You are on page 1of 268

Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. Być może wspomniane osoby są psychopatami. . albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. w którym pojawia się w tej książce. Czytelnicy nie powinni zakładać. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i .8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. być może nimi nie są. wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. nawet jeśli inni określają je tym mianem. nie mam więc pewności. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst.

Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. ale nie wszystkie. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. egoistycznie zdobywają to. wiedziałem. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). którzy oczarowują. pracownicy opieki P . „Dlaczego tak się zachowują?". Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. czego pragną. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. a środki masowego przekazu. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. pozostawiając za sobą złamane serca. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. „Jak możemy się przed nimi chronić?". i postępują tak. jak zechcą. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. oszustach i zorganizowanej przestępczości. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. zdruzgotane nadzieje i puste portfele.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. psychiatrzy i psychologowie sądowi.

że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. W dużym stopniu wynika to stąd. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia.nieświadomym procesom i konfliktom.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. z kim mają do czynienia. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. kuratorzy. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . mechanizmom obronnym i tak dalej.nie tylko dla ogółu czytelników.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. aby wiedzieli. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. które nie orientują się w naukach behawioralnych. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. jak go rozpoznać. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. Mam nadzieję. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. a którzy nie. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. Dla ich fizycznego. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. skorzystają z przypisów do rozdziałów. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. nie zawsze potrafią ocenić. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. służba więzienna . że czytelnicy. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego.

za zachętę do napisania tej książki . Szczególnie jestem zobowiązany Averil. omawiam je w swojej książce. Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Jej ciepło. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. którzy uczestniczyli w badaniach. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium. Chciałbym podziękować Judith Regan . oni wnoszą nowe pomysły.oraz Suzanne Lipsett. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. Aby zapewnić anonimowość więźniom. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. która pokazała mi.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. Timothy'emu Harpurowi. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. . Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Adelle Forth. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi.

Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach.. do czego oni sami są niezdolni. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. na którym je wzorowano. [.] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo.. The Bad Seed . na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają. William March. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. że ktoś inny mógłby zrobić coś.

.

aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. aby manipulował nami i oszukiwał nas. Osobnicy ci. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. nazywaną elektroencefalogramem (EEG). a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. nieraz czarujący . a zajęciem . Owszem. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. inni na wolności. niż dają. Omawialiśmy w nim eksperyment. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. rasie. wśród . niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. Wszyscy biorą znacznie więcej.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . pozwoliliśmy.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . społeczeństwie i środowisku. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. których można spotkać w każdej kulturze. który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. jaki jest naprawdę. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. sekretem.my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. Te elektroencefalogra. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach. Pochodziły od ludzi.

s. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi.sto tysięcy.przyp.to rażące naruszanie norm społecznych. złodziei. Czytelnicy dostrzegają zapewne. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. giełdowych naciągaczy. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi. aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. jak i jego rodzinie. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. Dziesiątki książek. gangsterów.osoby. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . które mnożą się w ostatnich latach. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu . oszustów. nieuczciwych urzędników. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. filmów i programów telewizyjnych. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. red. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. osób znęcających się nad dziećmi.seryjnych morderców. wana głosem sumienia. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. cyt.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku .Psychologia. damskich bokserów. 597 .choroba umysłowa. Jak można się spodziewać. ale wielu też pozostaje na wolności. gwałcicieli.. Podręcznik akademicki. adwoka- . lecz dotyczy każdego z nas. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. bezwzględnej osoby. emocjonalnych związków .chociaż bynajmniej nie jedyny . Aby rozwiać te wątpliwości. dz.

tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . który w latach sie3 T. terrorystów. którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. członków zorganizowanych grup przestępczych. żeby zorientować się w skali problemu. Wystarczy przejrzeć gazety. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. • Gary Tison. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". lekarz wojskowy Zielonych Beretów. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. Twierdził. baronów narkotykowych. zawodowych hazardzistów. przemytnik. • Jeffrey MacDonald. . hazardzista i morderca. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu .tów bez uprawnień. przywódców sekt. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. który bawił dzieci jako klaun Pogo.wschodniej Azji opróżnione portfele. że zbrodni dokonały „ćpuny". przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. Cahill. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. • Charles Sobhraj. międzynarodowy oszust. najemników i biznesmenów bez skrupułów. New York 1987. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. bezradne kobiety. morderca. Buried Dreams.

J. Ciarkę. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). seryjny morderca z Kanady. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. 7 D. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . The Hillside Stranglers. Nevilie. 5 J. • Richard Ramirez. • Dianę Downs . B C. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . McGinniss. w tym rabunek. jeden z „dusicieli ze wzgórz". New York 1985. New York 1991. że jest „zły". kradzież z włamaniem. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. w którym pogrzebał swoje młode ofiary.strzelała do własnych dzieci. Two of a Kind. J. Ciarkę. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . aby pozostać w centrum zainteresowania . New York 1990. który z dumą głosił. Potrafił wmówić niektórym biegłym. • Clifford Olson. Twierdził. 0'Brien. New York 1989. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. Fatal Vision. • Ted Bundy. torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. London 1979. Last Rampage. • Joe Hunt. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. Unedecker. a teraz czyni wszystko. ' R. manipulant. Night Stalker. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca.

