Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. być może nimi nie są. Czytelnicy nie powinni zakładać. Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. Być może wspomniane osoby są psychopatami. . W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. nie mam więc pewności. w którym pojawia się w tej książce. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. nawet jeśli inni określają je tym mianem. wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów.

prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. czego pragną. egoistycznie zdobywają to. pracownicy opieki P . zdruzgotane nadzieje i puste portfele. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. „Dlaczego tak się zachowują?". Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). pozostawiając za sobą złamane serca. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. a środki masowego przekazu. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. wiedziałem.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. psychiatrzy i psychologowie sądowi. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. ale nie wszystkie. oszustach i zorganizowanej przestępczości. Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. i postępują tak. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. którzy oczarowują. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. „Jak możemy się przed nimi chronić?". jak zechcą.

lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. Dla ich fizycznego. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. W dużym stopniu wynika to stąd. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . jak go rozpoznać. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. z kim mają do czynienia. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . a którzy nie. służba więzienna . A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. mechanizmom obronnym i tak dalej.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii.nieświadomym procesom i konfliktom.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. nie zawsze potrafią ocenić.nie tylko dla ogółu czytelników. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. aby wiedzieli. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. skorzystają z przypisów do rozdziałów. które nie orientują się w naukach behawioralnych. Mam nadzieję. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. że czytelnicy. kuratorzy. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia.

Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. którzy uczestniczyli w badaniach. . Jej ciepło. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Adelle Forth. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. Szczególnie jestem zobowiązany Averil.za zachętę do napisania tej książki .oraz Suzanne Lipsett. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Timothy'emu Harpurowi. która pokazała mi.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. oni wnoszą nowe pomysły. Aby zapewnić anonimowość więźniom. omawiam je w swojej książce. Chciałbym podziękować Judith Regan . którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium.

przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają.. William March. że ktoś inny mógłby zrobić coś.. na którym je wzorowano. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. The Bad Seed . bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach. [. do czego oni sami są niezdolni.] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć.

.

Omawialiśmy w nim eksperyment. aby manipulował nami i oszukiwał nas.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . nazywaną elektroencefalogramem (EEG). Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. Owszem. Te elektroencefalogra. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach. wśród . który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. społeczeństwie i środowisku. Osobnicy ci.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Pochodziły od ludzi. niż dają. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. inni na wolności. aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. nieraz czarujący .my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . a zajęciem . sekretem. jaki jest naprawdę. których można spotkać w każdej kulturze. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. rasie. pozwoliliśmy. który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. Wszyscy biorą znacznie więcej. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów.

Aby rozwiać te wątpliwości. jak i jego rodzinie. gangsterów. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. adwoka- . Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . 597 . gwałcicieli.Psychologia.choroba umysłowa. złodziei. damskich bokserów. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu .. Czytelnicy dostrzegają zapewne. Podręcznik akademicki. emocjonalnych związków .chociaż bynajmniej nie jedyny . aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. red. które mnożą się w ostatnich latach. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi.przyp. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. s. bezwzględnej osoby. dz. giełdowych naciągaczy. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii. lecz dotyczy każdego z nas. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . filmów i programów telewizyjnych. ale wielu też pozostaje na wolności. Jak można się spodziewać. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku . która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. Dziesiątki książek.sto tysięcy. cyt. oszustów.seryjnych morderców.to rażące naruszanie norm społecznych. osób znęcających się nad dziećmi. wana głosem sumienia.osoby. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. nieuczciwych urzędników. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób.

tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. międzynarodowy oszust.wschodniej Azji opróżnione portfele. . Buried Dreams. morderca. Wystarczy przejrzeć gazety. • Gary Tison. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. hazardzista i morderca. Twierdził. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera.tów bez uprawnień. najemników i biznesmenów bez skrupułów. bezradne kobiety. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. przywódców sekt. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. przemytnik. New York 1987. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. zawodowych hazardzistów. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. baronów narkotykowych. który w latach sie3 T. którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. Cahill. że zbrodni dokonały „ćpuny". wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . lekarz wojskowy Zielonych Beretów. przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. żeby zorientować się w skali problemu. członków zorganizowanych grup przestępczych. • Charles Sobhraj. który bawił dzieci jako klaun Pogo. terrorystów. • Jeffrey MacDonald.

• Dianę Downs . seryjny morderca z Kanady. • Joe Hunt. J. kradzież z włamaniem. London 1979. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . aby pozostać w centrum zainteresowania . Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). The Hillside Stranglers. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. Night Stalker. • Richard Ramirez. • Ted Bundy. 0'Brien. Last Rampage. New York 1990. że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. Ciarkę. w tym rabunek. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . Twierdził. New York 1991.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. Unedecker. który z dumą głosił. jeden z „dusicieli ze wzgórz". torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. Two of a Kind. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. w którym pogrzebał swoje młode ofiary. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . manipulant. • Clifford Olson. B C. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. Potrafił wmówić niektórym biegłym. że jest „zły". czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. J. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. Fatal Vision. McGinniss. a teraz czyni wszystko. ' R. New York 1989. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . 5 J. New York 1985. Nevilie. 7 D. Ciarkę.strzelała do własnych dzieci.

The Billionaire Boys Club. kobieciarz. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku.18 był i Psychopaci . że zabił w samoobronie. dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . morderca chory na ciężką psychozę. 10 Taż.na przykład Ed Gein. dentysta z New Jersey. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . New York 1989. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. In Broad Daylighl. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. MacLean.torturowały i zamordowały młodego człowieka. New York 1988. • Ken McElroy . który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . ponieważ żona zaatakowała go. New York 1987. Finał Payoff. Tego rodzaju ludzie . Echoes in the Darkness.. 12 S.i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. Smali Sacrifices. seksualny sadysta i nekrofil.. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . "' J. " A. Horton.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. „syn Sama". napadał [. • Kenneth Taylor. New York 1980. Twierdził. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . Wambaugh.] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. Czekają na egzekucję . The Stranger Beside Me. których zbrodnie. „zabójca studentek". Rule. który porzucił pierwszą żonę. Toronto 1990. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . David Berkowitz. Mulgrew. New York 1989. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . '1 I. gwałcił. • Colin Pitchfork. palił. Edmund Kemper. " H. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". nieraz przerażające. próbował zamordować drugą.

niż że stracimy życie. The Blooding. In a Child's Name. 19 M. " G. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh.Wprowadzenie: Dahmer. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. Perfect Husband. 19 który przyznał się do torturowania. Edward Gein. n i a ) ' . Klausner. że psychopaci naprawdę istnieją.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. samochodach" . Trzeba jednak przyznać. Cheney. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. nikogo nie mordując. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. że stracimy wszystkie oszczędności. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. New York 1981. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. oszukani przez sprytnego naciągacza. Berkowitz i Dahmer . New York 1981. Gollmar. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. 20 lr>J. lecz z zimnej. New York 1991. Son of Sam. L. Provost. " P. Co więcej. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. Bardziej prawdopodobne jest to. Maas. New York 1989. mianowicie psychopatów. New York 1976. The Co-ed Killer. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. Film telewizyjny. makabryczne fantazje seksualne.ich straszne czyny. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. że zanim ich aresztowano. CBS. New York 1990. wyrachowanej racjonalności. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. R. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . byli krewnymi. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. 17 listopada 1991.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. którzy nie zabijają.

Ponadto większość osób. Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć.ale z niewielkim skutkiem. że wielu z tych przestępców to psychopaci. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. zdolnymi troszczyć się o innych.jako jednostki i jako społeczeństwo.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . Starając się wytłumaczyć tę ułomność. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości.całkowity brak empatii. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. Owszem. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. badamy najpierw sytuację rodzinną . że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. jest tu mało przydatny. agresywnymi dorosłymi. Johnson.w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców.gruntownie zbadały sytuację. Argument. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. gdyby odpowiednie władze . które należy . która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. które miały straszne dzieciństwo. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. zasadniczego warunku miłości. Oto prosty. jesteśmy skazani na rolę ofiary . Mam nadzieję. choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. Są głębsze. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki.

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie. .

O . ale właśnie opisał pan mojego szwagra". zapinał rubinową klamrę pasa. ale Hud już wstawał. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. które tworzą pierwszy rozdział książki.. dzwoni do mojego laboratorium. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. dziecku.spytał.." albo „Wie pan. obróciła się ku ścianie.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. czy nie słodka z niej dziewczynka? . krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. Trzy z nich. skulona.No. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. pracodawcy lub znajomych. aby opowiedzieć o mężu. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. Wiele osób. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. Halmea. Larry McMurty. zamszowych butów. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. uśmiechając się do mnie. Horseman. Spotykam się z tymi rozważnymi. . pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej.

chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. Przypuszczam. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów. a także zrozumieć. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). Wszyscy . że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. małżonkowie. Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . jak ma postępować psycholog więzienny. Rodzice. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. I oto. Delikatnie mówiąc. który mógłby mi podpowiedzieć. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. że „coś tu jest nie w porządku.Rozdział 1. znalazłem się na nieznanym mi terenie. dzieci. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. czym kierują się ci ludzie. kochankowie. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. ale nie bardzo wiem co". gdzie przebywali przestępcy.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora.

że jest to przycisk alarmowy. nalegał jednak. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". Strażnik. Przekonałem naczelnika. Owoc tych starań był sygnałem. Był to wysoki.cha i Test Apercepcji Tematycznej. który składał się z niebieskiej marynarki.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. Doszedłem do wniosku. więc książki mojego poprzednika .kompletnie nie wiedział. oczekiwano więc.ne od pozostałych części zakładu. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. że ja także włożę „mundur". jakiego się spodziewałem.podobnie jak ja . nigdy jednak ich nie stosowałem. Skierowano mnie do mojego biura . Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. i to po kilku moich zażaleniach. zupełnie innego niż przytulny. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. a niektórzy broń.nosili mundury. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. i posłał mnie tam do przymiarki. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . szczupły. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. które wyglądały znajomo . a buty różniły się między sobą o dwa numery. wyjaśnił. który . Słyszałem coś o tych metodach. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni.dodatkowo wzmocniły moje poczucie.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. że próbuje mi coś uświadomić. budzący zaufanie kącik. Trudno było zrozumieć. który mierzył mi stopy. że nadeszły dla mnie trudne czasy. ponieważ więzień. Pomieszczenie to było odizołowa.

że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. zachęciłem Raya.Rozdział 1.może przeczuwałem. Ku mojej uldze.żadnego zerkania na boki. byłoby to naruszeniem surowej reguły. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. aby ustalić moją pozycję w zakładzie. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce.będę nazywał go Rayem . był tak bezpośredni i intensywny. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. Chciałbym z panem porozmawiać". Pohamowałem się jednak . bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. doskonale dla Raya widoczny. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. o czym pomyślałem. a kontakt wzrokowy. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. że jestern właśnie poddawany próbie. jak leci? Mam problem. Pierwsze. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. Ray nie zabił współwięźnia. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. Potrzebna mi pańska pomoc. a może zrozumiałem. który ze mną nawiązał. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. przemilczałem sprawę noża.odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. Po naszej pierwszej sesji. szybko jednak uświadomiłem sobie. dla której mi o tym mówił. Stwierdziwszy. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. rozniosłaby się pogłoska. Ray wyjaśnił mi. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. że Ray chce mnie sprawdzić. że zastanawiałem się. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. nie była od razu oczywista. który przymyka oczy na jawne . Wydawało się. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. Więzień . doktorku.w terminologii więziennej. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. Przyczyna. który zalecał się do jego „protegowanego" . ale przeciw współwięźniowi. że nie biegnę uruchomić alarmu. Gdybym natomiast doniósł na Raya.

Nie pomyślałem jednak. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . Wciąż pamiętałem o tym. zmęczony jego naleganiem.pogwałcenie więziennych zasad. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. które można przerobić na alkohol. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy. sporządził sobie ów nóż). że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. twierdził.. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować. owoców i innych składników. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. Któregoś dnia przekonał mnie. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. Kiedy ucichło zamieszanie. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało.dostrzegał w sobie talent do gotowania. Ustalono. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas .. miał teraz znakomitą okazję. ziemniaków. Kiedy go stamtąd wypuszczono.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. dokładnie poniżej miejsca. że kuchnia jest źródłem cukru. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. że byłby dobrym kucharzem . ale w końcu ustąpiłem. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. jak przypuszczam. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie.

bardzo mną wstrząsnął. mechaniki i tak dalej. od niechcenia. A przecież przekonał mnie. Dobrze znali Raya. Potem. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. Łgał bez końca. skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . Kiedy go spotkałem. który miał później zostać naczelnikiem więzienia. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. Zgodziłem się. nieprzerwanie.jak się okazało .nie tylko mnie. Morrisa pięknie polakierowano.no. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. miał bo°atą przeszłość (i . Uznawszy ostatecznie. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja .Rozdział 1. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. i nie peszył się ani odrobinę. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. kiedy cytowałem dokumenty. i wielu innych. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . że jest gotowy do poprawy. nadal spłacałem swojego forda. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. do gotowania. odmówiłem mu poparcia. . Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . które podważały jego słowa.pomimo moich kwalifikacji. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. w jaki zareagował. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. jeden z funkcjonariuszy. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. Sposób. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. wyremontowano silnik i układ kierowniczy.przyszłość) kryminalną. ale każdego. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie.

który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy.zagotowała się woda w chłodnicy. doktorku. przewód hamulcowy został przecięty tak. Na początku roku akademickiego.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym.chyba około roku. Później. po czym spadł na podłogę . Być może to zbieg okoliczności. Świetnie nam się razem pracowało". po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. jak leci?" . że wprawię go w zakłopotanie. nawet nie mrugnąwszy okiem.zawołał. że podana przez niego lista . wprowadzałem go w życie więzienne. usłyszałem. Któregoś dnia. abym o nim nie zapomniał. „Hej. spodziewając się. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. kto jest nowym właścicielem morrisa. Gromadząc materiały. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. Jasne. że powoli wyciekał z niego płyn. notując dane kolejnego studenta. Przy sąsiednim stole stał Ray. że Ray pracował w więziennym warsztacie. w tej przedkomputerowej epoce. Nie jestem pewien. czy myślałem wtedy o Rayu. siadywałem przez tydzień za stołem. Jak nam powiedziano. Łatwo było temu zaradzić. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. kiedy naprawiano tam mój samochód. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". Na szczęście. gdy przeglądałem jego dokumenty. niedaleko od więzienia. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. ale problem. kiedy był tam zatrudniony . odkryłem. ale okoliczności sprzysięgły się.

Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. Jak czytelnicy się przekonają. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. wyrzuciłem więźnia za drzwi . że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. historia Raya ma swoją zabawną stronę.oznajmił z uśmiechem na ustach. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. po tylu latach. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. a przy tym nie wiedziano. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. a ponieważ byto od niej czuć. Trzeba jednak przyznać. że nie chcę go więcej widzieć. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. Wyjaśnił.j zapowiedziałem. abym przeprowadzi! testy. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. Przeczytałem. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. myśląc o własnej córeczce.oraz to. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. sytuacja jest teraz zupełnie inna. że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . aby przedstawił mi szczegóły. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" .ił zwolniony warunkowo. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Teraz. poprosiłem. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. kiedy przysłano do mnie więźnia.absolutnie wbrew etyce zawodowej . Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. których badałem od tamtej pory. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe.Rozdział 1. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. Kiedy zauważyłem. . niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę.

Dopytywała się o szczegóły. samotność podróżnego . nie wiedziała nawet. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie.pięciokrotnie. Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. jak do tego doszło. które widziała już przed kilkoma dniami.Ach. Wieczorem w pubie wyjaśnił. kiedy przyszła do domu przez południem.stwierdził krótko.współczuł Dan przy obiedzie. ale usuwała je ze swoich myśli. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. Za pierwszym razem. że jest ujmujący i zabawny. że nie wziął ze sobą portfela. Był bezpośredni. po paru dniach zniknęło. Czekał teraz na nowe zlecenie. Padał deszcz ze śniegiem. że wpadł pod samochód . że dobrze się znają. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. „Trzymam je dla znajomego" . w następnym . Uważała. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ. Podróżował po świecie. co może się trafić. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . nie znała nikogo spośród jego przyjaciół.zawsze przebiegał przez ulicę tam. miała wrażenie. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie. przeraziła się. niepokojące zdarzenia. Chętnie zapłaciła za obiad. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. Ku swojemu zdumieniu. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. gdzie było mu wygodnie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. powitała to z zadowoleniem. Było to wbrew jej naturze. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. ale tylko wzruszył ramionami. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. Były wprawdzie drobne. . A ona była osamotniona. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. Najgorsze. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni.

Zawsze dostawałaś to. skarbie. O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł. Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze..To dla ciebie przykre. łagodnie . niepohamowanej zazdrości.? . co? . czego chciałaś.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj.. prawda? . jak boli zawiedzione zaufanie. wiem .to nie twoja sprawa. . Bliźniaczki Ariel i Alice. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania.zawołała. zachowaniu Alice. _ Gdzieś ty był? .a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło.odezwał się z niezwykłą zjadliwością. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. . że nigdy nie czuł. Na pewno. Bo minie. .Za każdym razem. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu.warknął.Dokąd chodzę. .Nie będę tego tolerował. .mówił jak dawniej. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . Pomyślała. z kim jestem . Nie pytaj. Nie zobaczyła go już nigdy więcej.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem. Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . Odwróciła się i spostrzegła. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami.Rozdział 1. Po chwili zapanował nad sobą. . . aż ci minie. Nie odpowiedział. co robię.O czym ty. . Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. podobne do siebie fizycznie.

Ariel sprawiała pewne problemy. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. przestraszona. Rodzice nie potrafili już zliczyć. zwłaszcza jako nastolatka. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. po niespełna dwóch latach rzuciła studia.nie była tak przyjemna.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . kiedy wydarzyło się coś takiego. Obrażała się i miewała humory. na podwórzu. Obie dziewczynki były śliczne. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. głodna i bez grosza.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. Ale w sposobie. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. Była wytrwała. a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę.w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . uduszony. o którą się ubiegała. Przepracowała rok. ale Helen obserwowała z niepokojem. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. że Alice flirtuje .choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Alice z a w s z e była agresorem. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. Helen nie mogła pozbyć się myśli. Dorastając. Ariel bardzo to przeżywała. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. Alice odnalazła się na Alasce. Ostatnio. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. Telefoniczna wiadomość od Alice . że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. kiedy nie zdołała postawić na swoim. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . znowu było coś „nie w porządku". Helen odnosiła nawet wrażenie. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Wszyscy odetchnęli.

że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. impulsywna.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. Może. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. Wkrótce jednak wyszło na jaw. Szukając odpowiedzi na swoje pytania. osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. Szczerze mówiąc. żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . Była teraz nie tylko nieobliczalna. nalegając. choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. skłonna do napadów furii. Ale może tkwił w podświadomości .stała się narkomanką i wszelkimi metodami. zdobywała pieniądze na swój nałóg.. że Alice. na czym ów błąd polegał.. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. Kaucje sądowe i opłaty za terapie .ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. zdobywszy niezależność. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu .Rozdział 1. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo .pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. Zastanawiał się od pewnego czasu. Może mimowolnie zaniedbywała Alice.. jak powinna. o czym Helen wolała nie pamiętać). kiedy usłyszała od lekarza. ale Helen miała wątpliwości. odkryła narkotyki. „Cieszę się. także kradzieżą i prostytucją.

ale żaden z niezliczonych lekarzy. stworzono terapie. należało wiedzieć. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. jak radzić sobie z takimi trudnościami. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. terapeutów i pracowników opieki społecznej. spokojnymi dziećmi. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. Nikt nawet nie był pewien. psychologów. 34 Psychopaci są wśród nas . Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?". że kłopotliwe. które pozwalały opanować rozmaite fobie. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe.niefrasobliwych. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. radością. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. Wiedziała. Kończył się przecież XX wiek. psychiatrów. którzy zetknęli się z Alice. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. Ale chyba najsilniejszą emocją. Wymyślono lekarstwa na depresję.

A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. w czym tkwił twój błąd. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. co się stało.porzuci cię. ale także filozofów i teologów. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. społeczeństwo potrzebują . które zajmują się zdrowiem psychicznym.odpowiedzi na to pytanie.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. N . ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. prawnicy. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. nauczyciele. pracownicy opieki społecznej. lekarze. ogólnie. Rozważana z nieco innej perspektywy. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś.wiedząc o tym lub nie . i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem.a skończy z tobą . Będzie się uśmiechał i oszukiwał. A kiedy z tobą skończy . funkcjonariusze więzienni i. zabierając twoją niewinność i dumę. Pokaże ci wspaniałą zabawę. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?".

że w okolicy grasuje psychopata". Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . ani nie cierpią na urojenia. że nie ponosi za to odpowiedzialności. są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. „Ten. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. Jak wcześniej wspomniałem. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza. Możliwe . pathos . którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. psychopaci są rozsądni. Gein zabijał. musi być psychopatą". Co więcej. subiektywny dyskomfort. halucynacje i głęboki. kto ją zabił. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). „ze względu na niepoczytalność". że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. wiedząc.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia.ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. a ich zwłoki . Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. żeby zrobić coś takiego".„choroba". Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne .„umysł". w tym Psychozy.uważamy.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. niemającymi kontaktu z rzeczywistością. Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach.na przykład Edward Gein'". W odróżnieniu od osób psychotycznych. które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" .

.. że oskarżony jest chory na psychozę. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. Gollmar. New York 1981. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego.Rozdział 2. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. 22 R. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a .ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci.„rasowym psychopatą". Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. Trafili do więzienia. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e .dokonują przerażających czynów. Wielu z nich. podczas gdy autor scenariusza filmowego . co oznacza. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie.] szkoda. a niektórzy do celi śmierci. choćby Ted Bundy. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«. Edward Gein. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. ubrań. Poprzedziła je parusetletnia debata. że są psychicznie chorzy. 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. masek. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. . że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. Torturują.H. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . a nie »socjopatę«. zabijają i kaleczą .