a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 .] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. Tego rodzaju ludzie . New York 1988. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. morderca chory na ciężką psychozę. dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . Toronto 1990. „syn Sama". New York 1987. który porzucił pierwszą żonę. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci .„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. Rule.18 był i Psychopaci . kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . napadał [. Twierdził. że zabił w samoobronie. New York 1989. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". Echoes in the Darkness. palił. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. Finał Payoff. '1 I. których zbrodnie. The Stranger Beside Me. • Colin Pitchfork. seksualny sadysta i nekrofil.. MacLean. In Broad Daylighl. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . Edmund Kemper. dentysta z New Jersey. " H. 10 Taż. Smali Sacrifices.i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. "' J. David Berkowitz. The Billionaire Boys Club. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . " A. Mulgrew. ponieważ żona zaatakowała go. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. Wambaugh. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . Czekają na egzekucję . nieraz przerażające.torturowały i zamordowały młodego człowieka. • Ken McElroy . elokwentny nauczyciel greki i łaciny.na przykład Ed Gein. kobieciarz. New York 1989. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary .. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. Horton. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. • Kenneth Taylor. próbował zamordować drugą. gwałcił. „zabójca studentek". New York 1980. 12 S.

CBS. New York 1976. Co więcej. R. " G. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. Klausner. Cheney. Berkowitz i Dahmer . że stracimy wszystkie oszczędności. że zanim ich aresztowano. Son of Sam. nikogo nie mordując. Edward Gein. mianowicie psychopatów. n i a ) ' . In a Child's Name. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. New York 1981. byli krewnymi. którzy nie zabijają. " P. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. New York 1991. wyrachowanej racjonalności. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. The Co-ed Killer. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . Gollmar. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". New York 1990. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. 17 listopada 1991. 19 M. Maas. Film telewizyjny. Provost.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. samochodach" . Ich postępowanie nie wynika z obłędu. lecz z zimnej. The Blooding. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. Perfect Husband. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. 19 który przyznał się do torturowania. 20 lr>J. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. Bardziej prawdopodobne jest to.ich straszne czyny. L. oszukani przez sprytnego naciągacza.Wprowadzenie: Dahmer. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. że psychopaci naprawdę istnieją. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . niż że stracimy życie. New York 1981. makabryczne fantazje seksualne. Trzeba jednak przyznać. New York 1989. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh.

Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. gdyby odpowiednie władze .ale z niewielkim skutkiem. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. Owszem.jako jednostki i jako społeczeństwo. Mam nadzieję. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. badamy najpierw sytuację rodzinną . jest tu mało przydatny. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. Argument. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki.całkowity brak empatii. Johnson. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. Ponadto większość osób. które należy . że wielu z tych przestępców to psychopaci. które miały straszne dzieciństwo.gruntownie zbadały sytuację. Są głębsze. zasadniczego warunku miłości. jesteśmy skazani na rolę ofiary . zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi.w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. zdolnymi troszczyć się o innych. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. Oto prosty. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. agresywnymi dorosłymi. choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka.

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie. .

Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych." albo „Wie pan. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. zamszowych butów. O . zapinał rubinową klamrę pasa. Spotykam się z tymi rozważnymi. dziecku. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. Wiele osób. ale właśnie opisał pan mojego szwagra". po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. pracodawcy lub znajomych. ale Hud już wstawał. czy nie słodka z niej dziewczynka? . które tworzą pierwszy rozdział książki.spytał. skulona. Halmea. Horseman. dzwoni do mojego laboratorium. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment.. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty.. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. aby opowiedzieć o mężu. . obróciła się ku ścianie. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. Trzy z nich. uśmiechając się do mnie. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. Larry McMurty.No.

Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. kochankowie. Delikatnie mówiąc. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. ale nie bardzo wiem co". gdzie przebywali przestępcy. który mógłby mi podpowiedzieć.Rozdział 1. jak ma postępować psycholog więzienny. małżonkowie. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. I oto. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. że „coś tu jest nie w porządku. Przypuszczam. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. a także zrozumieć. znalazłem się na nieznanym mi terenie. dzieci. Wszyscy . zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . Rodzice. czym kierują się ci ludzie.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej.

oczekiwano więc. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. że próbuje mi coś uświadomić.ne od pozostałych części zakładu. i posłał mnie tam do przymiarki. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. Słyszałem coś o tych metodach.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. Pomieszczenie to było odizołowa. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. że jest to przycisk alarmowy. i to po kilku moich zażaleniach. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu.kompletnie nie wiedział. Trudno było zrozumieć. ponieważ więzień. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. Strażnik. a buty różniły się między sobą o dwa numery. więc książki mojego poprzednika .cha i Test Apercepcji Tematycznej.nosili mundury. nigdy jednak ich nie stosowałem. który . budzący zaufanie kącik. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. a niektórzy broń. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. nalegał jednak.podobnie jak ja . który składał się z niebieskiej marynarki. że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. Przekonałem naczelnika. zupełnie innego niż przytulny. że ja także włożę „mundur". szarych flanelowych spodni i czarnych butów. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. szczupły.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. Był to wysoki. które wyglądały znajomo . Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. Owoc tych starań był sygnałem. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. który mierzył mi stopy. wyjaśnił. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. Skierowano mnie do mojego biura . jakiego się spodziewałem. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. że nadeszły dla mnie trudne czasy. Doszedłem do wniosku.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę.

jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. o czym pomyślałem. aby ustalić moją pozycję w zakładzie.Rozdział 1. który ze mną nawiązał. Ku mojej uldze. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce.będę nazywał go Rayem . byłoby to naruszeniem surowej reguły. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. nie była od razu oczywista. Przyczyna. szybko jednak uświadomiłem sobie. czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. a kontakt wzrokowy. Pohamowałem się jednak . Pierwsze. Potrzebna mi pańska pomoc. Ray nie zabił współwięźnia. Wydawało się. rozniosłaby się pogłoska. Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. Więzień . Po naszej pierwszej sesji. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy.w terminologii więziennej. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. ale przeciw współwięźniowi. który zalecał się do jego „protegowanego" . że jestern właśnie poddawany próbie. zachęciłem Raya. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. Gdybym natomiast doniósł na Raya. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem".żadnego zerkania na boki. doktorku. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. że nie biegnę uruchomić alarmu. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. Stwierdziwszy. jak leci? Mam problem. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. dla której mi o tym mówił. był tak bezpośredni i intensywny.może przeczuwałem. że Ray chce mnie sprawdzić. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. a może zrozumiałem. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. który przymyka oczy na jawne .odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. Ray wyjaśnił mi. Chciałbym z panem porozmawiać". przemilczałem sprawę noża. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. doskonale dla Raya widoczny. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . że zastanawiałem się.

że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. Ustalono. sporządził sobie ów nóż). jak przypuszczam. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. owoców i innych składników.. Któregoś dnia przekonał mnie. Kiedy ucichło zamieszanie. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika.pogwałcenie więziennych zasad. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym.dostrzegał w sobie talent do gotowania. które można przerobić na alkohol. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. zmęczony jego naleganiem. twierdził. że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. ziemniaków. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. że byłby dobrym kucharzem . Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia.. dokładnie poniżej miejsca. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. Nie pomyślałem jednak. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . abym załatwił mu deklarację mojego ojca. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. Kiedy go stamtąd wypuszczono. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. że kuchnia jest źródłem cukru. ale w końcu ustąpiłem. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. miał teraz znakomitą okazję. Wciąż pamiętałem o tym. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy.

z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu.przyszłość) kryminalną. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. Łgał bez końca. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. które podważały jego słowa.jak się okazało . a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja . od niechcenia. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. Kiedy go spotkałem. mechaniki i tak dalej. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. Uznawszy ostatecznie. nadal spłacałem swojego forda. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. że jest gotowy do poprawy. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. do gotowania.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu.no.pomimo moich kwalifikacji. i nie peszył się ani odrobinę. Sposób. który miał później zostać naczelnikiem więzienia.nie tylko mnie. Potem. Dobrze znali Raya. odmówiłem mu poparcia. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. jeden z funkcjonariuszy. bardzo mną wstrząsnął. ale każdego. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet.Rozdział 1. Morrisa pięknie polakierowano. . Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. i wielu innych. wyremontowano silnik i układ kierowniczy. miał bo°atą przeszłość (i . skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. nieprzerwanie. kiedy cytowałem dokumenty. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. Zgodziłem się. w jaki zareagował. A przecież przekonał mnie. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia.

Na początku roku akademickiego. niedaleko od więzienia. że powoli wyciekał z niego płyn. kiedy był tam zatrudniony . „Hej. Gromadząc materiały. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. Jak nam powiedziano. abym o nim nie zapomniał. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. nawet nie mrugnąwszy okiem. spodziewając się. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. doktorku. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. usłyszałem. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. siadywałem przez tydzień za stołem. że wprawię go w zakłopotanie.zagotowała się woda w chłodnicy. czy myślałem wtedy o Rayu. Przy sąsiednim stole stał Ray. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. że podana przez niego lista . Któregoś dnia. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. Nie jestem pewien. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. ale problem. ale okoliczności sprzysięgły się. przewód hamulcowy został przecięty tak. gdy przeglądałem jego dokumenty. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. Być może to zbieg okoliczności. Na szczęście. odkryłem.zawołał. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. notując dane kolejnego studenta. w tej przedkomputerowej epoce.chyba około roku. że Ray pracował w więziennym warsztacie. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. kto jest nowym właścicielem morrisa. Świetnie nam się razem pracowało". wprowadzałem go w życie więzienne. po czym spadł na podłogę .a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. kiedy naprawiano tam mój samochód. Jasne. Łatwo było temu zaradzić. Później. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. jak leci?" .

odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Trzeba jednak przyznać.j zapowiedziałem. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę.ił zwolniony warunkowo.oznajmił z uśmiechem na ustach. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. Kiedy zauważyłem. po tylu latach. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. aby przedstawił mi szczegóły. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. Teraz. a ponieważ byto od niej czuć. że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami.absolutnie wbrew etyce zawodowej . Wyjaśnił. Przeczytałem. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie.oraz to. historia Raya ma swoją zabawną stronę. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. Jak czytelnicy się przekonają. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" . a przy tym nie wiedziano. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. abym przeprowadzi! testy. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. wyrzuciłem więźnia za drzwi . poprosiłem. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. których badałem od tamtej pory. że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. kiedy przysłano do mnie więźnia. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. sytuacja jest teraz zupełnie inna. myśląc o własnej córeczce. że nie chcę go więcej widzieć. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów.Rozdział 1. .

że nie wziął ze sobą portfela. „Trzymam je dla znajomego" . obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. Podróżował po świecie. Ku swojemu zdumieniu. miała wrażenie.współczuł Dan przy obiedzie. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. przeraziła się. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. jak do tego doszło. nie wiedziała nawet. które widziała już przed kilkoma dniami.stwierdził krótko. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. Był bezpośredni. w następnym . Najgorsze. Uważała. samotność podróżnego . Chętnie zapłaciła za obiad. powitała to z zadowoleniem. że jest ujmujący i zabawny. Za pierwszym razem. Dopytywała się o szczegóły. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. gdzie było mu wygodnie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni.zawsze przebiegał przez ulicę tam. Czekał teraz na nowe zlecenie. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ.Ach. Wieczorem w pubie wyjaśnił. co może się trafić. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. że wpadł pod samochód .pięciokrotnie. Padał deszcz ze śniegiem. ale usuwała je ze swoich myśli. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół. kiedy przyszła do domu przez południem. Było to wbrew jej naturze. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. niepokojące zdarzenia. po paru dniach zniknęło. ale tylko wzruszył ramionami. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. że dobrze się znają. Były wprawdzie drobne. A ona była osamotniona. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. .

.O czym ty.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło. że nigdy nie czuł. prawda? . Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek.Nie będę tego tolerował. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem. Pomyślała. co robię. . skarbie. . jak boli zawiedzione zaufanie. .zawołała. Po chwili zapanował nad sobą.Za każdym razem. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. . z kim jestem . co? .? . zachowaniu Alice. Nie zobaczyła go już nigdy więcej.mówił jak dawniej..Rozdział 1. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. . BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. aż ci minie. wiem . Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej. niepohamowanej zazdrości. _ Gdzieś ty był? . Bo minie. Bliźniaczki Ariel i Alice. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc .Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze. łagodnie . . na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. . O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj. .to nie twoja sprawa. Nie odpowiedział.odezwał się z niezwykłą zjadliwością. Nie pytaj. Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań .To dla ciebie przykre. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. czego chciałaś. podobne do siebie fizycznie. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. Na pewno. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. Odwróciła się i spostrzegła. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa.Dokąd chodzę.Zawsze dostawałaś to.warknął.

wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. na podwórzu. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . znowu było coś „nie w porządku". a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. Ariel bardzo to przeżywała. przestraszona. Ariel sprawiała pewne problemy. Alice odnalazła się na Alasce. Helen odnosiła nawet wrażenie. o którą się ubiegała. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. Przepracowała rok. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. Była wytrwała. Telefoniczna wiadomość od Alice . ale Helen obserwowała z niepokojem. Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. Dorastając.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. Ale w sposobie. kiedy nie zdołała postawić na swoim. Helen nie mogła pozbyć się myśli. kiedy wydarzyło się coś takiego.w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. Alice z a w s z e była agresorem. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Obrażała się i miewała humory. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. Obie dziewczynki były śliczne. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Ostatnio. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . głodna i bez grosza. uduszony. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. zwłaszcza jako nastolatka. Rodzice nie potrafili już zliczyć. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. że Alice flirtuje . gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. Wszyscy odetchnęli. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów.nie była tak przyjemna.

żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. Szczerze mówiąc.stała się narkomanką i wszelkimi metodami. o czym Helen wolała nie pamiętać). osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne.. kiedy usłyszała od lekarza. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. Może. na czym ów błąd polegał. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. Może mimowolnie zaniedbywała Alice. zdobywszy niezależność. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. Zastanawiał się od pewnego czasu. Była teraz nie tylko nieobliczalna. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. ale Helen miała wątpliwości. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. skłonna do napadów furii.Rozdział 1. że Alice. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną.. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. odkryła narkotyki. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. Ale może tkwił w podświadomości . Kaucje sądowe i opłaty za terapie . jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu .pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. impulsywna.ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. także kradzieżą i prostytucją. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. nalegając.. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. zdobywała pieniądze na swój nałóg. „Cieszę się.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. Szukając odpowiedzi na swoje pytania. Wkrótce jednak wyszło na jaw. jak powinna.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire .

Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?". jak radzić sobie z takimi trudnościami. terapeutów i pracowników opieki społecznej. Nikt nawet nie był pewien. Wiedziała. radością. stworzono terapie. którzy zetknęli się z Alice. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. psychiatrów. Ale chyba najsilniejszą emocją. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. spokojnymi dziećmi. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. Wymyślono lekarstwa na depresję. psychologów. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. ale żaden z niezliczonych lekarzy. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. które pozwalały opanować rozmaite fobie. kiedy wznosili toast za nieobecne córki.niefrasobliwych. że kłopotliwe. należało wiedzieć. 34 Psychopaci są wśród nas . oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. Kończył się przecież XX wiek.

prawnicy. ale także filozofów i teologów. i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. A kiedy z tobą skończy . lekarze. społeczeństwo potrzebują . zabierając twoją niewinność i dumę. ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. które zajmują się zdrowiem psychicznym.porzuci cię. w czym tkwił twój błąd.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?". rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. ogólnie.wiedząc o tym lub nie .odpowiedzi na to pytanie.a skończy z tobą . funkcjonariusze więzienni i. N . Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. nauczyciele. Będzie się uśmiechał i oszukiwał. Rozważana z nieco innej perspektywy. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. co się stało. Pokaże ci wspaniałą zabawę. pracownicy opieki społecznej.

Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec. a ich zwłoki . Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . W odróżnieniu od osób psychotycznych. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. psychopaci są rozsądni. halucynacje i głęboki. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . w tym Psychozy. Możliwe . wiedząc. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . „Ten. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób.ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. ani nie cierpią na urojenia. musi być psychopatą". są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. „ze względu na niepoczytalność". niemającymi kontaktu z rzeczywistością. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. że nie ponosi za to odpowiedzialności. kto ją zabił. żeby zrobić coś takiego". które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym.uważamy.„choroba". Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. subiektywny dyskomfort. Jak wcześniej wspomniałem.na przykład Edward Gein'". że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. Gein zabijał. Co więcej. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia.„umysł". że w okolicy grasuje psychopata". pathos . zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach.

a niektórzy do celi śmierci. 22 R. a nie »socjopatę«. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie. masek. że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . Poprzedziła je parusetletnia debata. Gollmar. Wielu z nich.. że oskarżony jest chory na psychozę.H. Trafili do więzienia. co oznacza.„rasowym psychopatą". podczas gdy autor scenariusza filmowego . bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. New York 1981. . Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[.Rozdział 2. że są psychicznie chorzy. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. choćby Ted Bundy. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. Edward Gein. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«. ubrań. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. zabijają i kaleczą . Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina.] szkoda. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku.dokonują przerażających czynów. Torturują..

Niektórzy klinicyści i badacze . biologiczne i genetyczne.podobnie jak większość socjologów i kryminologów . posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . bo wychowano go niewłaściwie.Powiedziała mi. Po prostu jestem.przekonani. bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników.Skąd. Socjopata źle się zachowuje. która oceniała pana w więzieniu. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. że psychopata to dla mnie dobre określenie.. Oto interesująca rozmowa. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. myślę. a przez drugiego . Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. Zabawnie było. opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . Tak. Odpowiedziałem: „Jasne. żebym się nie przejmował. Mówiła. a spadłaby z krzesła. rozumiem.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. że jestem. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. nie socjopatą. Nie żywię wrogości. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka.Czy lekarz psychiatra. Ja nie mam żadnych pretensji. jaki jestem. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?". wolą termin s o c j o p a t i a .Czy to nie to samo? W: . przekazała panu jakieś informacje? W: . D: . są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i .Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. Może ma pretensje do społeczeństwa.jako psychopata.również autor tej książki . podczas gdy inni . wolałbym być psychopatą niż socjopatą... którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . Mało brakowało.. że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. psychopatą. Terminem.

termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. społecznie dewiacyjnych zachowaniach. a mianowicie na obiektywnych. Mental Disorders. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. psychopatami zaś j e s t wiele osób. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. Trzeba się upewnić. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. a pozostają na wolności. 1987). Warto o tym pamiętać.stical ManuałRozdział 2. Washington 1987. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. którego napotkaliśmy na swojej drodze. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. Diagnostic and Statistical Manua. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. jak empatia. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. Według DSM-III i DSM-III-R. uważano. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. egocentryzm. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. . poczucie winy i tak dalej. zasięgając porady co do psychopaty. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy.

por. s. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną .40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. Hare.J. Livesley. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R.J. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań.D. którzy pisali o psychopatach. Hart. Psychologia. New York 1995. Chociaż testy potwierdziły. dz. cyt. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. red. nr 100. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. był Philippe Pinel. T. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. S. Podręcznik akademicki.398. 391. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku.D. . W.

Wyostrzanie obrazu 41 .Rozdział 2.

jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [. Była to . przedstawia zupełnie inny obraz. Film opowiada o wyborze. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie). kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności.jak podsumowuje Weiss . Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. aby odkryć bohatera. aby ustalić.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. Nie trzeba też przypominać. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . nr 5. Osobnicy ci. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści. Nie trzeba dodawać.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów. 119.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J. Psychiatra James Weiss. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki.i posuwali się wstecz. Weiss. że kompania rusza do walki. przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu.. że film portretuje ich jako herosów .] wystawił głowę. Wiedząc. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem. który wymagał planowania. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. kiedy wszyscy inni byli schyleni.powtarzająca się „ta sama smutna historia".. s. aż do poziomu kompanii. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod .jak komentuje Weiss . Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. ale w rzeczywistości . Za danie polega na opanowaniu zamku. Albo zaczynał od kradzieży żywności.to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. 26 .

Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. Milion. New York 1981. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. McCord.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. Cleckley. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. St. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. . Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. a nawet diabolicznym. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". Cleckley. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. The Mask of Sanity. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. Princeton. Po pierwsze. T. J. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. St. problem społeczny. McCord. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. Disorders of Personality. An Essay on the Criminal Mind. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. choć ignorowany. Louis 1976. które postrzegał jako dotkliwy. The Mask of Sanity. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . ucieleśnienie zła. New York 1964. W klasycznej już książce The Mask of Sanity.brakiem zahamowań i skrupułów . Louis 1976.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. Jeśli nie zaznaczono inaczej. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. W. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. The Psychopath. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" .

i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. Jego powtarzające się antyspołeczne działania. aby przekonać sąd. „zajmujący rozmówca". [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. jakimi wyraźnie się kieruje. „niezwykły urok".chyba że w bardzo powierzchow.umiejętnie zabiegają o zwolnienie. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. gdzie nikt ich nie chce . Jak zauważa Cleckley. że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości. radością czy dążeniami ludzkości. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie.lego bywalca cel więziennych. Piękno i brzydota .bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . nie zapełniając setek stron. jak „spryt i lotność umysłu". że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń. banalność motywów.29 Tamże. s.to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. 173-174. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. . Uważam za bardzo prawdopodobne. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' .