Odpowiedziałem: „Jasne. że psychopata to dla mnie dobre określenie. Niektórzy klinicyści i badacze .jako psychopata. myślę. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować.Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. żebym się nie przejmował. przekazała panu jakieś informacje? W: . opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . bo wychowano go niewłaściwie. Zabawnie było. rozumiem. którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . Oto interesująca rozmowa. podczas gdy inni .. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a .podobnie jak większość socjologów i kryminologów .również autor tej książki . Tak. Mówiła.Czy to nie to samo? W: . bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. jaki jestem. wolą termin s o c j o p a t i a . psychopatą.Czy lekarz psychiatra. że jestem. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka.. a spadłaby z krzesła. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. D: . Ja nie mam żadnych pretensji. która oceniała pana w więzieniu. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?". Po prostu jestem. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i .przekonani. biologiczne i genetyczne. Może ma pretensje do społeczeństwa. Terminem. że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. Socjopata źle się zachowuje. a przez drugiego .. wolałbym być psychopatą niż socjopatą.. Nie żywię wrogości. nie socjopatą.Powiedziała mi. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. Mało brakowało.Skąd.

Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. 1987).stical ManuałRozdział 2. a mianowicie na obiektywnych. Warto o tym pamiętać. Mental Disorders. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. jak empatia. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. egocentryzm. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). psychopatami zaś j e s t wiele osób. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. Diagnostic and Statistical Manua. poczucie winy i tak dalej. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". . Trzeba się upewnić. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. społecznie dewiacyjnych zachowaniach. uważano. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. zasięgając porady co do psychopaty. Washington 1987. a pozostają na wolności. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . którego napotkaliśmy na swojej drodze. Według DSM-III i DSM-III-R. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych.

American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. Hart.por. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. T. s. red. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. którzy pisali o psychopatach. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. S. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. nr 100. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. cyt. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Podręcznik akademicki. . " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku. Livesley. Chociaż testy potwierdziły. 391. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. dz.398. Psychologia. był Philippe Pinel.J. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. W. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną . Hare.J. New York 1995.D.D.

Rozdział 2. Wyostrzanie obrazu 41 .

powtarzająca się „ta sama smutna historia". nr 5.i posuwali się wstecz. przedstawia zupełnie inny obraz. Za danie polega na opanowaniu zamku. że film portretuje ich jako herosów .ku satysfakcji kilku pokoleń widzów.jak komentuje Weiss . Była to .jak podsumowuje Weiss . jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. s. ale w rzeczywistości . że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. Film opowiada o wyborze. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści. który wymagał planowania. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem. Weiss. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. aby ustalić. Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J. Albo zaczynał od kradzieży żywności. Nie trzeba też przypominać.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie). kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich. 26 . Psychiatra James Weiss..] wystawił głowę. Wiedząc. kiedy wszyscy inni byli schyleni. aż do poziomu kompanii. Nie trzeba dodawać. 119.. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" .to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. aby odkryć bohatera.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod . Osobnicy ci. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. że kompania rusza do walki. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [.

ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey.brakiem zahamowań i skrupułów . The Psychopath.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. McCord. T. New York 1981. problem społeczny. . Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. Po pierwsze. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. Milion. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. New York 1964. a nawet diabolicznym. St. ucieleśnienie zła. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. An Essay on the Criminal Mind. St. W. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . Disorders of Personality.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. które postrzegał jako dotkliwy. Jeśli nie zaznaczono inaczej. The Mask of Sanity. Louis 1976.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. Princeton. choć ignorowany. The Mask of Sanity. McCord. Cleckley. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. J. Louis 1976. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. Cleckley.

to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. aby przekonać sąd. . i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii.umiejętnie zabiegają o zwolnienie.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych.29 Tamże. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . Uważam za bardzo prawdopodobne. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. nie zapełniając setek stron. jak „spryt i lotność umysłu". Jak zauważa Cleckley. Jego powtarzające się antyspołeczne działania. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. jakimi wyraźnie się kieruje. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości. radością czy dążeniami ludzkości. który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. Piękno i brzydota . „zajmujący rozmówca". 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. 173-174. banalność motywów. gdzie nikt ich nie chce .lego bywalca cel więziennych. s. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu.chyba że w bardzo powierzchow. „niezwykły urok". jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów.

bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. 90. żeby zminimalizować zagrożenie. nie są w stanie go poruszyć.dobro.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. że inni są nimi poruszeni. Tamże. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. jak i dla poszczególnych osób. że wcale nie rozumie ' . 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . miłość. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. To tak. nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. zło. s. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . i żadnym sposobem nie pojmie. Nie można mu ich objaśnić. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu. czym kierują się psychopaci . na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. groza i humor nic dla niego nie znaczą. Co więcej. nie potrafi dostrzec.

. zmianie przydzielonych im zadań.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. wśród których prowadziłem badania. łatwo odgadywali cel. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. Co więcej. Kto wie. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. czym charakteryzuje się psychopata. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. (3) nigdy". W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. Zwykle nie widzieli żadnego powodu.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. że bierze w nich dobrowolny udział. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. (2) z pewnym trudem. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. Człowiek ten. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. Więźniowie. na wolności trudniący się napadami na banki. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. a nie jabłka i pomarańcze. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. mieli natomiast ogromną motywację. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców.

Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. . które przypuszczają. Ma twarz z rodzaju tych. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. jak określiła go jedna z ofiar. uważa się za humanitarysłę. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. budowaną na oszustwie. Z bezczelnością. czego potrzebował . które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. sympatię. Gall.1 Zdarzało się. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. „Jasne. aby odpowiadała ich zamiarom.kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. [. które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. które rzekomo dotyczą psychopatii.. Kiedy Gall dowiedział się. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . j Kto wie. fałszerstwie i kradzieży. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak.mówi. towarzystwo. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". . że kalifornijska policja jest na jego tropie. Zbierając informacje.. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami.pisał reporter Dale Brazao . ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet.i znacznie więcej. które każdemu wydają się znajome. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. a niekiedy miłość. [. bratem ich pieniądze.Rozdział 2. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". Zaspokajałem ich potrzeby. Zapewniałem im zainteresowanie.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. ale bytem wart swojej ceny .. rszechnej wiedzy o badanych osobach.

Kiedy stwierdził. napisał kolejny test MMPI. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). Stworzył więc profil . ale nie na tyle niezrównoważony. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. Jak się okazało. którzy wierzą we wszystko. może przygnębiony i lękliwy. Pewien więzień. tabel wyników. załatwimy wszystko tak. drugi . dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. za opłatą. Wyjaśnił. żebyś wykazał znaczną poprawę".że jest całkiem normalny.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. wpadnij do mnie znowu.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. tym razem okazując się psychicznie zdrowy. Decydował.że jest lekko niezrównoważony. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. Więzień ów stwierdził. że świetnie zna się na testach. „. trzeci . miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. i wróci! do głównego więzienia. gdzie spodziewał się „łatwego życia". Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. aby udzielać konsultacji współwięźniom . który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. zwłaszcza na MMPI . Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych. co im się mówi. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. żeby nie dało się ciebie leczyć. to powinieneś być trochę niespokojny. a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe.oczywiście.

opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt.Rozdział 2. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. w jaki formułowaliśmy diagnozy.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". Aby zgromadzić dane. Ironia sytuacji polegała na tym. które następnie sprzedawał współwięźniom. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. posługując się też innymi metodami. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. powołałem zespół klinicystów. Skala Ob. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. którzy tylko łamią reguły- . Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . Postanowiłem uporać się z klasyfikacją.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi.

przypis 33). .32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.

. myślę..każdy próbuje cię wyrolować.] Trzeba uważać.. jakby. czasami.. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale.Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa...powiedzmy sobie szczerze . [.. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie... że jak najbardziej...] Czy jest mi nieprzyjemnie.. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. [śmiech]. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę. ale .. może planuje jakiś kant.. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy.. robisz... a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego.. tylko nie pozwalam. panować nad uczuciami.. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. Ale zwykle to tak. co należy. żeby uczucia mnie krępowały.. nie ryzykując.. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi. to znaczy. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. [. och. Ale owszem. a jakie to uczucie. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy.. załatwiasz sprawę. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. D .

Jeżeli czytelnicy podejrzewają. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. Symp. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych. publikowana przez Multi.Health Systems. którz* są biegłymi sądowymi. jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Należy też pamiętać. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . Wielu ludzi jest impulsywnych. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h .interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. i jeżeli szukają fachowej porady.

nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. 625-637). Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. ładna. Psychopathy and vio. że zna się na socjologii.. nr 15. inteligentnej riposty. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. C. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie. medycynie. Usiadłam.lent recidwism. korzystając wyłącznie z obszernych. że dałam się nabrać na taką sztuczkę". Cormier. Sygnałem takiego nastawienia bywa . a gość natychmiast mi powiedział. psychologii. bywają sympatyczni i pełni uroku.E.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. jakby nieszczerzy i powierzchowni. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np. że psychopaci udają . literaturze. co jednak nie czyni z nich psychopatów. Potrafią dobrze się zaprezentować. co powszechnie o nim wiadomo. Harris.. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. filozofii. że mam piękne oczy.T. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. M. s. Często próbuje wywołać wrażenie. sztuce lub prawie. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. Psychopatia jest s y n d r o m e m . zdolnymi do błyskawicznej. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad.A. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki. Jestem osobą ostrożną. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody . „Law and Humań Behavior" 1991. czułam się już niezwykle. psychiatrii. Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. Zanim skończyliśmy. które ukazują ich w korzystnym świetle. i umieją opowiadać mało prawdopodobne. wyjęłam notatnik. G.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". i na ogół umiem rozpoznać oszusta. hm. Rice. ale przekonujące historie. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę.Rozdział 3.

gdzie Dick postanowi! „uderzyć". to trzeba mu przyznać. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. co będę mówit. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. w Missouri. Tak. „który właśnie się żeni". szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu.. dz. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. Jak mówiła. Sprytny.. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą.... Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. przymierza! ponury garnitur. pierwszym z miejsc. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. tylko żebyś przy mnie stał.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. J. . nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. ale nic ponadto". chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. co mu potrzeba z ubrania". Osoby zorientowane w dziedzinach. Echoes in the Darkness. Nie śmiej się i nie dziw niczemu.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. jak on potrafi! „wykiwać faceta". w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. że Bradfield zawsze miał „dobrą. Dick! Zręczny. Pomagam mu przy kompletowaniu tego. to niewiarygodne. psychopatycznego nauczyciela. która przygotowywała doktorat z psychologii. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. Raźno wmaszerowat do sklepu. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. cyt. Wambaugh. Rany boskie. To znaczy: prawie wszystkich. Ktoś skomentował. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła".] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. [. [.. [. zrzuciwszy drelichowe spodnie.

. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". A tacy goście jak pan czy ja. B. Dick sięgnął do tylnej kieszeni. 161-162.próbowałem nadrobić czas więkT. Próbowałem tego już przedtem . Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. Profil: uczucia i relacje 55 . Ale dni po prostu mijały szybciej.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia. że sprawiłoby mi to wielką radość. czego sam nigdy nie miałem. przystojni faceci. tłum.. na przykład. s. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny.. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Przypuśćmy. Sprzedawca wręczy! im rachunek. choć niekoniecznie. który przy kieliszku wina oznajmia. aktywnością. na którą opiewał rachunek. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. nie myślę . ale i nadziana. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. a poderwał sobie kiciunię. Z zimną krwią. która jest nie tylko fajna. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. Zieliński.Rozdział 3. Nie można go odzyskać. dużo lepiej oceniałbym własne życie". Czynić ich życie weselszym. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę.[. Warszawa 1990. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę.. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . Myślę-.nie. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. bo przedłożył czek in blanco. że nikt nie mógłby nań się nabrać. Oczywiście.wiem. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. człowiek. Capote.wać ludziom to.

.. Według mnie.]. które budzą absolutną grozę. s. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób.. abym w niego wierzył.]. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię.. Tamże. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. jest człowiekiem niezwykle wymownym [.. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. z ogromnym dystansem. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. . Fata! Vtsion. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. może przez siedem lub osiem. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo. 668. McGinniss.. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. którego uważał za psychopatę: J. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. w jaki przedstawiał [swoją] historię. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie. elokwencją i swobodą [. New York 1989. Mówił o wydarzeniach.]. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później.56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. ale także z innym. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu.

ale to już byłoby samochwalstwo. 468. Ja. Ja. Nigdy nie naruszam swoich zasad". Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. dodając: „dałbym dwunastkę. . Rule. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych . Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek.. ile gwiazdy jedynej" . 38 Tamże. „Nie chodzi o to. że nie przestrzegam prawa . „Mój partner dostał rok. A. którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami.Przestrzegam własnych praw. s. grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". czy ma jakieś słabo.. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes".pisała Ann Rule o Dianę Downs.nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. cyt. 678. na przykład. że jestem zbyt przyjacielski". gwałt i oszustwo). byłbym błyskotliwy". Ja dostałem dwa. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym.. pełnej blasku . może oprócz tej. Smali Sacrifices. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata. zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. s. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. [.Rozdział 3. dz.gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych.] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. Zdarza się. istoty wyższe.oznajmiła pewna badana przez nas osoba. .

którą zamierzał napisać na swój temat. skazany za kradzież z włamaniem . jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" . Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". apodyktycznych i zuchwałych. kimkolwiek zechce.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. bezwstydnych fanfaronów . W odpowiednich warunkach . znajdą się chętne ofiary . Uważają je za tymczasowe komplikacje. Pewien więzień. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . zadufanych. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli.i podwyższono mu karę do trzech lat. myśląc o zwolnieniu warunkowym. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. Psychopata sądzi. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. Jack. Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. jak osiągnąć wyznaczone cele.nie wiedzą. że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. niezbyt wykształcony. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. wywołane brakiem szczęścia. jak wyglądam. i już obliczał.pewnych siebie.zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. finansowych lub osobistych problemów. że jego zdolności pozwolą mu być. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki.oświadczył nam jeden z badanych. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. Później osobiście złożył apelację . nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem.jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . Nie potrafią uwierzyć.jeśli dopisze mu szczęście. trafi się sposobność. jak . Psychopata w więzieniu.

załatwię. żeby kobieta zupełnie się wycofała. leję pedałów. dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. niż stracili".zapytała psycholog. „Jasne. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości.Kiedy skończy pięć lat. . Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". Później przedstawił szczegółowy. Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. Chciałbym. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. Poza drobnymi kradzieżami. Uważam. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . Jack opisywał powtarzające się bijatyki. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. żeby utrzymać czworo dzieci. „Teraz. odkąd skończyłem czternaście lat. Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". przypominając samemu sobie: „Ach. „. ale nie robię nic złego.oświadczył w rozmowie. Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką .najpiękniejszą osobą na świecie. K o c h a m kobiety. że powinny siedzieć w domu. jak oddycham . naprawdę było nieźle. Piękna stać. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą".Rozdział 3. i będę mógł go wychowywać na swój sposób". chcę mieć syna .psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . a wtedy zostałbym tylko ja". ciężko pracowała. po wyjściu na wolność. Osoba rozmawiająca z Jackiem .Zdarzały się jakieś kłamstwa? .jedno nie mniej naturalne niż drugie". żeby wydostać się z miasta. .Żartuje pani? Kłamię tak. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. skończyłem już z tym wszystkim". czasami musiałem kraść.każde z nas poszło własną drogą". Cholera. kiedy byłem w piątej klasie. który stale przerywał. Była silna. Nieźle było.

Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. ale gdybym chciał go zabić. że był to nie tylko najdłuższy.60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. Był okropnym gadułą. jakie przeprowadziła. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. czy odczuwa żal. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. . Zapytany. jaki ich działania wywierają na innych. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. Trochę go pociąłem. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. Na pytanie. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. Planował uczciwe życie. miał trzydzieści osiem lat. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. a ja gniję w pudle. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. Nie wiadomo. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. to bym poderżnął mu gardło. czy kiedykolwiek był pływakiem. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca.

młody więzień odparł: „Jasne. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. Musiała być jakaś przyczyna. i dlatego do tego doszło". New York 1989. 41 Tamże.w c a l e mnie nie martwi. Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością.To mechanizm. Ted Bundy. Przestępcy za kratami uczą się szybko. 41 To tylko sen!" . Aynesworth. dla której wtedy tak zrobiłem. że jestem w kiepskim . Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4".Rozdział 3. 284. 2 drugiej strony. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia.i to bardzo niezdrowy. s. .Wyraźnie było widać. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa. Poczucie winy? .[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . bo „dostała bolesną lekcję życia". że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. Nie jest rzeczywista. którym się posługujemy. H. Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość.G. Złudzenie. który oświadczył. Michaud.powiedział inny więzień o mężczyźnie. Co się stało. Conuersations with a Killer. Na pytanie. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. żeby panować nad ludźmi. . że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". Swoisty me40 S. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. mam wyrzuty sumienia". ale później przeczą sobie słowem lub czynem. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . chanizni społecznej kontroli . to się stało.mówił w więzieniu. W dalszej rozmowie stwierdził. psychopaci czasami wyrażają skruchę. ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar.

a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. przyjaciół. Abbott bronił się sam. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia".jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. byt to wypadek". „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. to było czyste pchnięcie".62 Psychopaci są wśród nas nastroju. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. amnezji.. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. że coś złego w ogóle się wydarzyło. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. Wyrzuty sumienia sugerują. że zrobiło się coś złego [. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. kelnerem w nowojorskiej restauracji. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana.. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" .twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. wcale nie cierpiał. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie.. który poprosił go o opuszczenie lokalu. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. a niekiedy zaprzeczają. raniąc go śmiertelnie.. . lecz również wolność. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. a potem ni stąd. która go zraniła. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. Letters from Prison. „Nie uważam tego za właściwe określenie. czy czuje wyrzuty sumienia. Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał.]. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. J e ż e l i jestem osobą.

Podają ich nazwiska w prasie. Zob. kiedy w ewidentny. nikomu nic się nie stało. na przykład. nikt nie ucierpiał. Reid Meloy. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . Abbott oznajmi! pani Adan. 0'Brien.że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki.] kiedy patrzę w przeszłość. seryjny morderca psychopata. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. The Psycho pathic Mind. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). The Hillside Stranglers. Kobiety. and Treatments. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. także D. powiedział: „Jasne.o napadzie albo gwałcie. rąbnąłem to wszystko. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . Frontline. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. zwykle pomniejsza. Będą się domagali więcej. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę .że byłem uprzejmy i taktowny. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. Niektóre z nich mi dziękowały. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. oraz J. odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. niż cały ten szajs był warty. mówią o mnie miłe rzeczy . Jak na ironię. [. Są wywiady z pokrzywdzonymi. Origins.Rozdział 3.mogą zgarnąć forsę z polisy. New York 1985. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. PBS. Two ofa Kind. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . Dynamics. który wyciąłem . Northvale 1988. bardzo skrupulatny..twierdził John Wayne Gacy.. że życie jej męża „nie jest warte grosza". 27 marca 1984. Zawsze tak robią". widzę. Inny badany.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

że czyni się ją „kozłem ofiarnym. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną.oznajmiła z szerokim uśmiechem. [.Genene przedstawiła obraz swojego życia. drobnych i nieistotnych.Rozdział 3. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. lecz także w niezliczonych szczegółach. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. pielęgniarka z San Antonio. ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach . podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. Jones. który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów.pisał Elkind .. który zdumiewająco odbiegał od tego. „Podczas naszej rozmowy . W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała. Jej „urzekający sposób bycia". W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów. aby odegrać rolę bohaterki.. bo jest tak dokuczliwa".. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4.]. ale też z informacjami. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [. Jak wszyscy psychopaci.] Granica między prawdą i fikcją.. ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych.

że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". naciągaczy i kanciarzy. Naturalnie. że psychopaci skutecznie oszukują. „inteligentny i wygadany". Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. zaliczyłem wszystko na medal. Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz".70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. Metoda najwyraźniej się sprawdza. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. powiada: „Mam IQnie do pobicia. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. trudno się dziwić. jak „sprawia korzystne wrażenie". Wspominając testy psychologiczne. okradaj i manipulują. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. „szczery i bezpośredni". Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. których nie widział od siedemnastu lat. w których uczestniczył. zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. a część z nich przestanie być pierdołami". nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. Psychopaci . Chce również zamieszkać z rodzicami.

jak z nimi postępować. że wiem. „Lubię nabierać ludzi. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. Nigdy bym nie przypuszczał.wzjęcie upadło. meble.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". lata siedemdziesiąte . 2e dałem się nabrać na taką gadkę. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego.Rozdział 3. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych. że wstydzi się i żałuje. potrafił być przesympatyczny. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. A potem obrobił nas do szczętu. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. że ktoś mnie tak wykiwa . Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. Bez względu na rodzaj pomysłu. przybory biurowe .wyczyścił nas ze wszystkiego. Nadal mnie to wkurza. . z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. jedzenie. Nabieram was w tej chwili" . „Ach. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów". Nie mogę uwierzyć.oznajmił jeden z naszych badanych. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. no i nasze przedsię.wspominał działacz społeczny. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. Tym razem zniknął na dobre.

. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli. która przyznaje zwolnienia warunkowe. nie mówiąc już o dobrach materialnych. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. jakiś wprawny manipulator ogłasza. Podszedł do nich. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. a czynią to nie dla „resocjalizacji". aby kształtować swój pozytywny wizerunek . którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. Na przykład. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu). przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. Pożegnawszy się po przyjacielsku. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa.. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. co się mówi.oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . „Pieniądze rosną na drzewach . kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. Uzgodniono warunki.z myślą o komisji.zorów. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić.wbrew temu. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. podszywanie się pod kogoś innego. ale dla stworzenia jej po. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. Teraz. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. Jeden z naszych badanych opowiadał. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. które są akurat w modzie. dużego i małego kalibru.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. Choć .

Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować.na ogół sprawdzało się znakomicie. ale . czego od nich chcemy. nierozważnych decyzjach . pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. Ted Bundy kupił sobie parę kul. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie.najbardziej osławiony seryjny morderca. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. Tak się niezwykle złożyło. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . którzy są gotowi w nie uwierzyć.gerBeside Me (Obcy obok mnie). aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. Bundy zmienia! taktykę .różnych wersjach metody. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni.takich jak przejażdżka z nieznajomym. Było to genialne posunięcie. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty. Nigdy się nie dowiemy.niekiedy miat rękę na temblaku. którą wypróbowywał wielokrotnie. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. kiedy to. że nasze przypuszczenia są słuszne. aby zdobywać kobiece zaufanie. Chwilowo „niepełnosprawny". z natury nieprzeciętny. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . Możemy jednak przyjąć.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu.Rozdział 3. zwłaszcza jeśli jest się młodą. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. niekiedy zaś. co działo się w głowie Bundy'ego. z nogą w gipsie. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy .

dz. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". H. że odgrywają kom° dię.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. wykazują skłonność do dramatycznych. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i .tywnych.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. 3. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. która postrzeliła troje własnych dzieci. odpowiedział: „Dobre pytanie. czy uważa. gniew.jak ja sno wynika z tekstu . smutek z frustracją.. s. a gniew z poirytowaniem.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . że zasługuje na śmierć.G. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. cyt. Czasami przypisują sobie silne emocje. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów.. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów.Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. Uważam. tak naprawdę sami niewiele czując. „Wierzę w uczucia: nienawiść. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. Rezultat? Dziwna. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. niesamowita książka o psychopacie. Ted Bundy. Baczny obserwator odnosi wrażenie. ukazać wpływ Bundy'ego na innych.. Michaud. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. Aynesworth. pożądanie i zachłanność" .. aby wykorzystując własne doświadczenia. Downs . skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. 50 c S. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. Chociaż od wyroku minęły lata. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem.

Szczęście miały moje dzieciaki. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach).tak opisywał swoją hologów J-H. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. że psychopata . że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia. uczucia psychopatów są tak płytkie. Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów .Rozdział 3. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. czym są). " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. Johnsa i H.dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . że dzieci. choćbym bardzo chciała. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. ale nie zna melodii"^ .i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. według sądu zadanej własnoręcznie). a także ona sama. 52 wszyscy bylibyśmy martwi" . 10 października 1991. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. Wcale nie uważam. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Cholera. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia .1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair. Mając trzydzieści siedem lat. Kiedy podkreślano. padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". ż e ich doznaję (a zatem wiem. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . wciąż bardzo mnie boli. 26 września 1988. że miałam szczęście. 1. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem.całe ich spektrum które znam tylko z relacji.C. Gdybym oberwała tak jak one. Quaya do wniosku. Zdaniem wielu klinicystów. noszę w ramieniu stalową płytkę . Potrafię sobie w y o b r a z i ć . zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. ale tak n i e j e s t . Blizna zostanie mi na zawsze.

Bez problemu włączam to i wyłączam".76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. Jedna nawet puściła pawia na banknoty. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. wyćwiczone. widzę. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ.H. Inny psychopata wyznał. Odparł: „Nie. kto nie chce oddać kasy. New York 1981. że nie bardzo rozumie. Quay. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. s. ale bez rzygania". „Journal of Consulting Psychology" 1962. J. Abbott. że mam przywalić komuś. In the Belly of the Beast. Zapytaliśmy. Jest zaprogramowane. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. 51 . H. Chyba kompletnie wymiękla. żeby opisał. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. Letters from Prison. Poprosiliśmy. Najpierw wywołuję w sobie złość".C. To zupełnie to samo.217220. nr 36. co dla innych oznacza „strach". s. ale nie wiem dlaczego. Johns. pewnie bym Słę bal. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. . 13. jak sam czułby się w takiej sytuacji. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa.

Najnowszą pracąjest J. Lykken. [w:] Psychopathic Behauior. a nie o to. D. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. R.77 Psychopaci są wśród ras nych. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. nr 55. że opisujemy lęk. s. ale niezbyt o to dbając.D. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. Zapytany. „Szukałbym sposobu. 6-10. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". suchością w ustach. wyraźnie go zdezorientowało. red. Schalling. Mówił: „Oddałbym pieniądze". Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały.scular correlates of psychopathy. Chichester 1978. drżeniem i „ściskaniem w dołku". Approaches to Research. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. Ogloff. Wong. 231-245. Jest to ważne dlatego. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. A study of awciety in the sociopathic personality. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. Hare. co by myślał lub robił. Literaturę przedmiotu omawia R. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". jak by się c z u ł. nr 17. „Crimi. nienie. że chodzi o to. S. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony.nal Justice and Behavior" 1990. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. żeby was załatwić". Electrodermal and cardiooa. Bywam nieźle podkręcony. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. Nasze wyją. a pożałujesz". „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957.D. Hare. s. być może przewidując. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. przyśpieszonym biciem serca. co ewentualnie nastąpi. . Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. „Próbowałam się odezwać. że serce podeszło mi do gardła". Zdarza się często.

aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". Ale. zabijając ją". . a nie społecznie akceptowaną osobowość. „Zabić dziewczynki iJustina". „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. 56 --------. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. nie rozumie. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. o tym. „Zabrać dziewczynki. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. gdy zatłukł [ją] na śmierć. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. a później brutalnie pozbawił ją życia. która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. jeśli całą winę będę zrzucać na męża". [.------------------- Na podstawie artykułu R. Jak komentowat jego kurator sądowy. nic".] Żadnego strachu. wspominała. a ja miotatam się i krzyczałam. McDowella. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. Powiedziała też. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". Wyrażała obawę. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . Jego t^ecia żona Terry.oto. a kiedy się cieszyć". Russell usiłował wmówić żonie. Terry stwierdziła-. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu. że ogarnia ją obłęd. I wtedy ucieknie"jb. Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". Będzie wzorowym więźniem. co się stanie.opowiadała Terry.Russell siedział sobie spokojny. jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. co muszę znosić«. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym.»To on jest psychicznie chory.. jest niekompl ny. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. którą tworzy sobie na zewnątrz". nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. kiedy powinien płakać. wyrzutów sumienia.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. jak dodała. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej.. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". . Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem.. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku".

Jeśli naruszy owe zasady. Profil: uczucia i relacje 79 płytki..jeden dotyczący uczu i relacji. s. J.. Oba aspekty . czuje się winny. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. McCord. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań. W.sze. The Psychopatii. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. jawy ze Skali. system wartości. reakcje emocjonalne są płyt. impulsywność bardziej wyrazista. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony. An Essay on the Criminal Mind. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. 51. choć wypaczony. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. McCord i J. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych .Rozdział 3. The Psychopatii. McCord. Princeton W 1954. głównie o charakterze poznawczym. Drugi aspekt. drugi zaś odchyleń społecznych . McCord..wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. .

n i e m y ś l a ł e m . „Psychopata jest jak niemowlę.. którymi zwykle kierują się psychopaci. gwałtownie domagający się zaspokojenia" . n i e p l a n o w a ł e m . zaabsorbowany własnymi potrzebami.. ulgi lub przyjemności.to najczęstsze uzasadnienie. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?". Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. bo taką miałem ochotę" . I oto ich rodzina.80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. Gary Gilmore. Tamte morderstwa były bez powodu. co się stało: porzucone posady.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji.f .nie hamują swoich pragnień. morderca z Teksasu. . przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie.D. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. [. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa.pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała. nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. zmienione plany.R. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. zerwane kontakty.]. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. zranione uczucia . aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . posługując się rozsądkiem" [podkr. Wściekłość to nie jest rozsądny powód. lekceważą potrzeby innych...a to wszystko nieraz z . splądrowane domy. „Zrobiłem to. wzbudził zainteresowanie w całym kraju. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie. w większym natomiast z pobudek.H.

ale .. Ale przecież właśnie samochód. opowiadał. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. The Psychopath. który nas bezpośred. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. McCord. 9.Rozdziat 4. sPoglądać daleko przed siebie.'e będę myślał o jutrze.działania pod wpływem chwili . chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. stanowi prawdziwe zagrożenie. dz. wydawałoby się. „Jestem wędrowcem. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. pogróżkami i złorzeczeniem. ciężko raniąc jej pracownika. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany..portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. Pewien mężczyzna posłużył się analogią. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną.. McCord. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. a do jej przełamania wystarczy byle powód.jak się zorientował . Łatwr ich . w. Psychopaci są więc pory\ czy. dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. Profil: tryb życia 81 błahego. nie pożyję sobie dzisiaj". zwykle potrafim się pohamować.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. s. aby wyjaśnić nam. który jest przed nami. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. J. powodu. Jeśli ciąg. władowalibyśmy mu się w bagażnik. cyt. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. Jeden z naszych badanych. Ponieważ nie chciało mu się wracać.nie znoszę tkwić w miejscu" . rozczarowanie. a na porażkę.mo poprzedza. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy.. koczownikiem . Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie.to typowa wypowiedź. poza pojazd.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

. ucieczkę z miejsca wypadku.z oczywistych powodów. stałem nauczkę". ale jestem w tym dobry. uczestnik naszego projektu badawczego. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. „To było zwykłe nieporozumienie". Zapytany. zetknął się z nosicielami wirusa. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. ski. testy osobowości. „Przyrzekam. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. nie zawsze pozwalają wykryć tych. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. nie wypełniają swoich zobowiązań. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. że wiele spośród tych osób to psychopaci. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. Jak opowiadał.Rozdziat 4. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. „Pros. nie stosując żadnych zabezpieczeń. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. że to się nie powtórzy". fakt. Do wypadku trzeba dwojga". jakie ich działania mogą przynieść innym. a mianowicie psychopatów. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów. Przyznał jednak. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności.mi zaufać". u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. Chciał zweryfikować opinię. listy polecające.

] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " . straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią).złapał dilera za jaja i przekonał go. kto jest do niego podobny.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. drugi łamał opornym nogi. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. że wkrótce będzie bogata. Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany. Jeden z nich.| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. Drugi.elokwentna. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa. Inny przykład: młoda kobieta . Kiedy „mówca" trafił do aresztu. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków.zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". Dopóki są zgodni w swoich planach. Jak relacjonuje Capote. Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. Zamiar się nie po. Ale zdarza się. Spotkany mężczyzna .ry'ego Smitha. . Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. tworzą straszliwy duet.88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto.p o d j e g o n a d . Wspólnie obmyślili plan-. posługuje się oszustwem i manipulacją. ten „od roboty". Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. Wymagający. mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców.zastraszania i bicia .. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty. zeznając przeciwko sobie nawzajem. drugi zaś. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę.agresywny psychopata w średnim wieku .jak to opisał . ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y . Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu. ten „od mówienia".i z o r e m . pasożytnicza psychopatka . Dwie gwiazdy to o jedną za wiele.żaliła się znajomym. śmiertelnie niebezpiecznym partner. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym.jest „od roboty". usłyszał ich rozmowę i . że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie ..p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " . czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. Oczywiście. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt.

nadużywanie środków odurzających. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. Nie mogłem go poić. Capote. oszustwa. wagary. „To zrobił Perry. podpalenia. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. znęcanie się nad rówieśnikami. cyt. 367. . pełnych przemocy T. Ponieważ wiele dzieci. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa.Rozdziat 4. zakłócanie toku lekcji. wandalizm. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. dz. Z zimną kriviq.. s. kradzieże. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie.

które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. opowiadał. D. aż zdechł".90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. koty i żaby przybite do drzew. ale woleliśmy je ignoZob. odsiadujący wyrok za oszustwo. brać narkotyki. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. a nawet przyjemne doświadczenie. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. których nie chciała zatrzymać. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. Goleman. były jak ostrzeżenie. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. Inny badany. nawet kiedy są wściekli. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . szokował kolegów i sąsiadów. Jeffrey Dahmer. mówił nam ze śmiechem. Mówił też. Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. wagarować i uprawiać seks. 64 . Mężczyzna. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. „Straszne rzeczy. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . Okrucieństwo wobec innych dzieci . że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. i pełzał dookoła.wspominał. seryjny morderca z Milwaukee. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. uśmiechając się.

jak jednak informują środki przekazu. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. M. D.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi.Rozdziat 4. kradli. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Profil: tryb życia 91 . mieli liczne związki seksualne i tak dalej. zarówno w dzieciństwie. 01. Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. . że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . red. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. które postrzegają świat jako źródło korzyści. Błock. Radke-Yarrow. jak i w dorosłym życiu. Niezmiennie wyrachowana. . W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. zrozumieliśmy ze zgrozą.Weus. J. Sam tworzy dla siebie reguły. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. New York 1986. byli chuliganami. Zob. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!".przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. Impulsywne.usłyszałem od pewnej matki. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca.

3 listopada 1991. " Diabolical Minds. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. zdrady małżeńskie. że sam jest nie tylko zabójcą. przyjaciół.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. Danielem Walkerem ": „. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. lecz próbują wszystkiego. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. .choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów.są nieetyczne. Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny.Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . NBC. nieuczciwych praktykach. których nie zdołano mu udowodnić. Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych.Ale Manson był tylko zabójcą". . Przechwalał się otwarcie.Myślę. prowadzeniu podejrzanych interesów. . Nieraz także dopuszczają się czynów. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. Walker sugerował. często balansują na granicy prawa. które . Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. znajomych i współpracowników. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . że popełnił ponad trzysta przestępstw.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne.

Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. Goleman. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. mogą więc dowodzić. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci.Rozdziat 4. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. które przyczyniają się. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. psychopaci nie są jedynymi. Chociaż przestępczość . że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. skoro psychopa. . empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. W twierdzeniu tym jednak . D. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. nie wiemy.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. skruchy.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. jak i w poprzednim rozdziale.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . NastępZob.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii.

Oto jego uwagi: . . pozostawanie żywym.Słaba kontrola zachowania-. nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. sposobem na przetrwanie w dżungli". . niezwykłych. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy. spontaniczność i swobodę".94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony. Obecnie jest w średnim wieku. . monotonii lub przeciętności. nudnym i niemal martwym". Życie na krawędzi. wiele lat spędził w więzieniu.konformizmu?". życie teraźniejszością. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. życie pełnią. gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. tworzeniem fasady. które są powszechne". -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. a nie nijakim.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. wymagających działań. .Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. Ciekawe jest to.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości".Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. jeśli nie mierzy się wysoko?". podejmowanie ryzykownych. i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. ' . że zyska się etykietkę psychopaty".

serdecznie śmiała się z jego żartów. zrozumiała. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. kiedy niszczył jej życie. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. i Mówił bez przerwy. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku.. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie.przezabawny. Tak się to zaczęlo. Był dowcipny .poddział. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy.. Ilekroć opuszczała budynek. opisując swoje pomysły. Wypatrzyła go na plaży. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. jego ubrania zawsze były „pożyczone". Przez cały czas. Nie miał stałego adresu. od uśmiechu. niekiedy zaś przy. plany i zamiary. na którą pojechała z przyjaciółmi. Jeffrey już na nią czekał.^ na lunch i powrotu autobusem do domu. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej. potem w trakcie prze. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. jak sądziła.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła . Następnego dnia zatelefonował. Niewiele mówił o sobie . Gdy wszystko się skończyło. przelicz sobie zęby. Ilekroć pytała o któryś z jego E .podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania.

Wkrótce stało się oczywiste. Była tak oszołomiona. Pewnego dnia. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. zjawiła się policja. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. Kiedy znowu pokazał się w domu. i nie pozwalał jej uciec. mógłby zrobić w s z y s t k o . czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. Wtedy zapewniłby jej życie. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć.„werbalnymi wymiocinami". Gdyby tylko .Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. zadała mu . że niedawno spędził noc u znajomego. o ich przyszłym wspólnym życiu.czytała . Policjanci wyjaśnili. Trafił za kraty.w przeciwieństwie do sędziego. że Jeffrey handluje narkotykami. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. na jakie zasługiwała. ale współlokatorki nie były zachwycone. marzeniach. Nie trzeba dodawać. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. beztroski i rozmowny. bo kochał ją gorąco. Pisał o swoich zdolnościach. Jak się okazało. czymś z n a c z n i e większym". Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. kiedy spała. planach. do łóżka drugiej wślizgnął się. mógłby zawojować świat. Zalewał ją potokiem słów . słał do niej listy. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. mocno przytrzymując ją za ramiona. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Olśnił ją na nowo. ^owocowała propozycją zatrudnienia. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. kiedy siedzieli przy lunchu.96 Psychopaci są wśród ras projektów. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. Pisał o niej. Przynajmniej raz dziennie. wydawał się zirytowany: „Ach. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . którą mu załatwiła.

Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. że popełni samobójstwo. płytkim spojrzeniu".Ochłonął. Elyse". że nie zrezygnuje. Uśmiechnął się. a także za napaść. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. Uwierzyła mu. oznajmił: „Wiesz. Będę z tobą zawsze. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. lecz Elyse. na przykład.zamierzał zabić nie siebie. irafił do więzienia. Jeffrey wdał mu się „pogodny". aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem. że wszystko między nimi skończone.Rozdział 5. dopóki jej nie zobaczy. a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. Na przemian ufała. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). gdzie mieszka. Wkrótce dowiedział się. Jeffrey nigdy już nie wrócił. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . przerażający bohater książki i filmu . Później treść się zmieniła . zjawił się w samą porę.to wierny obraz psychopaty. Na szczęście. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. że nigdy nie pozwolę ci odejść. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. I to był koniec . Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. „oryginalny". Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. „pełen optymizmu". wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. czy Hannibal „Kanibal" Lecter. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. Kiedy wyszli z gabinetu. brat. bezwzględnym. głównie za kradzieże i oszustwa. Psychiatra jednak nie był równie czujny.burza minęła. oświadczyła.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . Przesyłał jej wiadomości. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . jeśli Elyse się z nim nie spotka. wątpiła i ufała znowu. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom.i Jeffrey zaczął ją prześladować. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. Na jego widok Jeffrey momentalnie .

który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. Rasowy psychopata. Oznaczałoby to. gdzie przebywa Lecter. mówi w powieści: „Och. sprawiła.ja się często. odzwierciedlające powszechny pogląd. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . tym razem z długoletnim wyrokiem. a potem po prostu ruszają dalej. że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. Oczywiście. a świadomość zagrożenia. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. Innymi słowy.jest przecież postacią fikcyjną . dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . psychotycznego seryjnego mordercy. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. a on ma świetną gumkę do wycierania".98 Psychopaci są wśród ras szalonego.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. to prawdziwy potwór.byłby członkiem elitarnego klubu. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. Nie znalazła odpowiedzi. jakim był dla niej urok. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. Gdyby rzeczywiście istniał . „Zdaniem Jeffreya . że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. a później gniew Jeffreya. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. Zastanawia. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. znowu wylądował w więzieniu. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. . moja dawna studentka. jeśli uwzględnimy. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. że zarówno Lecter.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". którzy nie popełniają seryjnych morderstw. Trudno się temu dziwić. na kutrze rybackim.k I e rzadko. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. Kiedy ostatnio o nim słyszała.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. a nie maniakalnym. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. transwestyta. Elyse.

postaw i osobistych kryteriów. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego.tworzy syste przekonań. ulegając im. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem. W rezultacie . nazywane uspołecznieniem.poprzez rodzicielską opiekę. który sprawia. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". jest skomplikowanym proce. lecz są i inne powody. Zdumienie i fascynacja lekceważenie. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa.nie uprzykrzonego głosu. kształcenie religijne i tak dalej . Nie będzie przesadą twierdz nie.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. edukację. co większość ludzi określa jako swoje sumi. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. .Rozdział 5. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". kontakty społeczne. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. czujemy się winni. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. że opieramy się pokuso lub. praw i potrzeb otaczających nas ludzi.

Niehamowani przez sumienie. ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. są dla nich możliwe. Nie wiemy. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. Z drugiej strony.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . możemy pominąć inny istotny element. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. ignorując wszystko inne.jak sądzą . psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje).go odbijający. ale przestrzegają tylko tych. Z n a j ą zasady. Trasler. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy.lęku i niepokoju . dz.proaches to Research. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. [w:] Psychopathic Bchauior. Wszelkie antyspołeczne działania. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. Psychopathy. Podczas meczu bejsbolowe. ols i R. zależnie od warunków. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. G.100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła.mogą ujść im na sucho. Theory and Research. które odpowiadają im samym. Nie stawiają oporu pokusom. że nie dostrzegają oznak zagrożenia. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. . wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. które . z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. Hare. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . cyt. bez względu na konsekwencje dla innych. Nie mają wewnętrzn" go głosu. Ap. który przestaje obserwować piłkę. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. który by ich prowadził. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. New York 1970. który na ogół buduje sumienie. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. co nas najbardziej interesuje. co ich aktualnie interesuje. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów.

którzy nie spełniają oczekiwań . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. samotników lub zarozumialców. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse.Rozdział 5. Łurja wykazał. • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. jak ilość paliwa. Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. dziewczyna zajdzie w ciążę. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji.R. po prostu „wygłaszają kwestie". Jeffrey. Elyse mnie zabije". Psychopaci natomiast. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę.stów. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. Mogę złapać AIDS. . ale szybko wybiłem to sobie z głowy". Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów. kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". Niekiedy zostawali bohaterami. ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A.

że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. po prostu znalazł sobie inne źródło. wiarygodni i kompetentni. zupełnie nie docierały do jego świadomości. jakie może onieść o f i a r a .krótko mówiąc. które z jego dzia. Kiedy stało się jasne. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. kiedy rozpatrują . pokrzyżowaniem planów na przyszłość .i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. sprawieniem bólu. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . Skutki. Psychopata natomiast ocenia sytuację . że porządni z nas ludzie. WEDLE WOLI Oczywiście.dostarczycielkę ubrań. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. bez uwzględniania rozmaitych ewentualności.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". które reagują ślepo na chwilowe potrzeby.wynikały dla niej. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. Chodzi po prostu o to. popędy i okazje. ile ^dojście" .bez niepokoju. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia.szacuje potencjalne korzyści i koszty . Nie są przecież robotami. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami. do których zamierzają się stosować. psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. schronienia. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. co możliwe. żywności.

które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj".ry. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. Sypiając z wrogiem. Dla osób. Szybko zauważy. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. wyobrażenie sobie świata takim.i łem. że chociaż światła migają. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały.j chodowym. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. Pacific Heights. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. a pierwsze auto stało bez ruchu. Lies.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. ] który mówi mu „nie". że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. Trzeba go zabić".Rozdział 5. Można twierdzić. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . W biały dzień. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. gdzie uprawiam jogging. Chłopcy z ferajny. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. . po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Przylądek strachu. Love. Smali Sacńfices. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. and Murder. Misę. biegną tory kolejowe. jakim jawi się on psychopatom. A Current Affair i America 's Most Wanted. semafor działa nieprawidłowo. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. jest prawie niemożliwe.

pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. Charlesa Mansona. Lizzie Bor. że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. którzy zamierzają je udramatyzować. i interesujemy się nimi. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. „[Psychopaci] mają w sobie coś. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami. Dicka i Perry'ego' . jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . Jak argumentował Markman. Tl " . od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha .Rozdział 5. co tkwi również w nas. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli. czym to coś jest" . autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil.i to nie tylko dla ludzi.pisał. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty.zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". Józefie Stalinie i Ryszardzie III. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem.logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". dla których psychopata . nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. Jest to jeden z możliwych powodów. Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. na papierze.pisze Weber . Pragnąc odkryć. Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów".uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa . Gary'ego Gilmore'a.den. psychiatrą sądowym. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. scenie i ekranie.

BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. tium. październik 1991.. Joannę Intrator. New York 1944. Postrzegał psychopatię jako plagę. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). jego buntowni76 J. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). agitatorem bez hasła. wym Jorku. podczas którego wyjaśnia. W ciemrr ściach zażywamy . kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . straszliwą siłę.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem.].Richard Hickock i Perry Smith.Rozdział 5. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie.z subtelną świadomością . które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne. poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie..przyp. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. R. prywatna rozmowa. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0. rewolucjonistą bez programu. Intrator.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . innymi słowy. buntownikiem bez powodu. Lindner.

i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. s. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego.Sanchez. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. Tamże. że psychopaci są wszędzie pośród nas. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. Tamże. ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. Dzisiaj wydaje się. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . 2. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. który doskwiera całemu społeczeństwu. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne.niezależnie od tego.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. 13. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. pod jakim są podejmowane pozorem . s. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. J. są bardziej obojętni wobec swoich ofiar.w kinie. telewizji. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. ani psychicznym" . Wszelkie jego starania . 75 T- . Kultura może się wprawdzie zmieniać. których spotyka się współcześnie.

częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw . Wytropiwszy mordercę. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy. matką . Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie.rodziny.prostytutka. Człowiek .Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. Taki przestępca.jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. klasycznym filmie Fritza Langa M . gangu. z własnymi regułami i zakazami. niemniej jednak autentyczny. przestrzega zasad swojej grupy . powodowany nagłym impulsem. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u . z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. • szkańców W swojej dzielnicy. tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. aby odkryć swoisty kodeks moralny . chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. do akcji wkraczają więc inni przestępcy.

Wilson. Jeden z naszych badanych. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. R. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. Mamy coraz więcej dowodów na to. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. przemoc w rodzinie. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. New York 1985. którzy brutalnie traktują swoje żony. wszczął awanturę. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. molestowanie doznawane w dzie- . „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. Zdarza się na przykład. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. a mężczyźni. Crime and Humań Naturę. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. W narkotykach szukali pociechy i ulgi.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo.rebce żony kilka prezerwatyw. Herbstem. znalazł w to.

psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". W odróżnieniu od większości przestępców. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . kodeksu ani zasad.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . a puścimy cię wolno". ile z charakteru.Rozdział 6. chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". zapytana. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. New York 1988.logiczny wybór 109 ciństwie. kto •eszcze był w to zamieszany. Nie wszyscy z nich są psychopatami. Bywają jednak ludzie.. Można twierdzić. lecz jeśli nimi są. W rozmowie z psyAnalizę powodów.to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. ponieważ jest to opłacalne. Kratz. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . Seductions of Crime. ratuj własną skórę. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. powiedz. problemy finansowe. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. alkoholizm. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. może nawet bezpośrednią. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka .były przyczyną. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. dlaczego popełnia przestępstwa. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. działań przestępczych. niewłaściwa opieka rodzicielska. przedstawia J. Przestępstwo. narkomania . którzy dopuszczają się przestępstw. Pewna badana przez nas kobieta.

„Jak myślisz. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. „Cześć" . dzięki wspaniałej grze aktorki widać. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego.mówi swoim bezbarwnym. czasami rażąca. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. o której wspomina wiele osób . wyrusza z Kitem na morderczą . jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. próbując zrozumieć sytuację.dosłownie . Sama ^ czasami tak się czuję.Kit mówi. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole.wędrówkę po kraju.pyta kobieta. mierząc do nich z broni. Obok Kita siedzi Holly. Stworzona przez Spacek postać. Holly wymierza Kitowi policzek. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. doskonały przykład na „znajomość stów. wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. „Co z nami będzie?" . że czuje się. Holly to postać rzeczywista. jakich powinny doznawać. ale nieznajomość melodii".Pyta. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. dziecinnym głosikiem. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. załatwiłem ich?" .zetknąwszy się z psychopatą.laików i profesjonalistów . a jeszcze później.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. jakby miał zaraz eksplodować. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. . Tuż przed odejściem strzela w drzwi. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly. -Och odpowiada Holly . autentyczny „odmieniec".

niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. red. R. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. Hare. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. Hollin. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. bezwzględny. Howells. szpiegostwo i terroryzm.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci .D. K. K. mówiąc. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży.. C. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw.Rozdział 6. Forth. Strachan. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. A reuiew. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. A. Psychopathy andcrime. Szczerze . aby zachłannie czerpać od niej ciepło. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. Przestępstwo.E. Oczywiście.przestępcami.

No. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. Jak powiedział pewien więzień. ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. Kiedy Gary Gilmore. Dostał wyrok za gwałt. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. N. to psychopaci^. Później wyjaśnia. kiedy wystąpił w teleturnieju . Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. posprzecza się ze swoją dziewczyną. zabójca z Utah. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . Jankowiak. Pieśń kata. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej.zmusza go do kontaktów seksualnych.a wszystko to w imię „miłości". że 44% przestępców.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. ubiega się o posadę w jego firmie.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie.Mailer. B. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. Inny przestępca trafił do aresztu. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. Gacy nie traci czasu . I nie czuje się usatysfakcjonowany. dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. Warszawa 1992. żywność i pieniądze . Następny wieczór spędza podobnie. Buried Dreams. to się obsłużyłem". Cahill. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). schronienie. S1 T. tłum. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. New York 1987.

Psychopaci .nie mają silnych zahamowań. nie myślę. „Playboy" maj 1977.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar. ale nie zaskakuje. wrzesień 1992. Nie dość pazerny. Budzi to niepokój.okoi to. jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. Nie planuję.zarówno w więzieniach. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie.niż inni przestępcy. Jestem niecierpliwy. 76. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . dla zaspokojenia prostych potrzeb. Killed in the Line ofDuty.. Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. Przestępstwo. The Uniform Crime Reports Section. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. Działam impulsywnie. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. Federalny Urząd Śledczy. W zasadzie nie bardzo to rozumiem.Rozdział 6. Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją.w przeciwieństwie do większości z nas . Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. jak i na wolności . owszem. Stosują przemoc na zimno. instrumentalnie. O c z y wiście. Zapytany. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. Ale ja nie myślę. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. Departament Sprawiedliwości USA. choćby . Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . s. za które mnie jednak posadzono. Nie jestem wielkim złodziejem.

kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore .114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania.] zadołowali mnie na cztery miesiące. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). czego pragną. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem.facet nazwał mnie Kowalem w . No więc wracając do waszego pytania . pobity i okradziony w więzieniu.land na neurochirurgię. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [. dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. Nawet doświadczeni. Następstwa bywają tak poj| ważne.. lub dla zdobycia tego. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego. „Wieczorem dorwałem Billa.wbiłem mu młotek w głowę. odwróciłem się i wyszedłem [. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. Billem. satysfakcją i samozadowoleniem. powinien skorzystać z pomocy psychologa. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. wyjaśniając dziennikarzom. a Billa zabrali do Port. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. • Gary Gilmore.. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. a potem spokojnie proszą o dokładkę . zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować... Ale on i tak był nieźle popierdolony. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz.].

z braku świadków. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata. którego poślubiła pięć lat wcześniej. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści.. podobnie jak większość kobiet. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli.logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. Podobno Gilmore twierdził później. . Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. co posiadał". Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. Doug zawlókł ją do przyczepy. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. Przestępstwo. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. że kochała męża. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. „Mogło to spotkać ciebie" . że zabił nożem mężczyznę w barze. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia.powiedział. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie..]". Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. jak wyjaśnił. i często robit im kompromitujące zdjęcia". Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [. słabych. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. ale byta zmuszona go zabić. a odmowę karał biciem. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . spokojnie oznajmił policji.Rozdział 6.. Policjantom oświadczyła. jakby Doug miał wiele twarzy.

.... włączam telewizor i śpię. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem.. czym jest utrata panowania nad emocjami. wyczerpany nerwowo. jak to tylko możliwe". Miejscowy psychiatra zaświadczył. Walę g0 w krtań i. więc. Większość ludzi wie również. ale inne byty tak okropne. 2 „Playboy" maj 1977.. Kiedy pisałem ten rozdział.. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. Zamyka się w końcu.. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. jestem już nieźle skonany. i leci na ziemię. dotkliwym ciosem emocjonalnym. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. który podczas włamania za bit starszego człowieka. . • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych). ale wrzeszczy dalej. co zrobił. wstrząśniętego swoim czynem. 76.. zatacza się. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. s.. no.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. zac: drzeć mordę.. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. uniewinniono. przestał nad sobą panować. Cytaty pochodzą z artykułu K. sprzedaję mu parę trepów w głowę. a tu dziadek schodzi na dół i. niepohamowanym gniewem. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. że oskarżony.. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią. no. więc dostaje w łeb. i cholernie mnie wkurza... Tak prosta. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. folgując swoim brutalnym upodobaniom.. wściekłością czy strachem.. jakby. więc biorę browar z lodówki. McQueena. Mężczyznę. Budzą mnie gliny [śmiech]".

• Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. w sposób bezpośredni.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. Przestępstwo. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników.nozowano jako psychopatów '. Jak podkreślają kryminolodzy. przyjaciele lub znajomi. skłonnych do skruchy ludzi. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. Ogółem można stwierdzić. których sprawcami byli psychopaci.Rozdział 6. . nieskomplikowany i rzeczowy. z których mniej więcej połowę zdiag.. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. Zbrodnie. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. Nie wyraża potężnych emocji. i niemal na pewno się nie powtórzą.

Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. Najgorzej było. . czego strasznie chcę. tlms' ki na wybrane grupy. działalność gangów i ataS. napastliwa żebranina. Williamson.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Niektórzy gwałciciele to F. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. Lee. Rozboje. s. Wong. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. Oczywiście. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych. S. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy. Violence. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . choćby na homoseksualistów. i po prostu to biorę.mówi. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. R. nr 1. 454-462. zastraszanie. Hare. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów.

Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. pragnienia władzy i kontroli. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę .Rozdział 6. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. którzy uczestniczyli . społeczne i psychologiczne). Ustaliliśmy. zakładał na głowę papierową torbę). prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. mamy dowody na to. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona.w terapii dla maltretujących żony '.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. egocentrycznego. które narzucają kobiecie rolę podrzędną. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. Przestępstwa tych ludzi. skłonnego do manipulacji. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn.. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci.„pozbawionego sumienia. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. Przestępstwo. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę.

W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. Po kilku sesjach zniknął .i. praca nieopanowana. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem.120 Psychopaci są wśród ras R. Psychopathy and Family Violence. Nie wiemy. Vancouver. s. Wydział Psychologii.sprzeczkę. skupiając się na powierzchownej. ziennych. 643-661. niefortunną . Knight. czarujący i sympatyczny mężczyzna. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. ale podejrzewam. D. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. że jest co najmniej równie wysoki. „The Province" 28 stycznia 1987. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. Leblanc. Kanada. w których ucierpiały także inne kobiety. Z policyjnego raportu wynikało jednak. Newlove. . Rapist „might murder". zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. T. nr 59. oszustwo i defraudację. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. R. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. S. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. owszem. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. Dominował w grupowych dyskusjach. określił tamto zdarzenie jako błahą . Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. Hart.Prentky. Twierdził. na koniec zaś oświadczył. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. odpowiedział z uśmiechem. Dutton.podobno wyjechał z miasta. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie.

i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. „Leczył się. ile dla uspokojenia sądu. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. „Doktor Śmierć". którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. Jak zwykle. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . głosił niezmiennie pogląd. że wielu mężczyzn. w których oskarżonym groziła kara śmierci. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny. Bardzo prawdopodobne jest to. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. aby zrozumieć. Nie ulega też wątpliwości.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson.. że psychopaci . Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. prawda leży gdzieś pośrodku. więc będzie lepszy" . to psychopaci. Przestępstwo.logiczny wybór 121 Hipoteza.Rozdział 6. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). Środki potrzebne do prowa. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. w procesach 0 morderstwo. którzy twierdzą. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . Nie trzeba wyjątkowej inteligencji.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć.może myśleć taka kobieta.

istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. Hare.D. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . Kropp. Rice.C. Prawie jedna trzecia ' S. Hart. R. V. 419-422. Barbaree. jeżeli będzien wiedzieli. które decydują o zwolnieniu warunkowym. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) . A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. P. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. 227-232. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. Peters. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. nr 2.L. Jak wykazują te badania. „Journal of Interpersonal Violence" 1990. s. s. 435-448. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. G. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. R.R.E. którzy nimi nie są. s.D. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . M. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. nr 56. R. Jak wspomniałem wcześniej. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '.E. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność).D. H. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. nr 4. Quinsey.T. Serin. Znaczenie tej różnicy dla komisji. Harris.

Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. ordynator Oddziału Psychologii. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. Nie oznacza to.Rozdział 6. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają.. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . recydywą i przemocą. agresywnej sąsiadce. jeszcze z czasów dzieciństwa . byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii . nieustraszonego wojownika.por. który boi się własnego cienia. podejmując decyzje co do tego. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie.o nieśmiałej. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. pełnej zahamowań koleżance. .logiczny wybór 123 Psychopatycznych. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego. który przyjął ten sposób działania. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. Platę. Pfywatna rozmowa. Przestępstwo. porywczej. i to niekiedy bardzo. D. Jacy byli. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. 27 łistopada 1991. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. otwartym i towarzyskim bracie. Chłopic. elokwentnym kuzynie. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie.

Loeber. red. and asso. jacy będzie. nr 56. Radke. McPherson. Forth. Rice. Hare. Deinant Children Grom Up. Baltimore 1966. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. sobie. L. Kazdin.N. J. delinquency. a później gwałtownie spada. . Można jednak zauważyć ciekawą zależność98.D. F. R. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. Małe psychopaths and their criminal careers.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. H R. New York 1988. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. Costa. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. D. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. Deve. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. A. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Robins. nr 56. Harris. 762-765.T.M.scence: A replication. Syndrome of problem behaińor in adole. M. Lahey. że dziecięca bojaź.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions. 11. R. M. A. s. s. które ujawniły się już w dzieciństwie.A. 625-637. Trudno zatem się dziwić. Błock. red. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 .lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Natural histories of conduct problems. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". Donovan.E. New York 1986. Psychopathy and uiolent recidiuism. dojrzewają.E. t. „Law and Humań Behavior" 1991. 710-714: G. nr 15. Olweus. B. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.E.my w przyszłości.-Yarrow. Jessor. L.N.E. Cormier.liwość. C. s.

Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa.logiczny wybór 125 prawem. Badania zaś wskazują. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. Jeżeli jest psychopatą. do końca życia. Różnica polega na tym. Nie oznacza to jednak. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. Przestępstwo. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać.. Wielu popełnia przestępstwa. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". kto ich rozumie. że ich zachowanie jest już teraz moralne. powierzchowni. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. Są to ważne informacje. Zanim jednak uznamy.Rozdział 6. kobieta może się zastanawiać. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. skłonni do manipulacji i bezwzględni. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. . nawet kiedy są już starszymi ludźmi. że wielu spośród tych. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. znajdują sobie kogoś. obmyślają nowe strategie pokonania systemu. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy.

Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. Niektórzy z jej środowiska sądzą. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. jakim je wypowiadał. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. rzeczowym tonem. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. W wieku dziesięciu lat strę- . Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. arogancką i skłonną do manipulacji . a także obawiato się. był trzecim z czworga dzieci. Bałem się jak cholera!". Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. że jest interesującą kobietą. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. ż e : odniosła sukces. ale był jak z innej planety.z tą tylko różnicą. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę.| nowiła zmienić swoje życie. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy.

jak Earl . Akta więzienne opisują też. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji".Rozdział 6. Niewiele jest przestępstw. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. naruszenie przepisów ruchu drogowego. napaść. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. jak i administracją więzienną. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny.. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. bezprawne ograniczenie wolności. które mi udowodniono"..] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach.. gwałt.świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". kurwa . a także „regularnie donosi na innych więźniów. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków. [. ale ja na to: »A skąd. silą. przekupstwem i narkotykami. Przestępstwo. kradzież. których Earl nie dokonał od tamtej pory. oszustwo. Jeśli nawet go skazywano. ile ma dzieci. Zapytany. co budzi strach i podziw obydwu stron. „Owszem. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. Zarzuty często oddalano. co niełatwo zrozumieć. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. znając jego zachowanie w więzieniu.dążąc do władzy i kontroli . Chyba jest ich trochę. trwających kilka dni lub tygodni. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. oraz niezliczonych partnerek seksualnych.

Zamierzam być dobrym obywatelem. co Earl mi opowiadał. Uważam. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad.czasami myślę. Moja reputacja jest dla mnie święta". że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. że ludzie robią sobie ze mnie jaja. nie? Kiedy się sobie przyglądam. seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. tak przesadne było jego samouwielbienie".nego homoseksualizmu". Earl wiedział. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. ale trzeba w siebie wierzyć.I 128 Psychopaci są wśród nas pewność.jak napis3' jeden z moich biegłych . W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. co widzę". żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. Ku naszemu zaskoczeniu. gdzie słynął z „agresyw. tretował kobiety. jaki jestem wspaniały. że nie ma nic. który rozmawiał z Earlem. jestem zadowolony z tego. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. jest prawdą. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai.„Jeśli choćby połowa z tego. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". psycholog i psychiatra więzienny orzekli. Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. Biegły. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. roześmiałbym mu się prosto w twarz. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. czego bym nie potrafił dokonać . Ale .

o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. Przestępstwo. Badacz. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla.. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku.parafrazując Pańskie słowa .. Przestępstw Gospodarczych jest . który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty.Rozdział 6. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. Earl niedawno wyszedł na wolność.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" .. . George Bernard Shaw. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości. Rosner pisał. [.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji.krętacki prawnik. Jak się okazało. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. otrzymałem list od Briana Rosnera.

a także. Goleman. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. jak należy go p°* " D. 99 . że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom.lekarz i biznesmen. Myślę. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987.

* Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. 1. wydając wyrok. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. znajdzie je Pan tutaj"5. Wynik był niezgorszy. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. E. który opisywał oszustwa Gramblinga.Rozdział 7. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. lecz wiele banków. i tak po kolei. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . Psychopaci w garniturach 135 traktować. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. ale John Grambling wie. zabierając 23. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą.5 miliona. że są ludźmi godnymi zaufania. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. 15 lipca 1987. . który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. Cony. ale zostali złapani. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. Załączam materiały z procesu. Działając razem. ]oi List od Briana Rosnera. s.

część 48. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. posłus jąc się urokiem osobistym. także z rodziną. nigdy jednak . Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. list Johna A. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. Senlencing Memorandum. GramblingoW. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. Często udaje im się uniknąć więzienia. Grambling zarabia na życie. Homewood 1990. aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. 6 marca 1987. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu . Sąd Najwyższy Nowego Jorku.nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. B. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi.gwarantuję . któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. oszustwem i manipulacją. pewno dopnie swego". na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. . akt oskarżenia nr 2800/85. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie.za wskazówkę. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . Rosner. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa.i inne podobne do niej . Swindle. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. Proceedings.akt oskarżenia nr 2800/85. Gramblingowi.

aby podrabiać zaświadczenia. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo. Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów..doradcę do spraw działalności dobroczynnej . które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . zdaniem tych dwóch urzędników. • Jego narzędzia są wyrafinowane.a potem kontynuują przestępczą działalność. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem.Rozdział 7. jak świat im pozwala . że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku.. a postępują tak haniebnie. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- . Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. Jak powiedział Rosner. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. [.i jego kolegę tak.] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe .

] Boże. wspominał o terapii. że znalazł się za kratami. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". . Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. B y ł naciągaczem. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. która ogarnęła cały kraj" .] Ci wszyscy nieszczęśnicy.138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. jaką poczuła „na wiadomość o tym. i z protokołu końcowej rozprawy. • jestem człowiekiem uczuciowym"4. o czym Grambling doskonałe wiedział. [. [. Nie jestem zawodowym „ . jak się okazuje. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . nawet kiedy w i a d o m o . jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. Zatrzymał pieniądze. „a działo się to dokładnie wtedy. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. czy z jakąkolwiek inną dziedziną . Kiedy aresztowano Gramblinga. Jestem konstruktorem.. o planach zadośćuczynienia za grzechy.. wywołując „falę przestępstw. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był . którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. które zajmowałem przed 1983 rokiem. Jego teść napisał. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji.. czy to związa113 nych z finansami.. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. których skrzywdził. Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi.

najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów.] Pewien znajomy. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. Tamże.poważny bank inwestycyjny . chłodnym i niedoJohn Grambling junior. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku.w zbyt wielu sprawach. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. list do sędziego Cahna. starając się okazać współczucie. 6 marca 1987. 51. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. dz. tak jak okłamywał każdego. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. stępnym. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. Sentencing Memorandum. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. podobnie jak inni. dz.. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. 11. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. że nie rozumie. s. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. powiedział jej. O mało go nie rozszarpała. Mówiła. 10. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo".uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . Proceedings. s.. z którym musi zmagać się co dnia1". 54. [. s.. 30.Rozdział 7. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza".. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. Dała się oszukać. Grambling zawsze był marnym ojcem. s. cyt. cyt.bie przestępstw. Pozwolono mu zrezygnować z posady. s. Pierwszy pracodawca . że nigdy jeszcze nie . Tamże.

jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje.twierdził Rosner . Na przykład prawnicy.stanowi doskonały przykład . ile przez jego ofiary. „W opinii Gramblinga . wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami.każdy. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. Bardziej jesteśmy ostrożni. aby mu zaufać lub uwierzyć. Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) . zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym.prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. lecz już sama gotowość. kto jest dostatecznie głupi. lekarze. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. czyni nas łatwym łupem dla oszustów. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. abyśmy im zaufali . eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. aby pozyskać zaufanie. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" .czterdziestoletni prawnik.który chciał być „ogólnie lubiany". lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. Wykorzystywał też powszechny pogląd. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci .140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. Przekonawszy nas do siebie. Grambling . Nasza postawa jest zwykle uzasadniona.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja.

przepisuje leki. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). policjant. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. duchownych. że występował już jako pracownik opieki społecznej. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb.a zwykle wymyka się prędzej czy później . i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. zniknął nagle. Zdarza się. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów.nych transakcji na giełdzie. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. Kilka lat później pojawił się w Anglii. Na ogót wybierają zajęcia. których skutkiem były paro milionowe szkody.Rozdział 7. tym lepiej.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. zainwestował w luksusowe mieszkanie. Kiedy pytano. adwokatów i psychologów. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. tylko pożyczył te sumy. Jak twierdzi. Podczas procesu ujawniono. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. którymi nie są. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. że oszustwo zostanie wykryte. a nawet dokonuje operacji. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych.na ogót proste. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. Przez niemal rok przeprowadzał operacje . trudno się dziwić. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. z odsetkami". Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. . kupił sobie porsche. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich.

Szybko wyszedł na wolność. żeby zastąpił mnie na egzaminie". że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. odparł: „Dużo czytam". że skończyłem prawo bez zakuwania. zaleziono przy nim narkotyki. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. Kiedy jeszcze był na uczelni. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. O swoich ofiarach mówił. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. scowych bukmacherów. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. Spłaciłem dług z procentem. Brad został zwolniony warunkowo. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. Zwolnienie anulowano. ale uniknął procesu. że należą do kogoś innego. . Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. twierdząc. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Może teraz być wszędzie. Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. Kiedy miał kilkanaście lat. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. trafiając do więzienia".

System jest bowiem zorganizowany tak. psychopaci reagują obojętnością.cji nieszczęsnych pacjentów. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. opiekunów. adwokaci. osoby zajmujące się dziećmi .Rozdział 7. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. które dotyka najsłabszych. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". „Po prostu biorę. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. jest niepokojąca. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. bezbronnych członków społeczeństwa. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. ku konsterna. Jednak ta budzą. psychiatrzy. aby seksualnie molestować pacjentki. nauczyciele. Jak notu. A jeśli ofiara się skarży. innych krewnych.powiedział jeden z naszych badanych. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. co mam pod ręką" . W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. który . moja pacjentka jest niezrównoważona. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. polega na tym. psycholodzy. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze.

ne'a Gacy'ego.wolności. Mówiła. Kontaktując się z tymi firmami. że mogliby postępować inaczej. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . DZIAŁANIA.wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. . .podczas odsiadywania wyroku . władzy lub . A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . prestiżu. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. Proponowała. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą.144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. 121 . że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. zwykłe dla zdobycia pieniędzy. nabrała podejrzeń. Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA.

tym razem za darmo). że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. Dziennikarskie . . Kandydat nie tylko był oszustem. Był pewien. czyli trzydzieści tysięcy dolarów. a jego jedyny kontakt z uczel. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. Martwił się tylko tym. pr2e^ kręty. Mężczyzna ten. bo chce zdobyć odznakę sprawności. 12. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. Dobry kłamca zna się na ludziach". Bearak. [. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. żeby łatwiej załapać się na autostop.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. >21 ~~---------B. których oszukał. był oszustem nastoletnim dzieciakiem.. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". że rozpracował go lokalny reporter. że podróżuje okazją. Psychopaci w garniturach 145 mieście " .wyjaśnił później. „Zanim został dorosłym oszustem. że jest bohaterem.mężczyzna radził dziennikarzowi. który potrafił ukraść mundur harcerski. Opowiadał kierowcom. podawanie się za kogoś innego. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. s. zawsze o krok wyprzedzając tych. trzy rozwody i czworo dzieci. 1. Wmówił ludziom. A potem może reprezentowanie stanu". kandydował do lokalnej rady szkolnej..I planowany awans do komisji okręgowej. nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth.Rozdział 7. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu .

silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. A może . pośpieszyła mu na pomoc.podobnie jak reszta społeczności .o diagnozowaniu psychopatii. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne. proponując. nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą. oszustwa i kradzieze. I nie był to powierzchowny gest.nie umiał pogodzić się z myślą. dzięki którym załatwił sobie pracę. . Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. który . Naturalnie. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa.razem z komentarzem redakcyjnym . Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej. że lokalna społeczność .zamiast go potępić. Jak na ironię.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. zostały przez niego sfatszowane. a dokumenty i listy polecające. Jak się okazało. Psychopata reaguje ze spokojem. wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu .tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . abym omówił swoje badania nad psychopatami.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". Oczywiście. zobowiązując się „słowem honoru". Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. „Stawiam [jego] szczerość. Jak przypuszczam. a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej .stwierdził. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości. organizowaną fornii.

wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista.jako prawnicy. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. że pojawił się pacjent. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. a stamtąd szybko na wolność. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. kiedy personel zauważy. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. pochodzeniu. czego pragną. pisarze. Jak sobie przypominam. artyści . lekarze. Są równie egocentryczni. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. zniszczonym życiem i do cna . nalegałem. jakkolwiek znaczne. prawie bezkarnie. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. Wydaje się. korzyści te. Pojawia się też argument. że funkcjonują całkiem nieźle . psychiatrzy. która wymknęła się spod kontroli. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem.Rozdział 7. którzy odnieśli sukces". personel wojskowy. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego.bez naruszania prawa. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. biznesmeni. Moim zdaniem. później z powrotem poza mury. ale dzięki swojej inteligencji.

chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. hipokryzji .„Bogu dzięki" . nikczemnego postępowania.mówi jeden.na przykład zabójstwo albo gwałt . Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- . niewierności. Zamiast nazywać ich psychopatami. Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. balansując na granicy prawa. . interesownie i bez skrupułów. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię .ogółem. a nawet budzą podziw . I c h czyny. którzy w pracy działają bezwzględnie. W przeciwieństwie do ludzi.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. którzy balansują na granicy prawa. Ludzie. Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny. na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia. wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " .148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. „Co się z nim stało?". że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. których psychopaci pozostawiają za sobą.odpowiada drugi . Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił. nie obawiając się zemsty. odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . Jestem pewien. którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?".na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. a zawsze osiągane cudzym kosztem).i czynią to bezkarnie. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«".

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

28. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. Beaty. The Dirtiest Bank of AU.. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów. „Time" 29 lipca 1991.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości.jeden skromny. • Artykuł w „Forbes". „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. .. s. która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu.. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy... synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów".] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. pozostałe zdecydowanie mniej . Oto kilka najnowszych przykładów .C. przekrętów. jaki dotychczas utworzono"6. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów. Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. [.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. [. S.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych. 6 J.] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. Gwynne. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver..

żeby po nie sięgnąć". dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu . z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. MAJĄ WSZYSTKO. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7.do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć.więcej niż wojna w Wietnamie.w stopniowo narastającej lawinie długów . że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . zachowywała osobliwe milczenie. lipne promocje giełdowe. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. większość poinformowanych. w tym dziennikarze. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. Choć wiedziano powszechnie. które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. które aż się proszą. Jeden z naszych badanych.Rozdział 7. Po pierwsze. . co doprowadziło . kłamliwych obietnic. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków.i tak skutecznie działających . zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. Przewiduje się obecnie. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu.psychopatów. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. są tu wspaniałe możliwości. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ.

obycie towarzyskie. . podczas gdy adwokat. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. Należą do podobnych klubów. jakby nic nie zaszło. biznesmen lub polityk. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. taka przestępcza działalność jest lukratywna. urok osobisty. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. Po trzecie. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. odporność na stres. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. Zdarza się. które później bez wahania łamią. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. pewność siebie. Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. ryzyko wykrycia . a kary są zwykle śmiesznie niskie. może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. zdezorientowani. często zachowują się tak. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów.nawet wtedy kiedy ich schwytano.minimalne. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. a ich oskarżyciele. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. Po drugie.

zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie.Rozdział 7. z zawodowym kryminalistą. Nie wyglądam jak oni. skierował następujące słowa do sędziego. . nie mówię jak oni. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. wspomniany na początku tego rozdziału. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. Otóż oświadczam bez wahania. na przykład rabunki lub gwałty. John Grambling. że nie jestem do nich podobny. stoczyłem się na samo dno. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni .

przekonująco". prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. 127 używając wiecznego pióra" " . . który chce zasmakować światowego życia. bieżnie do uprawiania joggingu. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. a kimś.. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić. Psychopata. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. [.. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza.] między kimś. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. dostęp do najnowszych premier kinowych. że . Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności.Sędzia skomentował. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". skoro cię tam nie było.że g d y b y ś m y „ t a m " byli. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. [. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski..chociaż nie zgadza się z Gramblin.. Wtedy brzmiało to rozsądnie. kto może wyrządzić podobne szkody. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . biblioteki.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" .giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu.

Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne . .stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo.Rozdział 7. A inni? Niestety.

jak się uodpornić na intrygi zręcznego. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. Oszust: „Mam swoje zasady moralne.Rozdział 8. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. odpowiedział: „Nie. Moje słowo jest szczere jak złoto". aby wiedzieć. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. Nie wymiguję . Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. ale raz musiałem kogoś zabić". które zwykle przechodzą niezauważone.i ludźmi. • Kobieta. który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. czy ktoś w to wierzy. że mamy do czynienia z psychopatą.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. zdeterminowanego psychopaty. 129 ^jf biet w starszym wieku "". czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo.. tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. [. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów. nawet jeśli podejrzewamy. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. Oczywiście. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". Oszust: „Dobre pytanie. z jaką psychopaci żonglują słowami . mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". czy nie. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw..

] Nigdy nie próbowałem kokainy. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. Dziennikarz: „Czy to prawda. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. Zadziwiające. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej. psychopatycznym seryjnym mordercą. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . nie nosiłem ich wszędzie. skąd. Dziennikarz: „Nieciekawy?". słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. Dziennikarz: „Och.. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". Olson: „Nie. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. Zagadnienie to 131 . Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów.Rozdział 8. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. jak działa na niego kokaina. NiewyIduczone zatem. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi. natu. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. [. Ale przecież była martwa!". ale miałem je w teczce. Była tylko n i e p o t o m n a " . Nie chciał być kozłem od f a r m y " . Olson: „NieBanalny. Jest za droga. mógłbym się przyzwyczaić. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. Zdaje się.Od tyłu".. 130 ralnie . owszem". No i alkohol. Oszust: „Nie. I valium. . że można by zapełnić pięć lub sześć książek .. Trochę powciągałem i tyle. Po prostu. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Przypuszczam. ale to dobre pytanie".. u w i e l b i a m skręty.całą t r y l o g i ę " . ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. Po prostu trzymam się od niej z daleka.

Henley: „Nie jestem".162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. . „Jestem bierny . Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak. 8 maja 1991. że nie jest seryjnym mordercą. Dziennikarz: „Mówi pan. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą". zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn.pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. . ale mordował pan seryjnie". twierdzi. przedstawiając dowody na to. jest pan seryjnym mordercą".powiada Henley. to właśnie jest semantyka"8'. że jest ofiarą seryjnego mordercy. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . swojego wspólnika. Cytaty z artykułu P. ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. Działając razem. Chcę być porządnym gościem".Nie chcę być jakimś tam psychopatą. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw.

Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo.umiejscowione w obu półkulach. leworęczni . Oczywiście. ściśle określone zadania. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. Gdyby obie półkule były zaangażowane. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. a nie w dwóch.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych. Wnioskuję na tej podstawie. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. -277- . doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . równocześnie. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. Co więcej. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . Właśnie stąd mogą pochodzić. niektóre formy jąkania się i dys. na przykład. obrazowaniu. dyslektycy. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. jeśli zachodzą w jednej półkuli.

164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. The Semantics of Personal Adjustment. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. Cleckley. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. NeW York 1946.. że cię kocham«. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. People in Quandańes. Zna tylko książkowe znaczenie słów . Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków.opowiadała eks. cyt. które niewiele dla niego znaczą . na czym polega ta różnica. ale nie zna melodii'35..] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. który jest dwuwymiarowy. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . dz.formy bez treści. Wiesz. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. s. The Mask of Sanity. które często miały do czynienia z psychopatami. Johnson. że w ogóle mu na mnie nie zależy. pozbawiony emocjonalnej głębi. • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. Kiedy więc mówi. wyczuwa intuicyjnie. .żona jednego z badanych przez nas psychopatów. i z początku mu wierzyłam. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". że zatrzymał się na W. 230. „Ciągle mi powtarzał. Wie. . zanim zrozumiałam.Długo trwało. maleńka. od dawna świadomych. [. ™ H.. jak bardzo mnie kocha.

Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć.. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. że siedzimy przed ekranem komputera. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. ale nie jest wykluczone. inne układają się w bezsensowne zbitki. „okno" jest wyrazem. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". że nie rozpoznaje barw. ma na myśli g ó r n e światło.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. Podobnie jak choremu na achromatopsję.. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Możliwe jednak. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [.. Wyobraźmy sobie.. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. ilekroć stwierdzimy. ale samo uczucie się nie pojawia"1 . Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier".]. Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. co jest .Rozdział 8. Podstawą badań jest obserwacja. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. Na przykład.]. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. w przeciwieństwie do „noko".

ale beznamiętnie.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. które podpowiadają. zamiast odpowiedzieć. Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. to było bardzo złe. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę. Jak większość ludzi. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . .natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . Czuję się naprawdę podle.zenie lub wywofać szok. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. aby wywrzeć wra. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". Na przykład. dowodząc. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka .166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych.golnie brutalnych morderstw. 36-37. s. jak ich słowa oddziałują na innych. Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. Pewien psychopatyczny zabójca. Mówił z ożywieniem. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. za które go skazano. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". lecz także strach. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. Tamże.

tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit.. a Ja. zwykle o długości akapitu lub dwóch. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów.son w teraźniejszości. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. . Dianę Downs w książce. Owszem. zyskamy podstawy do przypuszczeń. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. [. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. opowiadając mu.142 mi z Bertem" **". jesteś mi . Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. Była to gra.Rozdział 8. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. czasem jednej strony. jak bardzo go kocham. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. dlaczego cię tu nie ma. Komentowała: „Bert był w przeszłości. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. Wiadomości były te same. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta").. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. Bert. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci.] Gdy przestał przyjmować listy. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. przechowywałam je w notatniku. co wieczór dodając nową wiadomość. motywowane tylko seksem141. słałam listy do Berta. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. którą prowadziłam z mężczyznami. Jeśli nasze wyniki się powtórzą.

. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e . [.. ze swadą [. a niewielu wykazuje aż taką brutalność. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu.] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw.świadomością pustych słów. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie.] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości.. [. Byt manipulatorem [. bo opowiadał tyle kłamstw". tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę.] Myślałam o Bercie. Chciał zobaczyć.]. Były to ostatnie.. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson.j czym. Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym. mój jedyny. wytrzymałości....168 Psychopaci są wśród ras potrzebny.. a kiedy zbiegałam do niego. Olson jest prototypowym psychopatą. To właśnie myśli... kłamcą i złodziejem. „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy. Zawsze zmyślał [. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie. ..].. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - . Olson to papla [.]. Olson był nałogowym gadutą [. jak daleko może się posunąć..].. Mówi przekonująco. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie.. zanim napotka opór ? [. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13.. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu.. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem.].].. Byt skończonym kłamcą [. [...]. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych ..]. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć.. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców.

Wydawał się sprytny. staccato [. wygadany. dziełem i kimś ważnym".Rozdział 8. wspominał: „Mówił szybko. temat.] Przeskakiwał z tematu n a .. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz. który rozmawiał z Olsonem. .. jak oszust próbujący udowodnić. że jesttwar-.

15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. przeciwnie . bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok".ford Olson skontaktował się z nami. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. to możliwe. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. rękopis łożony do druku. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. w jaki jest traktowany przez prasę. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. Na sali sądowej przybierał pozy. . Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. pozwalają bowiem zrozumieć. informując. Day i S. które popełnił na ich dzieciach. R. jak Olsono. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. Farrow. relacje znajomych są dla nas cenne. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę.alo się nakłonić swoje młode. lecz za ważną osobistość. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. pisząc do nich listy na temat morderstw. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. °raz M. Wong. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. system więziennictwa i spoteczeństwo. które wykorzystujemy na naszych tamach [.] i wkrótce prześle nam nowsze. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam...170 Psychopaci są wśród ras P .wciąż narzekał na sposób. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. Oustona. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie.

Mylą się całko3 46 wicie.Jeśli uważają.jest skazane na porażkę. . jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. Gesty ekspresyjne to szybkie. to się mylą. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. „Kompletny nonsens! . świadczą. Jeśli chodzi o psychopatów. są podzielone i niewyraźne.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" .podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . że w moim życiu nie ma emocji. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. .ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. drob. Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób.Rozdział 8. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. który podkreśla potrzebę samopoznania . Ted Bundy był oburzony.stwierdził. że określenie było słuszne. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa . Jak każdy psychopata. ćwiczenie to .

ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. B. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków . Idee. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia.na przy. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . klad .czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. New York 1988.'"entals of Nonuerbal Behauior. całe fabuły. Schiaratura. Najnowsze badania wskazują. red. B. [w:] Funda. tym mniejsze jednostki. Rime. zwroty i zdania. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. aby nr 91. spójny lub logiczny sposób tak. Jeśli wydaje nam się to dziwne. które kontrolują mowę. 332-350. utworzyć skrypt.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. l985. rozmawiając przez telefon. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. Feldman. Gesture and speech. Jednostki myślowe bywają małe. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. słowa. Rime. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. które składają się na duże jednostki myślowe. które są podstawą mowy. W jakiś nieznany sposób . ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. s. są na ogół dobrze zintegrowane. Na przykład wiele osób gestykuluje. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. słowa. L. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. Połączone w jakiś znaczący. R.ki myślowe: im większa liczba gestów. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . zwroty i zdania.

nie są tak wytrawnymi kłamcami. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. s. Kłamstwo i jego wykrywanie. H.. dz. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. Tripp. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym.. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. 21-27. dz. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee.tion. P. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. Guesses at Truth. Rime. także B. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble.. R. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia. a potem rozmaicie je łączyć. wyuczonym językiem. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci.man. narażają na szwank cały skrypt. Ale postępując tak.21. Jak komentuje psycholog Paul Ek. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . cyt. A. Rouillon. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". Hare. Gillstrom. nr 87..Rozdział 8. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. B. nr 2. l5° J. Hare. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. Jak wspomniałem wcześniej. Language-related hand gestures in psychopaths. niemal jak przy 149 grze w scrabble .D. [w:] R. ale niekiedy czyni to . za jakich zwykle ich uważamy.C. zob. cyt. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. Leborgne i F. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta.T.. B. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. Hare. Bouvy. „Journal of Abnormal Psychology" 1978.W. y* International Thesaurus. s. Ekman. 636-643.. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. cytat nr 329.