Nie można mu ich objaśnić.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. To tak. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. że inni są nimi poruszeni. jak i dla poszczególnych osób. że wcale nie rozumie ' . groza i humor nic dla niego nie znaczą. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . i żadnym sposobem nie pojmie. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. Tamże. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. 90. bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. Co więcej. s. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. zło. nie potrafi dostrzec.dobro. czym kierują się psychopaci . Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. miłość. żeby zminimalizować zagrożenie. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. nie są w stanie go poruszyć. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa.

Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. . wśród których prowadziłem badania. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. czym charakteryzuje się psychopata. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. że bierze w nich dobrowolny udział. Co więcej. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. zmianie przydzielonych im zadań. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. (3) nigdy". Zwykle nie widzieli żadnego powodu. Człowiek ten.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. Więźniowie. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. na wolności trudniący się napadami na banki. (2) z pewnym trudem. łatwo odgadywali cel. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. a nie jabłka i pomarańcze. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. mieli natomiast ogromną motywację. Kto wie.

które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. [. które rzekomo dotyczą psychopatii. . że kalifornijska policja jest na jego tropie. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". fałszerstwie i kradzieży.kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. [. czego potrzebował . Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. . a niekiedy miłość.i znacznie więcej.. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992.Rozdział 2. które każdemu wydają się znajome. Z bezczelnością. które przypuszczają. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. aby odpowiadała ich zamiarom. ale bytem wart swojej ceny . towarzystwo. bratem ich pieniądze. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. rszechnej wiedzy o badanych osobach. Ma twarz z rodzaju tych. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". budowaną na oszustwie. „Jasne. Kiedy Gall dowiedział się.. uważa się za humanitarysłę. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. sympatię. jak określiła go jedna z ofiar. Zbierając informacje. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku.pisał reporter Dale Brazao . że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . j Kto wie. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami.1 Zdarzało się. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce.mówi.. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. Zaspokajałem ich potrzeby. Gall. Zapewniałem im zainteresowanie.

trzeci . że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). to powinieneś być trochę niespokojny. może przygnębiony i lękliwy. wpadnij do mnie znowu. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. „. Stworzył więc profil . Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). Wyjaśnił. napisał kolejny test MMPI. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. tabel wyników.oczywiście. drugi . żebyś wykazał znaczną poprawę". którzy wierzą we wszystko. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. Kiedy stwierdził. aby udzielać konsultacji współwięźniom . dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. żeby nie dało się ciebie leczyć.że jest całkiem normalny. zwłaszcza na MMPI . Pewien więzień. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". Więzień ów stwierdził. a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. ale nie na tyle niezrównoważony. tym razem okazując się psychicznie zdrowy.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. Decydował. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych. gdzie spodziewał się „łatwego życia". który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. Jak się okazało. załatwimy wszystko tak. i wróci! do głównego więzienia. że świetnie zna się na testach.że jest lekko niezrównoważony. który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. co im się mówi. za opłatą.

Ironia sytuacji polegała na tym. Aby zgromadzić dane. w jaki formułowaliśmy diagnozy. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. powołałem zespół klinicystów. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . które następnie sprzedawał współwięźniom. posługując się też innymi metodami. którzy tylko łamią reguły- .Rozdział 2. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. Skala Ob. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją.

32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. . Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob. przypis 33).

myślę. a jakie to uczucie. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi.... czasami.] Trzeba uważać. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. robisz. Ale owszem. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach.. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. [.. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie... [. załatwiasz sprawę. tylko nie pozwalam.. nie ryzykując..... Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale. jakby. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No..każdy próbuje cię wyrolować.. panować nad uczuciami. że jak najbardziej. a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego. to znaczy. Ale zwykle to tak. ale ... którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. och. może planuje jakiś kant. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę..] Czy jest mi nieprzyjemnie. co należy. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy.. D ...Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa.powiedzmy sobie szczerze . żeby uczucia mnie krępowały. [śmiech]...

jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich .interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. Symp. publikowana przez Multi. Jeżeli czytelnicy podejrzewają.Health Systems. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . którz* są biegłymi sądowymi. że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. Należy też pamiętać.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych. Wielu ludzi jest impulsywnych. i jeżeli szukają fachowej porady. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników.

sztuce lub prawie. i umieją opowiadać mało prawdopodobne. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. czułam się już niezwykle. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. że mam piękne oczy. C. Rice.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. Jestem osobą ostrożną. 625-637). Potrafią dobrze się zaprezentować. s. wyjęłam notatnik.. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. jakby nieszczerzy i powierzchowni. nr 15. ale przekonujące historie. ładna. M. że zna się na socjologii. medycynie. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki.E. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie. Zanim skończyliśmy. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. psychologii.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". że psychopaci udają . Często próbuje wywołać wrażenie. zdolnymi do błyskawicznej. bywają sympatyczni i pełni uroku. korzystając wyłącznie z obszernych.. inteligentnej riposty. „Law and Humań Behavior" 1991.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. a gość natychmiast mi powiedział. Usiadłam. Psychopathy and vio. filozofii. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np. co jednak nie czyni z nich psychopatów. Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. Harris. G. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody . Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. psychiatrii. literaturze. Sygnałem takiego nastawienia bywa .Rozdział 3.lent recidwism. że dałam się nabrać na taką sztuczkę".T. które ukazują ich w korzystnym świetle. Cormier. i na ogół umiem rozpoznać oszusta. Psychopatia jest s y n d r o m e m . co powszechnie o nim wiadomo.A. hm.