Niektórzy widzowie . który mówił. pozbawione emocjonalnych sensów.w pełnym słońcu. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. żeby nauczyła się dyscypliny. które często pojawiają się w ich wypowiedziach. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. ale dla innych jest absolutnie błędny). Dla większości z nas te dwa wyda- . lecz także dwuwymiarowe. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Sytuacja taka przypomina film. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. kiedy ją pobił. jak i konotacjami uczuciowymi. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . który wydaje im się logiczny. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. że nigdy nie postąpił brutalnie. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności.rzekomo następująca kilka minut później .nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. a druga . Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". Większość z nas potrafi łączyć idee tak. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. ale raz musiał kogoś zabić. że ją kocham". Większość z nas dobiera słowa. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. ale wie.

Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . Najnowsze badania dowodzą. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. zamierzam poszaleć". Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu". jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo . Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej.wana praca doktorska. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę.Rozdział 8. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań..podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę.). Vancouver. odparł: „No tak. Williamson. chociaż dość chaotyczna. Zapytany o ukradzione pieniądze. ' ' S. O CZYM TO JA. kto to zrobi?". Psychopata mianowicie często zmienia temat. ukradł pieniądze i uciekł. kocham matkę. ale jest już dosyć stara. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Fabuła. Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. ale martwię się o nią.. pozostawiając ją z długiem. Zbyt ciężko pracuje. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba.. nieopubliko. Kanada.. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy.

.w tym naszej zakłopotanej badaczce ... Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił. Pamiętam. Mnóstwo przykładów. że zawsze są zdenerwowani. Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie. eee. Jeden by| dilerem.. założyliśmy się o wynik. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . zwykle próbują udowodnić swoją władzę.. no. byłem trochę zdołowany i..176 Psychopaci są wśród ras „Och.. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. no.. co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika .. gdybym nie był w więzieniu.. odparł: „Wahania? . Ja jestem bardziej typem romantyka..niektórzy mówią. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. i oglądaliśmy mecz w telewizji.. na pewno by się pani zgodziła. a drugi alfonsem.. Pamiętam. ale czasem wydają się całkiem spokojni. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec. i. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych .. że kiedyś.... powiedzmy. i chciałbym się z panią umówić. co się dzieje. Prawdopodobnie było jeszcze żółte.na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. czy miewa wahania nastrojów.. to trudna sprawa. że spotkalibyśmy się na imprezie.. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście. że. no i kumpel wygrał.. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata... Więc chyba mają wahania nastrojów.. Udają twardzieli. no. W wypowiedziach psychopatów . ale próbował flirtu. no. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów. że kiedyś. przyszedł kumpel...dramatyczny popis.znaczy .. Jak pani myśli? Znaczy się.że więzień nie tylko mówił nie na temat.. 1 czułem się cholernie kiepsko"..

jeśli jest to dla nich korzystne.. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma. eee. jak i treść. Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze.. eee. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie.. Warto wspomnieć. no i. ukazać jego motywy. dążenia i . może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma. Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym .ale nie w ich zawartości. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych . żeby bohater byt i n. eee. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika. jak i treść. „Co mam zrobić. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. świadczą o nienormalnych cechach... że dobrze orientuję się w tych sprawach". więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie. . Wiadomo. Na przykład jeden z naszych badanych. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań. Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. któryś z nich. nie twierdzę..a później wydostać się stamtąd . chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację. więc.....Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia.. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości..zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego... Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie. a nie ich t r e ś ć ... któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas.... zwolennikiem teorii.Rozdział 8..t e r e s u j ą c y ? — zapytał.

że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. bez pogmatwanych pragnień. które sprawiają. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. bez głębi emocjonalnej. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. St. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. bo szukał emocjonujących Wrażeń . Rozmowa. Szczególnie wymownego przykładu zręczności. A True Story of error and fustice. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. New York 1989. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. Ganey. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. w której psychopata wygłasza sprzeczne.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. żeby byty przekonujące dla widzów. Niewykluczone. dostar. Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. odbiegające od tematu i słabo . który zabił przynajmniej szesnaście osób. konfliktów i psychicznego zamętu. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. Joseph's Children. ale nic z tego nie wychodzi.

a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. że kogoś zabił.oznajmia. Psychiatra stwierdził. jest to kłamstwo. Tamże. co mówił poprzedniego dnia. Na przykład. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. New York 1987.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. ponie154 waż kłamie" . czy jest to luźne skojarzenie?«". że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo . że Gacy po prostu lubi mówić. Moim zdaniem. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd.. Buried Dreams.Rozdział 8. a z drugiej . . 338.]. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. Cahill. „czy potok wymowy Ga. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. racjonalizacji i usprawiedliwień. s. [Gacy] nie pamięta. że tego nie zrobił.. Zapytany. wykrętów.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. Psycholog orzekł. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy.

grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. która ma na celu zrnylenie słuchacza. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . Zwodzi nas nie treść. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. Językoznawca argumentował. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. którą uprawiają za pomocą słów. Trzeba jednak zauważyć. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz.Rozdział 8. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi.

Interesujące pytanie. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. aby odpowiadać za swoje czyny. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. Czy teraz to się zmieni?".twierdzą . że pSy. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. Niektórzy obserwatorzy argumentują. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. Jestem przekonany. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. . Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. jak przypuszczaliśmy.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. Jeżeli . Pojmuje intelektualne reguły gry. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. Jak wspominałem. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. co robią.

jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie . spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok. Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. Powstrzymuje się z trudem. element szych codziennych kontaktów.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". Ale tam gdzie pojawia się psychopata.ot. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu . Nie jest szczególnie atrakcyjna.naturalny lub zaaranżowany . Zawsze jednak trafiają się tacy. P . którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . uśmiechała się tak sympatycznie. »Miesiąc temu mówi . współzawodnictwo. nia. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy .182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. Patrzy.bez litości i skruchy. Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. kiedy kobieta wysiada z samochodu. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie.przez chwilę. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy .aby naklonić innych do postępowania według ich woli. próbę sił. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich. Zgodnie z zasadami.

Przystojny. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. to przerażająca kombinacja. Jednak w odróżnieniu od psychopatów.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. przesadni w słowach i gestach. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . starając się wywrzeć korzystne wrażenie. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. budząca sympatię poza. nieco charyzmy. Oczywiście. skłonni do efekciarstwa. Wszyscy znamy ludzi. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. drogie ubranie.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. psychopaci wiele mówią.ekstrawaganccy.gko i nie koncentrujemy się na treści ". wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. który odnalazł Boga w celi śmierci. Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. Ale . którzy chętnie się popisują . W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. która ma swoje słabości. nie pasożytują na napotkanych osobach. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. imponujący samochód. niekoniecznie jednak są artystami słowa. uśmiech. Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. Twierdził.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . Atrakcyjny wygląd. umiejętność rozpraszania uwagi. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. potok słów. nawet głupie. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. kontakt wzrokowy. Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. mimikę. elokwentny psychopal oraz ofiara. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu.

dz. Jeden z moich dawnych współpracowników.zwierzała się pewna kobieta. że naprawdę żyję. L. Na podstawie Associated Press. „Nie sły. wręcz szokującego. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny. kredyt hipoteczny na dom. ale bez niej jestem samotny. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy .zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów .i pośpieszyli mu na pomoc.moje oszczędności. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. Gesture and Speech.184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. Ma taki cudowny uśmiech" . wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. Zawsze robiła coś niesamowitego. . Ale dzięki niej czułem. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . gdzie się podziewała.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. którą uważał za psychopatkę. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. miałem kompletny mętlik w głowie. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. co mówił. Rime. cyt. chałam wszystkiego. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci. ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . Kiedy była w pobliżu. uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. 8 i 10 stycznia 1992. ale mówił przepięknie. Schiaratura. Nie potrafiłem B. pochylania się do przodu.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama.

Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". Szukam punktu zaczepienia. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. i wtedy mu to daję. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. przekonał ją. zanim formalnie załatwiono transakcję. czego klient potrzebuje. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. ulotnił się szybko . Kiedy zamieszkał z jedną z nich. psychopatyczny nauczyciel. 157 . • William Bradfield. jakiejś szczeliny. ustalam. a następnie.powiedział ze smutkiem mój kolega. oczywiście. Kobieta była zbyt zażenowana. Przykręcam śrubę". z odsetkami. • Jeden z badanych przez nas psychopatów.samochodem.Rozdział 9. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. o którym wspominałem wcześniej. oszust. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. żeby wnieść sprawę do sądu. Małżeństwo rozpadło się nagle. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. że będzie potrzebowała samochodu. A później przychodzi pora spłaty. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" .

w której doktor Hannibal Lecter . które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. cyt. s. że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. zagubionych i bezradnych. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". szukając osób w podeszłym wieku. J. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet. wiernych uczuć. . aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. spacerów w deszczu.„rasowy socjopata" .szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą". piękna i tajemniczości syjamskich kotów . Wambaugh. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. dz. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę.oświadczył nasz badany. miłośniczka kotów syjamskich. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. 22-23.do rozczarowania i cierpienia ofiar. Echoes in the Darkness. Kilka lat temu moja dawna studentka. w tym od psychopaty. W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. Listy często prowadzą do odwiedzin i . zwłaszcza ci przebywający w więzieniach.. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . Kiedyś.w sposób nieunikniony .

Rozdział 9. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. pełną brutalnych czynów przeszłość. poradnictwie. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku .takich. Miał kryminalną. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne.wyjaśniła dziennikarzowi. kto go zrozumie". potrzebuje kogoś.z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo. inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. „Sprawia kłopoty. wierząc w swój zbawienny wpływ. Prawie każdy psychiatra. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. w tym pracownice więzienia. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. pracownik opieki społecznej. Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. fizyczne i finansowe wykorzystanie. i zwykle szuka w ludziach dobra. opiece społecznej. ale mogę mu pomóc". które można wykorzystać. 157 . Porzucona dwa tygodnie później . Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować".

widzę przystojnego gościa. a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. Daniel Gingras.wyjaśniła' 8. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. który zmarnował sobie życie. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. Naturalnie. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. W książce o Richardzie Ramirezie. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". autor opisuje młodą studentkę. bo nie znalazł nikogo. Kiedy patrzę na niego. Kenneth Bianchi. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. Pedofile. Przypuszczam. Ted Bundy. choćby tacy. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. „Współczuję mu głęboko. które są zbyt bojaźliwe. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. kto by go poprowadził" . Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. na przykład. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. zanim po- .

Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. 202-203. Night Stalker. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. że chce wyjść za niego za mąż. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości. .powiedziała . Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie .i ogarnęło mnie współczucie". New York 1991. Linedecker. s. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie.

gdzie wkrótce ją złapano. na poczet R M.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Muchy w pajęczej sieci grożenia. Woman on Trial. K. przebiegłą femrrie fatale. L. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. Radish.Rozdział 9. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. Bambenek. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. Lee. ng . Run. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. Bambi. która zapewniała. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. „The Sun" 3 listopada 1990. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością.lub wierzą głęboko. The face of a killer. nawrócenie grzesznika . Kiedy odsiadywała wyrok. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". Toronto 1992. Bambi". Jej twierdzenie. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. machając transparentami z napisem: „Uciekaj. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię.obalenie kar}' śmierci. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . New York 1992. Bambi. Bambenek zbiegła do Kanady. jakoby była uchodźczynią.

skomentował: „Byia nikim.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. gdy uciekła z innym mężczyzną. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych.Rozdział 9. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . że żona go zdradza. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. że są wykorzystywane. A teraz wielka z niej gwiazda". ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. którzy ostrzegali. równaniu z karierą Amy Fisher. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. „Lolity z Long Island". który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. Na przykład. przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu.i na ogół bezpieczne . trzeba stwierdzić ze smutkiem. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie.

jak mówiła.] 1 bez lęku". z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. bezpieczną bazą. co się dzieje. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. Nie byłam taką żoną. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l .. Być może wierzy. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. która postanowiła być „dobrą żoną". ile dla niego znaczę. Będzie traktował mnie po królewsku".] człowieka czynu [. traktowana brutalnie lub zdradzana. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". tkwiąc w przyjętej przez siebie roli. W (niePrywatna rozmowa. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. Równocześnie zaś. Psycholog sądowy J. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. Ignorowana przez męża. zadbam o niego tak.. A wtedy się przekona. kwiecień 1991.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. Kobieta.. jaką powinnam. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. Ale będę nią. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. będę. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. jak nie potrafi żadna inna. W artykule „Nowa ofiara oszusta". naraża się na prawdziwą udrękę. Naturalnie. jeśli wiąże się z psychopatą. wiedzie na ogół wygodne życie. mąż się zmieni. Patrzyła na niego i widziała urojonego. lecz uważa. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. „niezwykle wrażliwego [. niemal idealnego mężczyznę.. zwłaszcza jeśli ma dzieci. Znękana żona zwykle wie. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem.

Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. [. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości.R. twierdzi Casey. „możemy założyć. która ma . które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. niestety. Mimo wszystko. jak bardzo są dla nich bolesne . Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. szukając czegoś więcej niż drinka. Meloy. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . który żeruje na aktywnej zawodowo. treningu czy tańca.gdzie gromadzą się samotne kobiety.„oszust. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. omawia J. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi. Na tym polega jego zawód". Zdaniem Josepha D. która będzie dla niego źródłem pieniędzy. którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. mieszkania i wyżywienia. ubrań.. jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. Dojrzy jej podatność na atak. klubach fitness. elokwentnym. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. samochodów i pożyczek bankowych. Caseya. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika.] Oszust ją rozpozna. 160 .. ujmującym.o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill.pisała Olson . skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce".Rozdział 9. jest naturalnym celem oszusta".barach dla singli. pewnym siebie. klubach towarzyskich . New York 1991.lub może p o ż y c z y ć . którzy mają niską samoocenę. zniekształconej) rzeczywistości.

The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. więc nie ma sensu dłużej kłamać . Rhoda odsunęła się powoli. Będzie absolutnie przekonująca. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU . ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. jestem pewna".Uderzyłaś go butem. której prawdziwa natura odsłania się. .JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). zerkając na matkę poprzez splecione palce. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Doskonali technikę. później.Zrozumiałam. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. obiektywnym zainteresowaniem. William March. rzuciwszy się na kanapę. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie.powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. że w zasadzie nic nie można uczynić.

zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. oznajmiła szorstko . [. uporządkowanej. Hopewell 1997.. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . a nie zasadami otoczenia. nie jest też. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. The Bad Seed. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej. [. s. zdolna do cieplejszych uczuć. które kieruje się własnymi zasadami. Christine Penmark. złodziejaszkiem. co szybko odkryli.. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów. Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. ale nic nie przynosi poprawy i . później. psychopatycznej natury swojej córki. że okazała się zwykłym. 40-41. March.. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. i jest historią poczucia winy.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. oczywiście. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. Christine. trudnym i nieczułym dzieckiem.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. bo troszczy się wyłącznie o siebie102.że Rhoda jest samowystarczalnym. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. choć wcale zręcznym.Rozdział 10.. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. przekonane o swojej wszechwładzy W. choć nigdy to nie nastąpiło. licząc. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła.

u dorosłych. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. która przeczytała w prasie o moich badaniach. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. nie są czymś niezwykłym. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. Inna matka pisała.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. za co nie uniknął odpowiedzialności. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . że Historie o adoptowanych dzieciach. Pewna matka. Psychopatia nie powstaje nagle. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. prośby i groźby. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. na czym go nie przyłapano. Kary. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. wizyty w poradni. rodzinne awantury. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". którego adoptowali przed kilkoma laty. że są z mężem zakładnikami chłopca. złe jest to. Przekonaliśmy się jednak. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. bez ostrzeżenia. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku.

s. Źródła problemu . Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. Pewna matka.którą będę nazywał Susan: . opowiadała mi. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. cze?". Antisocialpersonality from childhood to adult. mniej podatne na wpływy i naukę. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. . gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. że dzieje się coś niedobrego. rodzice. Baltimore 1966.ho°d. Farrington. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. że jej córka . w większości uświadamiali sobie. bójki • uporczywe wagarowanie. późne chodzenie spać. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. niechętne bliższym kontaktom. Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. 389-394.N. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. 164 197 się we wczesnym okresie życia . .Rozdział 10. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. terroryzowanie słabszych. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie. nr 4. D. „The Psychologist" 1991. . absolwentka socjologii. agresywne i skłonne do kłamstwa. Robins Deuiant Children Grow Up.bardziej samowolne. krnąbrne.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

Świetna sprawa. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem. Często unikał kłopotów. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. Stara dawała się nabrać przez długi czas". Nie jest to nastolatek. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. .codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. kto bardzo przypomina Jasona. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . szpitale psychiatryczne . organizacji społecznych. sądy. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale). Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. Niestety. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. nie wykazuje urazów neurologicznych.Rozdział 10. Nie ulega wątpliwości.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. Dzisiaj nasze instytucje publiczne .szkoły. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. opieki nad młodzieżą. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. Nadal to robię.

cyt. Deuelopment and Risk Factors. R... s. 3. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich. gwałtów. Psycholog Rolf Loeber przypomina. „Clinical Psychology Review" 1990. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw . Innymi słowy: trzymajmy się mocno . grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. dz..i coraz młodszy wiek ich sprawców. AntisocW personality from childhood to adulthood. R. 389-394.najgorsze jeszcze przed nami. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. s. Farrington.. s.Loeber.doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. rabunków . nr 4. Loeber podkreśla kwestię. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. „The Psychologist" 1991. Loeber. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency.zabójstw. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. nr 10. . D. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . 1-41. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi.

Rozdział 10. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej.A. strzela do niego z broni rodziców. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. grożąc im nożem. Chłopiec umiera w szpitalu. Magid.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. co możliwe.według zebranych świadectw . Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. a kiedy chłopiec nie odchodzi. który . • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. aby zablokować je jak najwcześniej. C.przynajmniej częściowo . trzymiesięczne bliźnięta. Jest zbyt . 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. rzucając ich na podłogę po tym.do psychopatii. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy.z jeszcze większą mocą . • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. McKelvey. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią. a wręcz głupotą. Children Without Conscience. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. New York 1989.gwałci i molestuje inne dzieci. To samo rozumowanie odnosi się . że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. • Policja na Florydzie próbuje ustalić. z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. HighRisk. Źródła problemu 205 Loeber pisze. aby wytłumaczyć .

Świadomość ta. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta. a jest to niezwykle ważne.na dość produktywnego członka społeczeństwa. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . drugie .„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. niewłaściwe towarzystwo . mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. trzecie . ponieważ . brak perspektyw zawodowych. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym.brutalnych rodziców. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. a czwarte .być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym . polityka lub adwokata. co sprawia. Z jednej strony istnieje teza. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. . „Seattle Times" 21 lipca ] 992. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej.0 Offitials stymied by alleged rapist.na nieuczciwego biznesmena. jakkolwiek niepokojąca. Niestety. ubóstwo. kiedy przyjmujemy do wiadomości. żeby stanąć przed sądem.206 Psychopaci są wśród ras młody. Stają się bardziej zrozumiałe. które ustąpi z biegiem czasu.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku.na brutalnego przestępcę.jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji . ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci. a nie r.

nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów.według socjobiologów . psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie). dając mu duże szanse na przetrwanie. które przypominają psychopatię. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami . Możemy też mieć tak wiele dzieci. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej .pogląd. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury). Psychopaci . prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. Socjobiologowie twierdzą mianowicie.Rozdział 10. NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. • Zgodnie z tezami socjobiologii. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. z drugiej . stosunkowo młodej dyscypliny naukowej.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. Jak zwykle bywa w takich sporach.wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. że niektóre z nich na pewno przetrwają.

ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. stale znajdywał sobie konkubiny. Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast.i szybkie ich porzucanie. młodszy . Starszy brat jest lekarzem. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. kochających i troskliwych rodziców. manipulacji. Zapytany o swoje potomstwo.stabilne życie rodzinne. wspaniałe perspektywy. i tyle". Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. poczynając od szesnastego roku życia. . „Zawsze mogę mieć następną" .208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. Miał . najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. że może pomóc im w karierze. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. podawał się za ich agenta i powiernika. Jeden z badanych przez nas psychopatów.stypendystą na drugim roku studiów. biorąc. O ile mi wiadomo. który nie jest tak atrakcyjny. Socjobiologowie nie twierdzą. że prowadząc życie seksualne. Psychopata. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. co mu się nawinęło". Sądzą tylko. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. żeby kobiety same o niego zabiegały.powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. kiedy zaszły w ciążę. Jest psychopatą. i już".jak słyszymy . trzydziestoletni fałszerz.

ale bez formalnych wyroków. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem . Psycho. Oczywiście. mam wiedzieć!". cyt. nawiązując równocześnie szereg romansów.Co to za rodzice. Skąd. pijaństwa . jak należy. Niewykluczone.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. Zdaje się. .Rozdział 10. gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. dz. kiedy ich potrzebowałem . że oddano je do adopcji. Smali Sacrifices. osoby. cyt. czynami całkowicie przeczyła słowom. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. Kiedy zapytałem. odparła: „Kocham dzieci". Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc .mówił. Rule.brawurowych przejażdżek samochodem. które regularnie kłamią i oszukują. „Nie siedziałbym tutaj. Szybko trafił do więzienia. 1 7 2 zastępczą. która maltretowała. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. u diabła. zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. gdyby starzy zachowali się. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. dz. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. społeczności i miejsca zamieszkania. Stała się także „zawodową" matką . Best Kept Secrets. Ich ruchliwy. zaczął napadać na banki. na ogó} zostają schwytane.

ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. Theory and Research. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu. Zdaniem niektórych uczonych.i cechami dziecka. niewielu . Co ważniejsze. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa.D.I. trzeba jednak zaznaczyć. Wątpię ponadto. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku. J. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. NeW York 1986.W. Hare. Unmasking the Psychopath.lub dziesięcioletnie dziecko . że .H. cyt. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. Bonner III. 1" R. 1. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". impulsywnością. [w:l W. Walker. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. J. Kegan. że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. Dorr. dz. Reid. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. R.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. D. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. Są to interesujące przypuszczenia. lecz dziewięcio. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. Psychopathy. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji.3 Zob. oznacza to. Sądzę.