dz. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię".. cyt. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. Rany boskie. Echoes in the Darkness. ale nic ponadto". [. Jak mówiła. co będę mówit.. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. Dick! Zręczny. Wambaugh.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. pierwszym z miejsc. Pomagam mu przy kompletowaniu tego. zrzuciwszy drelichowe spodnie.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. „który właśnie się żeni". w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę. tylko żebyś przy mnie stał. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą. To znaczy: prawie wszystkich. że Bradfield zawsze miał „dobrą. J. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. jak on potrafi! „wykiwać faceta".. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". [.. to niewiarygodne. Sprytny. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. w Missouri. psychopatycznego nauczyciela. która przygotowywała doktorat z psychologii. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. . Ktoś skomentował. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. gdzie Dick postanowi! „uderzyć". szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. [. przymierza! ponury garnitur. Osoby zorientowane w dziedzinach.. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. to trzeba mu przyznać.. Tak. co mu potrzeba z ubrania". Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. Raźno wmaszerowat do sklepu.

nie.. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania.wać ludziom to.. ale i nadziana. Z zimną krwią. Capote. Profil: uczucia i relacje 55 . Dick sięgnął do tylnej kieszeni. bo przedłożył czek in blanco.. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. który przy kieliszku wina oznajmia. nie myślę . Sprzedawca wręczy! im rachunek. Czynić ich życie weselszym. aktywnością. Ale dni po prostu mijały szybciej. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. człowiek. która jest nie tylko fajna. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. tłum. że nikt nie mógłby nań się nabrać.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. s.[. Warszawa 1990. Nie można go odzyskać. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę.. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali .wiem. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. na którą opiewał rachunek. Zieliński. 161-162. Próbowałem tego już przedtem . Przypuśćmy. czego sam nigdy nie miałem. Oczywiście. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. dużo lepiej oceniałbym własne życie". a poderwał sobie kiciunię. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". przystojni faceci. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. choć niekoniecznie. na przykład.próbowałem nadrobić czas więkT. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania.Rozdział 3. B. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. że sprawiłoby mi to wielką radość. Myślę-. A tacy goście jak pan czy ja.

.]. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci.]. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo.56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci. w jaki przedstawiał [swoją] historię. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. McGinniss. jest człowiekiem niezwykle wymownym [. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. z ogromnym dystansem. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później..].. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. które budzą absolutną grozę. Fata! Vtsion. Tamże. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu. może przez siedem lub osiem. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. 668. Według mnie. ale także z innym. . ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". elokwencją i swobodą [. Mówił o wydarzeniach. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie.. abym w niego wierzył.. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. New York 1989.. s. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. którego uważał za psychopatę: J.

Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". ile gwiazdy jedynej" . 678. istoty wyższe.pisała Ann Rule o Dianę Downs. że nie przestrzegam prawa . „Nie chodzi o to. grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. dodając: „dałbym dwunastkę.] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek. Ja. Ja. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych . na przykład. 468. Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. . którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. ale to już byłoby samochwalstwo. . pełnej blasku . zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. A.. Ja dostałem dwa. Rule. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. Smali Sacrifices. że jestem zbyt przyjacielski".oznajmiła pewna badana przez nas osoba. Zdarza się. może oprócz tej. cyt. czy ma jakieś słabo. s. [..gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych.. s.Przestrzegam własnych praw. „Mój partner dostał rok. 38 Tamże. gwałt i oszustwo). Postrzegają siebie jako centrum wszechświata. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. dz. Nigdy nie naruszam swoich zasad". byłbym błyskotliwy".nie tyle najjaśniejszej gwiazdy.Rozdział 3.

apodyktycznych i zuchwałych.jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . zadufanych. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo.zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. W odpowiednich warunkach . i już obliczał. że jego zdolności pozwolą mu być. kimkolwiek zechce. jak osiągnąć wyznaczone cele. skazany za kradzież z włamaniem .i podwyższono mu karę do trzech lat.jeśli dopisze mu szczęście. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. Uważają je za tymczasowe komplikacje.oświadczył nam jeden z badanych. myśląc o zwolnieniu warunkowym. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli. Psychopata sądzi. nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem. wywołane brakiem szczęścia. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . Później osobiście złożył apelację . bezwstydnych fanfaronów . może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich.nie wiedzą. znajdą się chętne ofiary . jak wyglądam. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. niezbyt wykształcony. Psychopata w więzieniu. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący".pewnych siebie.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" . Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. trafi się sposobność. Nie potrafią uwierzyć. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. którą zamierzał napisać na swój temat. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. Jack. finansowych lub osobistych problemów. Pewien więzień. jak .