D. S.D. zwłaszcza jego przedniej części. R-W. Forth. Hart. a w każdym R. Bartsch. .może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań .ze względu na „wadliwe łącza". nr 93. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". s. płytkich uczuciach. ważnej dla funkcji wyższego rzędu. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. T. s. Jak wiadomo. J.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. Hall. Hoffman. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza. drażliwości i agresywności. Hare. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction.E. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. wczesny uraz .Rozdział 10. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. A.cal'ests. • Według interesującej teorii biologicznej. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi.W. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu .D. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. razie nie ważniejsze niż różnice. R. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania.J. że z jakiejś przyczyny . „Journal of Abnormal Psychology" 1987. nr 99. 133-140. 158-160. 374-379. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. s. niskiej odporności na frustrację. Hare. nr 96. Mimo to niektórzy badacze przekonują. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne.

Gorenstein.P. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" .według określenia niektórych badaczy .wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. nr 41. „Psychological Review" 1980. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. Ogólnie rzecz biorąc.P.mówi Calvin . niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. D. nr 87. Ale ta „nabyta psychopatia" .212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania.odpowiada ojciec.spectiue and model for research. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". s. E. Newman.ubóstwa. nr 21. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . J. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. {Zdaję sobie sprawę. 81-94. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. Niestety. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. Damasio.E. H. J. Disinhibitory psychopathology: A new per. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . odrzucenia przez rodziców. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli. Tranel. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. „Tak . 301-315. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths.R. s.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. impulsywności. Damasio. Newman. „Journal of Research in Personality" 1987. „Behavioral Brain Research" 1990. A. Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań. 464-480. które przypominają zachowania psychopaty. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. s. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób.

[w:] Social Psychophysiology and Emotion. rhe Cycle ofViolence. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. Rozpoczynając naukę w szkole. Nie ma wątpliwości. M. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. Ale jest mało prawdopodobne. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . Źródła problemu 213 działania dorosłych . czości i innych zaburzeń społecznych.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie).Rozdział 10. s. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . R. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. nr 244. Theory and Clinical Applications. „Psychiatry" 1988. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. „Science" 1989. Parental behavior in the cycle of aggression. red. Olweus.dopóki . s. na przykład: C. D. New York 1986. Wagner. nr 51. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne . Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. 160-66. 14-23. cyt. Raine. Zob. Radke-Yarrow. są zwykle nadpobudliwe. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. red. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. New York 1988. SŁODKA. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników.S. dz.L. J. prób samobójczych.istnym aniołkiem o niewinnych.Loeber. A. w tym przestępczości i przemocy. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. J. Widom. omawiało wielu badaczy. Opowieści o cierpieniach.od drobnych kradzieży do masowych mordów . Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. McCord.. Deuelopment and Risk Factors. Błock. łatwo się rozpraszają. H. jest bardziej skłonnych do depresji.

Mnóstwo razy .przykład tego.Myśleliśmy z początku. Tess?" .nie tylko wywołują grozę. które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami. a zwłaszcza Tess. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. . Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. jak przyznała. W książce High Risk. Magid prosi Tess.Nie przestawałam.mówi Tess. że dzieci.? .jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. że trzeba go zabić. że Tess bije go w nocy po brzuchu. Okazało się. argumentował.Wsadzam w nie szpilki.od narodzin do ukończenia dwóch lat . Magid przedstawił Tess jako wymowny . Matka siłą odrywała jej ręce od brata.„duże i ostre".. .Tłukłam go i tłukłam . jak traktuje zwierzątka. „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione). . „Żeby zabić mamusię i Benjamina. . że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym .214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju. żeby opisała. .mówi dziewczynka. w tym psychopatii . Musieliśmy blokować jej drzwi". Narrator filmu opowiada. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku.Szukając wyjaśnienia. co może przydarzyć się dziecku. Tess wykradła noże .A myślałaś wtedy. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie .." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. „Dlaczego je wzięłaś. porażający . Zabijam je. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego.Myślałam. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. .pyta Magid.podpowiada terapeuta.. że Benjamin ma problemy żołądkowe. zbadali jej historię i odkryli..owszem.

które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. alkoholizmu i konfliktów z prawem. także J. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. Turku. [. że niezdolność przy. s. „Psychiatry" 1988. An Essay on the Criminal Mind. deprywacja. Nic jednak nie wskazuje na to. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii.Rozdział 10. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. gamy symptomów łączonych z psychopatią . a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. Parental behauior in the cycle of aggression.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. We wpływowej pracy The Psychopatii.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. lipiec 1984 . lub niemal pełnej. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. McCord. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. zob. William i Joan McCord przekonywali. 14-23.Family Sources of Crime.. zaniedbywanie. nr 51.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. . opublikowanej w 1964 roku. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii.. ile jego powodem" . 22 lipca 1993). w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa.

co z kolei wpływa na to. w czym popełnili błąd. nie przyczyną. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii.i słabo rozumianej . że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. zaburzenia. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem. które wskazują. .w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. Uważam za prawdopodobne. Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. raczej nie okażą się owocne. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. Rodzice. Pogląd ten opiera się na dowodach. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy .

A. The Minnesota study oftwins reared apart. N. Tellegen. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. D. An analysis of adopted twins reared apart. red. nieetycznym przedsiębiorcą. „Journal of Personality" 1990.mental influences on adult personality. M. „Psychological Science" 1991. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. Temperament in Childhood. nr 240. behauioral genetics. G. Bouchard. McGue. s. and psy. Loeber. McGue. J. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. nr 58. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. Genetic and rearing enuiron.R Sholevar. „Science" 1990. nieuczciwym urzędnikiem. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie).surowiec.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. s. Biołogical foundations of personality: Euolution. politykiem.T. Rothbart. że różnice w inteligencji. Res.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. należy wymienić: T. T.K. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . Assessments and toterventions. McBurnett.J. New York 1989.cial Issue. E. Ktoś inny. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. bliźniactwem i adopcją wskazują. które wskazują. 223-228. może stać się oszustem. M. Oznacza to natomiast. nr 250. Snidman. z którego środowiskowe. Washington 1995. Hart. o podobnych cechach osobowościowych. N. 263-292.nick. że ich biologiczne wyposażenie . ale pochodzący z ubogiego lub . ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . nr 2. Kagan. adwokatem. s. N. Bouchard. Sources of human psychological differences. Segal. Wnioski z badań nad rodziną. J.S. „Science" 1988. red. Spe.J.E. R.chophysiology. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. Lykken. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. Snidman.Rozdział 10. K. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. Biołogical bases of childhood shyness. Psychobiology of Conduct Disorder. 40-44. M. Lahey. 167. a psychopatia w szczególności. J.L. J. Bates. s. Kagan.171. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. I tak.

W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . Mednick. H. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie.E. J. red. Sch ul singer. red.aches. Korzystając z wcześniejszej analogii. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu.A. Plomin.twem. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia.N. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców.J. s. D.W.Li. F. Enuiron.A. Theory ond Clinical Applications. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Cambridge 1988. [w:] Genetics. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. S. P. Jackson.A. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła.L. Bell. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. może być włóczęgą bez pracy.C. Stack. s a m o nie wystarcza. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. Jak można . Raine. najemnikiem. Wagner. Vernon. K. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina. [w:] Social Psychophysiology and Emotion.A. możemy powiedzieć. Fulker. New York 1988. Schulsinger. Psychopathy. T. Amsterdam 1974. Cambridge 1987.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. Higgins i B.vesley. S. and environrnent. Waszyngton. Warunkowanie społeczne. De. R. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. D. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. choćby intensywne. S. Zob.L.ment. 2-7 maja 1992. and Psychopathology. heredity. J. A. brutalnym przestępcą. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. F. Jang. Moffitt. 177-195. Mednick.Fries. red.

nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień.E. R. Źródła problemu 219 było oczekiwać. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. Hare. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem.D. A. Ale nawet udane życie rodzinne. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. . większość przestępców wywodzi się z rodzin. • Wnioski dotyczące przestępców. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. De Vi ta. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. family background. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. oraz z charakterem tych przestępstw. w wieku około dwudziestu czterech lat. którzy nie byli psychopatami. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. Niezależnie od tego. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem.Rozdział 10. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. criminality. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. Forth. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. Ottawa. czerwiec 1990. które borykały się z problemami. Psychopathy. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. mając około piętnastu lat.

Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. ale także rzeczywistość. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami.] Zapytani o jego zainteresowania.] Adwokat [. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. Psychopaci. Oczywiście. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy.] mówił podczas rozprawy . powiedzieli: kradzieże sklepowe. palił marihuanę i lubił gry wideo. która kryje się za statystyką. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania..220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą. opisywano jako skłonnego do manipulacji. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego.. [. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«.trzy lata więzienia . skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska. [.. którego nazwiska nie ujawniono. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . cwanego i „kłopotliwego od zawsze".za śmiertelne pobicie dwunastolatka.. który wagarował.. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce.. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. Sprawcę.

W siódmej klasie został usunięty za szkoły. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. kradzieże. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. którzy twierdzili. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. Jego impulsywne. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. [. ogólnie rzecz biorąc. a nawet mogą nadawać im ton. nie zmienia się z upływem czasu".].. zastraszanie i wymuszenia. później regularnie zażywał haszysz.] Ogłaszając wyrok. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek.. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . egoistyczne. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. Brzmi znajomo? Możliwe. [.i to tak bezkarnej.] Otrzymał wyroki za włamania.. choć trudno formułować diagnozę na odległość.. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu.. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji .Rozdział 10. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. kradzież i posiadanie narkotyków. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. niekiedy kokainę. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją..

im. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . Jak powiedział rzecznik policji. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję. znali tożsamość zabójcy. którzy słyszeli o morderstwie. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. w tym napaść. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności.222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. ponieważ rodzice nastoletnich świadków.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. którzy nie pytaliby samych siebie . gdzie uczciwość. gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. obawiając się zemsty.jak uważam . Jeśli .to niewykluczone. Jeszcze bardziej przeraża myśl. Większość zarzutów oddalono. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych .pulsywności. kradzież samochodu. Świadczyłoby to. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. nieodpowiedzialności. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie.bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. „zatrważające jest to. folgując swoim destruktywnym.niemal na pewno z rozpaczą . nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. wzmacnianiu. braku poczucia winy i tak dalej .„W czym . posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu".

To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. Każdy. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. żeby obejrzeć zwłoki. Nie ulega wątpliwości. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu.Rozdział 10. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. Nie oznacza to. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. Źródła problemu 223 zawiniliśmy. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. . Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy.

Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?". Dawniej . przy aktywnej zachęcie. obojętnym spojrzeniem. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi.".niepostrzeżenie. któremu wciąż jeszcze zależy. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. żeby opisali. I Ten brak empatii. Mam nadzieję. nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. To tylko film. że zginęła. że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. żalu. . nauczyciel zwraca się do Clarissy . „Wszyscy macie gdzieś.. obiecując „wolność osobistą". czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy.. półprzytomni z niewyspania. impulsywność. ale wszyscy macie w dupie.pociągały psychopatę obrzeża i margines. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci. [. Prosi. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. bez diagnozy.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . wiem. tylko ganialibyśmy po ulicach. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć.jednej z osób. a potem niemal błaga uczniów. autokreację i egoizm jako normę. że [Jamie] nie żyje. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. tropiąc faceta. jak oddziałała na nich utrata koleżanki. szkoły. dzisiaj nasze ulice. który ją zabił". podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. Rozpaczliwie szukając dowodu.. które traktuje ubóstwo emocjonalne. nieodpowiedzialność.. Ale nawet ona odpowiada pustym. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki. Film nie rozstrzyga.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. próbuje przebić się przez „luzacką". Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie.

oskarżono mnie o gwałt. czy przestępca jest psychopatą. jak wykorzystać te informacje. Jeśli natomiast więzień nie jest O . Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu.Powiadamiamy komisję.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. Seryjny gwałciciel. więc udowodniłem. że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. musimy ich poprawnie identyfikować. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. Uznali mnie za wykolejeńca. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą.mówił. Kiedy miałem siedemnaście lat. Zniszczyło mi to życie. i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. Trzeba posłać go na obóz letni". „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . że się nie mylili. Trzeba posłać go do więzienia". który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. mamy czyste konto. . że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. a potem kogoś zabija.

niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę. wiarygodną metodę diagnostyczną. który nie został właściwie zdiagnozowany". Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. przeludnienie szpitali psychiatrycznych. też jesteśmy kryci .dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. Trzeba jednak pamiętać. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". że jest tylko kwestią czasu. ten człowiek jest psychopatą".mówił . bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. że można spokojnie go wypuścić.podobnie zresztą jak komisja. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. Psycholog powiedział też. chociaż wszelkie dowody wskazywały. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . ale również daje wielu ludziom .226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. . że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy.

Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy.i najwyraźniej bez większych trudności . że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana.Rozdział 11. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. Decyzje te są na ogół słuszne. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. jest dżentelmenem". Ani ofiara napaści. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. Oświadczył też. a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje.odzyskuje wolność. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. beztroskim kompanem. przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". jest świetnym. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. ma wspaniałe poczucie humoru.fair" z 7 maja 1991. bohater programu telewizyjnego „A Current Af. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić.

jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. rozumiem.228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. W systemie penitencjarnym. że młody człowiek skazany za serię włamań . Przejrzawszy stosy takich dokumentów. Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. która ma także wartość prognostyczną. aby przewidzieć. niemal bez kwalifikacji. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. Niestety. Przypuśćmy. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. Nieraz też są zniechęceni .lub zdezorientowani . Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. na przykład. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. a nie takie. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?".

Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. W raporcie stwierdza. odrzuca wniosek o zwolnienie. pobieżnie przegląda akta i zauważa. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wyznaczaniu im zajęć. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. muszą poddać się specjalnym testom. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę.Rozdział 11. gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . Komisja. . Z drugiej strony. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. Słyszałem niedawno. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. na którym należy ich umieścić. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną".

s. Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. „agresywnemu psychopacie". Parker. Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. który przewodniczył rozprawie. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. Re- . Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. J Na podstawie: N. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". chyba sami są »szaleni«". Szczegóły przekazał mi David Platę.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. The Garry David case. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. nr 25. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). 371-374. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. prezydenta Iraku. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. Odmówiłem ich prośbie. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. sierpień 1991). a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć.

Rozdział 11. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. paranoję i bezwzględność". „The NeW York Times" 19 stycznia 1991. Goleman. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. uwiarygodniona nie tyle faktami. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. nie tylko analizując psychikę Husajna. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. ponieważ . a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". nazwał Husajna „socjopsychopatą". Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. Nawet laicy poddali się temu trendowi. W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta. poważne zaburzenie osobowości. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne.ostatecznym terminem. Cl i nast. które wywołuje u niego przerost ambicji. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. s. Kongresman Robert Doman. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - .

. Poprosiła. już po wyroku . Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów.232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. Irakijczyk. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. Zanim skończył dziewięć lat. Jak na ironię. bo okradał firmę ojca". Pewna kobieta. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. Można mówić. Teraz siedzi w więzieniu. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. Wyjaśniłem. Post przyznał. który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. To psychopata".Wcale nie chcę. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. która przeczytała artykuł o moich badaniach.zawołała matka. że mój syn jest psychopatą". „Ależ właśnie o to chodzi! . że nie będę mógł tego zrobić. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia.

pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem .Rozdział 11. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j .na ogół nie przebadawszy oskarżonego. sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. 2. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. Następnie . a potem . szych morderstw . która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. Rosenbaum. Zajmuje miejsce dla świadków. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. Death. Niczego więcej nie potrzeba18 . może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2.na podstawie tego opisu . Etyka diagnozowania 233 skazującym. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy. Aby wyznaczyć karę śmierci. „Yanity Fair" maj 1990.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . Mamy tu do czynienia z praktyką. 3. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. s. 143. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. Trauels with Dr.

Jakie jest pańskie zdanie. doktorze? . czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera. które dotyczyły C. „naukowe" świadectwo.aby uzasadnić opinię.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. zabije ponownie: . Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera.. dz. jak postępował na wolności" .. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". Grigson. oczywiście. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności. w którym się znajduje. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce.234 Psychopaci są wśród ras medycznym. pisze Rosenbaum. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu. cyt. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?".. s. „Dr Death" and the case for an ethical ban. odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. nawet w środowisku więziennym? . .Czy chce pan przez to powiedzieć. Będzie tam postępował tak samo. że opisany przez pana człowiek.. by pozostać przy życiu. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach. Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. to znaczy oskarżonego. W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. absolutnie żadnych. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. Było to całe „medyczne".Tak. 407-428. że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny.Nie mam żadnych wątpliwości.. że oskarżony [. Nie ulega jednak wątpliwości. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. Ewing. I to wystarczyło. ..P. jakie u z y s k a l i .

metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. Rosenbaum komentuje.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. łagodnie mówiąc. Moim zdaniem. ma dość charyzmy. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje.Rozdział 11. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. niezwykłe. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. Właściwa procedura diagnostyczna. że Grigson. solidnych kryteriów diagnozy. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. a także przestrzegania powszechnie uznanych. zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Podkreśla też.

ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. może pomóc w odróżnieniu przestępców.236 Psychopaci są wśród ras nych. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. które warunkują antyspołeczne zachowania. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. że jego zdaniem oskarżony.. że skrupulatna diagnoza. Trzeba też pamiętać. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. stanowi zagrożenie społeczne. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to. lecz także o życiu diagnozowanego. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. zeznał podczas pewnej rozprawy. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. społecznych i środowiskowych czynników. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. Doktor J. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. Poprawnie stawiana. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. należy dołożyć wszelkich starań.

były ważnym elementem strategii prokuratora. która była wówczas dostępna. Raport i zeznania doktora J. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. Oboje doszli do wniosku. Jak się wkrótce okazało. Dwoje moich współpracowników. Adwokat zapytał doktora ].misja nie do pozazdroszczenia. oceniło przestępcę według jej kryteriów. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. o j e g o sposób użycia Skali. Tak się złożyło. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. że nie mają do czynienia z psychopatą.. a błędne przewidywania oparte . a następnie sądowi. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych). Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. który starał się. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. Wyjaśniłem adwokatowi. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika..Rozdział 11.

Nie pije i stroni od narkotyków. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. piszę w imieniu siostry. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. wybierze drogę przestępstwa. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. środek zabezpieczający przed katastrofą. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. Będę nazywała go Dennym. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. z której usunięto go za oszustwa. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. kryje się w starannym stosowaniu procedur. kłamstwa i kradzieże. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. Nie pracuje. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. Antidotum. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. jak kopał je i bił. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. u babci i u swojej matki. że jeśli czegoś nie zrobimy. ale teraz zabrakło im pomysłów. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. Widziano. Zmagająca się z problemem Virginia .238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. Zatrudniała dla niego korepetytorów. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. Denny ma kilka zalet.

do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością.oraz pacjent . że jeśli chciałby do mnie napisać.są naprawdę nietypowi. Jest zbuntowanym. . Będzie to wymagało sporo wysiłku. którego czekają w przyszłości same kłopoty.takie. czy siostra osoby. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. posłać go na terapię.Rozdział 12. Proszę. niezrównoważonym młodym człowiekiem. ma pasierba psychopatę. Landers. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. jest skazane na porażkę. ale naprawdę warto. po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. Nie wiem. chyba że okoliczności i terapeuta . Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. Jeśli tak. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . z radością powitam jego list13.

r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. sprawca straszliwych zbrodni . który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu.-fr " -------------------. Policjanci odeszli. Podczas postępowania sądowego. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. w tym psychochirur.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera. który zbiegł z jego mieszkania. Kiedy policjant I 202 .gia. Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. Psychopaci stale popadają w kłopoty. że nagi i okrwawiony nastolatek. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. w tym psychoanaliza. okaleczeń i kanibalizmu . traci jednak wiele z tego. Jeffrey Dahmer z Milwaukee. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. Wielu badaczy powiada nawet. ujawniono więcej takich sytuacji. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku. Podobnie jak człowiek. co dzieje się wokół. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał.n vii t r f "i' i 11 nr. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. psychopata wygląda atrakcyjnie. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii.spokojnie przekonał policję.w tym seryjnych morderstw.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową. który zabił go wkrótce potem. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. terapia grupowa.

brakiem poczucia własnej wartości. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. aby dostosować się do norm społecznych. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. Krótko mówiąc. 110. z którymi się nie zgadzają. „Nic nie działa". Theory and Research. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci.pulsywnymi i tak dalej.Rozdział 12. Psychopathy. nieśmiałością. a system prawny. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. New York 1970. R. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. czynnościami kom. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. w którym znajdowały się zwłoki. chociaż świat ten osobom . Dahmer oznajmił. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. Pozwolono mu odjechać. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. depresją. powinniśmy nadal poszukiwać metod. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. Hare. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". Skuteczna terapia wymaga również. że zdenerwowany rozwodem rodziców. Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. s. obsesyjnymi myślami.

Ci zaś. Przystępując do programu leczenia. Są także inne powody. bezwzględnym środowisku. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. zwykle obwiniają system. Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. . Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. otoczenie wszystko. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. los. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. wśród konkurentów do władzy i zasobów. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. Trudno zatem się dziwić. aby uzyskać „co im się należy". a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny.otoczenie. Są przekonani. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . Doznają niewielu zmartwień. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. tylko nie siebie.jak sądzą .

do których dąży większość terapii.Rozdział 12. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. Relacje międzyludzkie. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów. nie mają dla nich wartości. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie.

że inni także mają swoje potrzeby. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. uczucia i prawa. Jak pisałem wcześniej.. ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. zastraszyć. Psychopaci mogą opanować nowe. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. nie mają koncepcji przyszłości. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. a terapeutów za osobników. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. uwieść lub wykorzystać . jak i terapii grupowych.] socjopaci nie pragną zmiany. psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. uważają terapię za farsę. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów).. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. lepsze metody manipulacji.Rozdział 12. narzucając współuczestnikom 192 . kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. któ192 rych należy oszukać.

który prowadził więzienny program terapeutyczny. Farrow. swoje przekonania i interpretacje. Otóż przestępca ów zapewnia teraz.Rozdział 12. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. którzy zeznali. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991.nią niewidomą kobietą. inteligentnym i zajmującym".S. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy.. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. [. Czy możemy cokolwiek zrobić? J. i za klasyczny przykład oszusta.. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. Essential Psychopathology. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. Maxmen. Podkreślał też.. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. który każdego zauroczy".] Wydaje J Na podstawie artykułu M. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady. argumentując. New York 1986. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". złamał warunki zwolnienia. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. których sam nie zainicjował. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania".] Nie chce uznać. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". . który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę. [. Na przykład psychiatra.. „notorycznego kłamcę. 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa. uprzejmym.

w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań".Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. chwalił się. Jak wspomniała. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami.pod względem sprzętu i obsługi . który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . a także traktować ich w humanitarny. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. Jest to program intensywny i bardzo kosztowny . pełen szacunku sposób. . N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej". „Niewiarygodne .mówił.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie.

Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". którzy nie uczestniczyli w programie. 194 cjentow . tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. Greenwood. S. „Behavioral Sciences and the Law" 1990. czego zaznałeś od swojej matki" . oszukiwania i wykorzystywania innych. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. . po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. . s. Wong.Rozdział 12. Wiedzą.R. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. niepublikowana praca magisterska. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. Niestety. Hemphill. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. Saskatoon. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. „Twój problem polega na tym. Ogloff. że gwałcisz kobiety. A. Kanada. nr 8. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. 81-90.

. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). s. 1982. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. Programy te. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. Zawsze zdumiewa mnie gotowość. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . podobnie jak terapie. Niestety. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. 202. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. The Psychopatii andMilieu Therapy. aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. m W. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. które oczekują poprawy. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". New York. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. McCord. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. opisanego szczegółowo przez McCorda. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami.

Warszawa 2005. Unell. Dyscyplina bez krzyku i bicia. D.Rozdział 12. tłum. Dobra pomoc dla rodziców. . które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. że niektóre z tych programów. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. Niewykluczone. Praktyczny podręcznik. rywalizacja między rodzeństwem. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. niechęć do pójścia spać). A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. New York 1986. Grimley. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. L.K. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. Ściepko. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. Nie należy 14 sprawiedliwość. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć.C. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. wcześnie zastosowane. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. E. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. w którym problemy się pojawiają14' .A. Kirby. Programy te są zwykle intensywne. Wyckoff. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". balaganiarstwo. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. J. B. A jednak się nie sprawdzają.

CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. • Po pierwsze. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. żeby o tym się przekonać. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. nie mamy jednak możliwości.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. Na przykład żona psychopaty może sądzić. żeby ich do tego zmusić. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. które spełniają . Niewykluczone. mało jest programów. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje.

oznacza bowiem. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. subiektywne cierpienie. badań nad pojedynczymi przypadkami. Termin l e c z e n i e sugeruje. Prawdę mówiąc. o którym mowa. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. czy program. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. i ważne jest ustalenie zakresu. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. • Po drugie. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych.Rozdział 12. a także niewłaściwej oceny programów. To ważne zastrzeżenie. • Po trzecie. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. państwowymi i społecznymi. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. . stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. Wiemy. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego.

ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. To bzdury . dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia. żeby spływał po nim jak po kaczce" .jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. co sprzeciwia się ich „naturze". którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne.psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia. że psychopatów nie można leczyć. . Kiedy domagamy się od psychopatów. Po pierwsze . którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. „Wszyscy powtarzają. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań. badaczy i klinicystów. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną. Jest psychopatą. Programy. muszą uwzględniać to stanowisko .Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. Niewykluczone. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów.. zapewne wydają się takie społeczeństwu. lecz nie psychopatom. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca. zapytali mnie niedawno.o ile potrafimy to rozstrzygnąć . 1'' „Canadian Press" 22 września 1992.. . Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. [. żeby zmienili swoje zachowanie. bo ma większą wrażliwość. Po drugie.mówił Joseph Fredericks.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala.252 Psychopaci są wśród ras Ale . czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. niż tych.albo będą skazane na klęskę. może żądamy od nich czegoś. że zgodzą się na nasze postulaty.

Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym. . które zmniejszą prawdopodobieństwo. kryminologii. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . że założenie większości poprzednich programów . że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. jak i po powrocie do swojej społeczności. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty.jest błędne w odniesieniu do psychopatów. Corrcctional Service of Canada.ma spore szanse na sukces. psychiatrii. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. Uznaliśmy. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. który .jak osądziliśmy . Research Branch. 29S Robert Hare. Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. Ottawa 1992. Podstawą projektu była opinia. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze .zawsze kierują się własnymi zasadami.Rozdział 12.

trzeba sobie uświadomić. Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. których nie poddano terapii). Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. i odwrotnie. Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. politycznych nacisków i obaw społeczeństwa. Program zaprojektowano tak. penitencjarnych i społecznych.Rozdział 12.nie wydają się atrakcyjne. Będziemy też wykorzystywali . że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. Niewykluczone również. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. Oczywiście. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza.i starali się przyśpieszyć . Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. ale nie względem innych przestępców. Równocześnie będziemy starali się wskazać. ile przekonywać. przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. CO ROBIĆ. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność .

można próbować ograniczyć doznawane szkody. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. Oczywiście. częściej mu ustępować". najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. Będę bardziej się starać. i być może czują się jak w potrzasku. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. istnieją sposoby. Ale mówią też. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli.zwłaszcza swoich dzieci . Podobnie można powiedzieć. niż zrobić. Są jednak metody obrony. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat.na niebezpieczeństwo. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. na niewiele zda się psychopatom. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. Wiem: łatwiej powiedzieć. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. zapewne już podejrzewają. że znajomość przestępczych metod. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. Jeśli nie zadziałają. schodzić mu z drogi.przyniesie owoce. . okazywać więcej tolerancji. że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. wszystko będzie w porządku.

256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. co się z nimi dzieje. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. a nawet ubezwłasnowolnieni. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Choć moja książka powinna tu pomóc. Wszyscy. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. z czym mamy do czynienia. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. nie bardzo rozumiejąc. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. nie wyłączając ekspertów. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. Tylko z pozoru jest to proste. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. Warto jednak wypróbować kilka metod. przyjemny tembr głosu. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. kłamstwa i manipulację.wspaniały wygląd. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. hipnotyzujące maniery. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. swadę i tak dalej.

której niewerbalne sygnały lub sztuczki . Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.pliwości. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi.loy. Northvale 1988. Me. Psychopathic Mind. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. „widowiskowość" i tak dalej .wywierają na nas obezwładniający wpływ. .przeszywające spojrzenie.R. przesadna gestykulacja.

Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie.głosi mądra maksyma. Myśląc o Gaiym.mówiła.. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. „lodowate". co Gary myśli i czuje. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. Last Rampage. przenikliwe i wrogie. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy.„poetyczne".najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze ..Rozdział 13. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. „Kiedy oczy mówią jedno.jakie myśli i jakie zamiary" .. nauczycielach z liceum. nieprzyjazne oczy"15'. Bez względu na jego nastrój . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e . Nie wiedziałam. jakikolwiek inny .fieldzie i Jayu Smithu. który zręcznie manipulował systemem karnym. 4. niepokoiło. zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego ..] Jego spojrzenie przykuwało uwagę. Ciarkę. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn.były jego głęboko osadzone. mordercę. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi.] oczy. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. który rozkochał ją w sobie.w zależności od tego.] Jego spojrzenie było tak przeszywające.. trudno było odgadnąć.pozostawały bez zmian. widziało się przede wszystkim te zimne. [. co się za nimi kryje .gniewny. . Puste. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych. cyt. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . któremu pewien 200 J. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. Patrząc w nie. dz. skazanych (Bradfield w 1983. że niekiedy byt naprawdę przerażający". Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. „hip. Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci. że mogto paraliżować. s. a określano je rozmaicie . pozbawione wyrazu [. jowialny. w jakim byt nastroju. [.. a język drugie..notyzerskie" .

.również tych stosunkowo nielicznych. Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych"... Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. ale i ono niezupełnie zadowalało". Niby znam kilka osób o zimnych. Nasuwało się określenie »oczy płaza«.Rozdział 13. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki. Mówiono o nich »gadzie oczy«. jest książę ciemności" . Hannibal Lecter.ostatecznie uświadomiła sobie. Dodał.zauważył jeden z nauczycieli . . Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu.] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. nie gad [. Dosłownie zwaliło go z nóg. cyt..pisał Wambaugh . Nie miały w sobie u c z u c i a . s.popełnia straszliwe zbrodnie. To były oczy. Usiadł i zaczął bawić się z [psemj. [. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. ale to także nie było trafne". że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. dz.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Sekretarka Smitha . które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu.. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy.wynika nie ''"' J.. Echoes in the Darkness. trudno jest oprzeć się takiej myśli. którzy mordują i kaleczą . 18.] Jo. Waumbaugh. moja droga. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba. rybich oczach. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych. Wydaje się jednak.. że zachowanie psychopatów .

pracę. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. To cenna wskazówka. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. Nawiązujmy znajomości.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. wykorzystując aksjomat. rodzinę. miejsce zamieszkania. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. co rozmówca powie lub zrobi. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. Posuwa się jednak znacznie dalej. lecz o zasięgnięcie informacji. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. którzy okazują nam zainteresowanie. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. wymijająco lub . Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. jak każdy człowiek. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. plany i tak dalej. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. mając oczy szeroko otwarte.

że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni.wygląda . że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu.i zwykle znajduje kogoś. bo zniszczyłem jej świat fantazji. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. kluby. którego poznała w swoim kościele.mówiła później . Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. Mówił. rozgniewana na mnie. nie za darmo). Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. Ostatecznie uciekł z miasta. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. Niekiedy jest to zaskakująco proste. Dalsze dochodzenie ujawniło. Wzbudziło to moje podejrzenia. Potencjalna ofiara jest samotna. zagraniczne lotniska i tym podobne. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. mężczyzna porzucił ją i zniknął. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. nieco zagubione i zdezorientowane. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. napomknąłem. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. kurorty. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. szuka towarzystwa. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. rozrywki lub przygody . że wcale nie studiował na mojej uczelni. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. Cała ta historia . Na przykład moja znajoma. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. statki wycieczkowe. zmęczona. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka.Rozdział 13. Kurs przetrwania 261 niespójnie. Spotkawszy tego człowieka.

kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. bywa przyjemne. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy.nich kontaktach finansowych z psychopatami. ale kończy się boleśnie. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. Często słyszy się 0 oszustwach. których ofiarą padły banki. przygnębiona. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". a także konsultacja z psychologiem. Starajmy się poznać samych siebie.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. choćby w niebezpośred. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. fundusze emerytalne i tak dalej. który „zgubił" . nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. który szuka nowych ofiar. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. kto się nimi interesuje. ale było wtedy inaczej. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. domy maklerskie. „Czułam się zmęczona. Pławienie się w pochwałach. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. z pewnością można to rozpoznać .

dziecko lub znajomy . W takich okolicznościach. 'sycholog sądowy J. Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . Niemal równie przygnębia to. Reid Meloy wspomina. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. Prywatna rozmowa. Dla większości z nas nie jest to łatwe. kwiecień 1991. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje.zorientowałem się. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę. Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. która wprawiała mnie w zachwyt. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko .Rozdział 13. po jak długim . ale czym? Moją błyskotliwością . kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną.»Jest naprawdę błyskotliwy. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie.Byłem pod dużym wrażeniem. że ich mąż. Imponował mi. owszem. czym najlepiej mnie zmanipuluje. Szukajmy fachowej rady. »Niesamowite!« . .pomysłami. . które przypuszczają. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie. żona.myślałem. nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«.mówił mi Meloy przez telefon. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" . gdy zdezorientowani. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły.wstyd przyznać. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana.

w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. których mi udzieliła. przyjaciół.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. ile razy mój telefoniczny rozmówca. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. że problem istnieje.kogokolwiek . Można . że może mieć rację. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś . na przykład. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. świadczyły. jak powinny postąpić. z którym się konsultujemy. Zadzwoniła do mnie. i pragną dowiedzieć się ode mnie.przez znającego się na rzeczy klinicystę . W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. aby ldinicysta. że to z n i ą jest coś nie w porządku.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . Informacje. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. Nie potrafię zliczyć. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic.nadaremnie. Czasami jest to bardzo trudne. krewnych. że j e j relacji nie traktowano poważnie. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. pewna mieszkanka Maine.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. Należy zadbać. policji i tak dalej. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka.

Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. Owszem. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. rozmyślając. Bardzo trudno jest ich przekonać. co się dzieje. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. my natomiast .i z innego powodu. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. emocjonalne lub finansowe cięgi. że to oni cierpią. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. choćby poprzez uświadomienie. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. który przyczynia się do naszego cierpienia.wobec każdego. że wina nie leży . Psychopaci stosują te same zasady . Podobnie. Nie obwiniajmy siebie. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. Na przykład żona. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. że nie jesteśmy sami. Oczywiście. która broni swoich praw. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. Pamiętajmy.ponieważ dostajemy fizyczne.Rozdział 13. Bez względu na powody. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia.własne zasady . naraża się na fizyczną napaść. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . Psychopata. Nie zapominajmy. kto jest ofiarą. że kobieta poślubiła psychopatę. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. ale nie ma dowodów. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc.

psychopacie. Ostrożnie z metodami ofensywnymi. niewykluczone. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. . Ustanówmy ogólne zasady. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. które również dały się omamić. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów.wiążące dla obu stron . może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. Nie oznacza to. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . Adwokat kobiety świadomy. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. trudno jest się z tym pogodzić.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. możemy zadecydować.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. że przeciwnik jest niebezpieczny.doradził klientce. Na przykład. że nie powinniśmy bronić swoich praw.to żaden wstyd paść jego ofiarą. Oczywiście. W walce nastawiają się zwykle na wygraną. Ale liczba osób w naszej społeczności. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Pamiętajmy jednak. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. a „wygrawszy bitwę".

mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. na ogół jednak pozostają tacy. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. jacy byli zawsze. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. . Mało prawdopodobne. Niestety. W końcu. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. Nie oczekujmy radykalnych zmian. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. aby tutaj mieszkać" . i podjęła przeciw niemu kroki prawne. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. Rozpaczliwie szukając pomocy. przekonywał. Szybko zrozumiała. Psychopaci mogą obiecywać. ale na ogół daremnie. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. że się zmienią.„jak musisz się zachowywać. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. ale nienaruszalne zasady . Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". całkiem zdesperowana. Sensowne. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. że „konsultant" ją zwodzi. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze.Rozdział 13.

lepiej jest uznać. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . jak i prawnej. . Zależnie od sytuacji. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. a nawet ryzykowne.schodzić z drogi. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami.że jesteśmy ich niewarci. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. wiemy już. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie. którzy wiedzą. że czekają nas ciężkie czasy. że nie jest sama. zarówno medycznej. Oczywiście.oraz naszych znajomych . Bywa to niełatwe. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. a nawet popadamy w obłęd. i wymaga fachowej porady. które zajmują się przemocą w rodzinie. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów. psychologami i klinicystami.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. Korzystajmy z grup wsparcia. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . zatracać własną tożsamość . godzić się z losem. Im bardziej ustępujemy. aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. Ofiara zwykle przekonuje się. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami.

Trzeba nauczyć się socjalizować. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań.jest tylko chwytliwym hasłem. Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. Jest sprawą absolutnie nieodzowną. nie resocjalizować. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. ignorując los ich ofiar. Po drugie.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . psychopatów. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". P . z dwóch powodów. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. Po pierwsze. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. Ja również tak postąpię. że niezbędne są dalsze badania.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. zamiast ratować sytuację już po katastrofie.

I 1 .

........ Rozdział 8....................................... ............................... Przestępstwo: logiczny wybór .. ............ Profil: uczucia i relacje. Muchy w pajęczej sieci ................................................................................ Kurs przetrwania ......................................................... 1 1 0 Rozdział 9............................................... Psychopaci w garniturach.................... Rozdział 2................................................................ Profil: tryb życia ...........228 Rozdział 1 2 .................... Rozdział 7................. .......................................................... 272 ............................................ Wyostrzanie obrazu ............................242 Rozdział 13........................... 2 5 9 Epilog . 1 8 3 Rozdział 1 1 .. Rozdział 5..... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ............. Słowa z kieszeni płaszcza .............................................. .......................................................................................................... Czy możemy cokolwiek zrobić? .... Źródła problemu . Etyka diagnozowania ................................................. Rozdziali.................. Wstęp i podziękowania . Rozdział 10..................... Rozdział 4......................................... ..................................... .... Wprowadzenie: istota problemu...............SPIS TREŚCI Nota od autora............ Rozdział 3............. 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6.... „Doznawanie" psychopaty ............

Three preliminary studies.R. s. Serin. 423-431. „Dr. Ottawa 1984.nal of Law and Medicine" 1983. s. 87.N. Rosner. Luria. z uczuciami innych osób. Cognitiue Bases of Mental Disorders. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. s. Tamże. 11 Tamże. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. s. s. s.P. D. n 118 B. L. 1. Hare. 35-50. 362. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). nr 6. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. cyt. 111 rr. 80. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. Magaro. "r s. Gramblingowi. New York 1973. Elkind.C. Smith. <59 A. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Programs Branch Users Report. nr 7. nr 8. 86. akt oskarże. E. red. The Death Shift. ■sSmith. P.. Tamże. lekceważenie zobowiązań społecznych. 93n C. s. s. J. The Working Brain.nia »J 2300/85.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi.P. 83. 3. „American Jour. Tamże. 81 " D. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. 78. Swindle. 407-428. R. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. t. IM „ Tamże. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. 70 . dz. cyt. New York 1989. dz. L. Wong. Psychopathy and oiolence in criminals. s.. 250-259. „Journal of Abnormal Psychology" 1990.P. Kosson. Senlencing Memorandum. s. Afterthoughts. 58 „Playboy" maj 1977. s. tatwość reagowania agresją 49 P. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991.S. McPherson. 69. Newman. Gorenstein. Newbi Park 1991. 390. 117 Tamże. s. Ewing. s. S. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. .

że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". John Grambling junior. List do sędziego Hermana Cahna. Szkoda. Cambridge 1987. Wcale mnie tam nie było. cyt. M. Tripp. cyt. dz. McPherson. 0'Brien. „How grateful should Europę be?". „Independent News Service" 7 grudnia 1991. J. V. B. Scerbo. Sentencing Memorandum. Biological Mechanisms. Rosner. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. .T. 48. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. Lemer.7. 329-337. cytat nr 199. The Menacing Stranger. Michaud. dz. The International Thesaurus of Quotations.. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. Chan..D.N. s. 38. A. H. dz. 84-85. New York 1970. s. N. nr 93. and Pathology. cz. 272129 130 135 J H. s. s. Captain Bob Reuealed. L. s. Hare. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. 55. R. A. dz. cyt. • Mężczyzna. s. 122 M. A Crook and a Conspiracy of Silence. czyli Grambling. [w:] R. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. Jutai. „Journal of Consulting Psychology" 1962.D._s.. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. Hare. 22 listopada 1990. s. A. nr 26 . List by! próbą przekonania sędziego. ( 217-220. 15 N. cyt. Sentencing Memorandum. Cerebral Lateralization. Geschwind. Actions and Passions. okręg Nowy Jork. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. C. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. New York 1977.C. 6 marca 1987.. Inside Edition. Smiley. nr 9. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. Quay. Grant. s. Ted Bundy. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie. Aynesworth. H. nadawca. nr 99.. 361. 127 faędzia Herman Cahn..119 Tamże. 107.. Jenkinsa. sonality and Individual Differences" 1988. 50. Johns. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. Associations. Galaburda.G. s. Proceedings. S. Raine. 141-14-' R.

Ted Bundy. Harpending. wizerunek własnej osoby .A. Kohl. Harpur. Spitzman. Boston. Springfield 1989. McNeill. Michaud. R. Kofoed. Best Kept Secrets. 158. Williamson. 144. J. Tamże.. L. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. 545556. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. dz. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. s°ciopathy as an adaptation. „Ethology and Sociobiology" 1987. s. D. cyt. S.S.W. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. „Psychology Review" 173 Zob.. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu". H. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990.K. Aynesworth. T.D. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. Feyersisen. So you think gestures are nonverbal. s. Cytaty pochodzą z jej artykułu. 260-273. Sobus. Sociobiobgy and antisocial behavior. Hare. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths.F. Garber. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. New York 1987. 140 S. 701-706. Cham. 63S-72S. Growing with Your Children. M.J. s. " D. H. s.. nr 28. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. H. nr 18> s. s.D. Downs. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. 166. przemoc.C. sierpień 1990. nr 8. 1SS Tamże. Garber.G. nr 172. „Psychophysiology" 1991.. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. „International Journal of Psychology" 1983.paign 1985. Blechman. MacMillan. jak dyscyplina. GoodBehauior. porusza takie kwestie. New York 1981. Praktyczny poradnik dla rodziców. R. J. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. s.