. Osoba rozmawiająca z Jackiem . Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. Chciałbym. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata.zapytała psycholog. K o c h a m kobiety. żeby utrzymać czworo dzieci. Poza drobnymi kradzieżami. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. „. dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. czasami musiałem kraść. Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. przypominając samemu sobie: „Ach.jedno nie mniej naturalne niż drugie". „Jasne.Zdarzały się jakieś kłamstwa? . naprawdę było nieźle.Kiedy skończy pięć lat. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię.każde z nas poszło własną drogą". Później przedstawił szczegółowy. odkąd skończyłem czternaście lat. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. skończyłem już z tym wszystkim". Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". . Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. jak oddycham . chcę mieć syna . Uważam. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. Była silna. Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę".Żartuje pani? Kłamię tak. Piękna stać. żeby wydostać się z miasta. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. leję pedałów. Cholera. a wtedy zostałbym tylko ja".Rozdział 3.oświadczył w rozmowie. które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. że powinny siedzieć w domu. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . niż stracili". czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości.najpiękniejszą osobą na świecie. „Teraz.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . kiedy byłem w piątej klasie. który stale przerywał. ciężko pracowała. po wyjściu na wolność. żeby kobieta zupełnie się wycofała. Nieźle było. i będę mógł go wychowywać na swój sposób". załatwię. ale nie robię nic złego. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką .

ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. Trochę go pociąłem. Na pytanie. jaki ich działania wywierają na innych. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Był okropnym gadułą. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. jakie przeprowadziła. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. Planował uczciwe życie. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. . to bym poderżnął mu gardło. że był to nie tylko najdłuższy. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. miał trzydzieści osiem lat. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. ale gdybym chciał go zabić. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. czy kiedykolwiek był pływakiem.60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. a ja gniję w pudle. czy odczuwa żal. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. Zapytany. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. Nie wiadomo.

2 drugiej strony.Rozdział 3. i dlatego do tego doszło".w c a l e mnie nie martwi. to się stało.mówił w więzieniu. Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. którym się posługujemy. New York 1989. H. żeby panować nad ludźmi. chanizni społecznej kontroli . że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. Co się stało. .G. Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. Musiała być jakaś przyczyna. Conuersations with a Killer. Ted Bundy. Swoisty me40 S. ale później przeczą sobie słowem lub czynem. 41 Tamże. .i to bardzo niezdrowy. Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. Poczucie winy? . psychopaci czasami wyrażają skruchę. Złudzenie. Przestępcy za kratami uczą się szybko. dla której wtedy tak zrobiłem. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia. że jestem w kiepskim . Na pytanie. Michaud. 284. mam wyrzuty sumienia".powiedział inny więzień o mężczyźnie. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet.To mechanizm. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". 41 To tylko sen!" .Wyraźnie było widać. Aynesworth. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". s. W dalszej rozmowie stwierdził.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . bo „dostała bolesną lekcję życia". młody więzień odparł: „Jasne. który oświadczył. Nie jest rzeczywista. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa.

twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie.62 Psychopaci są wśród nas nastroju. . Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. a niekiedy zaprzeczają. który poprosił go o opuszczenie lokalu. że coś złego w ogóle się wydarzyło. a potem ni stąd. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. byt to wypadek". Abbott bronił się sam. wcale nie cierpiał. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. amnezji. „Nie uważam tego za właściwe określenie. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. czy czuje wyrzuty sumienia. kelnerem w nowojorskiej restauracji. raniąc go śmiertelnie. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie.. to było czyste pchnięcie". która go zraniła. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. lecz również wolność. Wyrzuty sumienia sugerują. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. Letters from Prison. że zrobiło się coś złego [. Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją.]. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać".jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos.. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli.. J e ż e l i jestem osobą. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem.. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. przyjaciół.

psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. oraz J. niż cały ten szajs był warty. Frontline. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad..twierdził John Wayne Gacy. 27 marca 1984. powiedział: „Jasne. Podają ich nazwiska w prasie.Rozdział 3. The Hillside Stranglers.że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. Jak na ironię. New York 1985. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . seryjny morderca psychopata. Kobiety. na przykład. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. rąbnąłem to wszystko. The Psycho pathic Mind. PBS.] kiedy patrzę w przeszłość.że byłem uprzejmy i taktowny. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . Zawsze tak robią". Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. Niektóre z nich mi dziękowały. kiedy w ewidentny. widzę. nikomu nic się nie stało. zwykle pomniejsza. Dynamics. and Treatments. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. także D. Origins.mogą zgarnąć forsę z polisy.. Inny badany. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer. mówią o mnie miłe rzeczy . Northvale 1988. nikt nie ucierpiał. Zob. że życie jej męża „nie jest warte grosza". Są wywiady z pokrzywdzonymi. [. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . który wyciąłem .o napadzie albo gwałcie. 0'Brien. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . Będą się domagali więcej. bardzo skrupulatny. odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. Reid Meloy. Two ofa Kind. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. Abbott oznajmi! pani Adan.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu. który zdumiewająco odbiegał od tego. ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene.. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych. W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę".pisał Elkind . Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną.. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. aby odegrać rolę bohaterki. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów. [. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją..oznajmiła z szerokim uśmiechem. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. bo jest tak dokuczliwa".]. że czyni się ją „kozłem ofiarnym. Jak wszyscy psychopaci. lecz także w niezliczonych szczegółach. drobnych i nieistotnych. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy.Rozdział 3. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". Jones. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. pielęgniarka z San Antonio. „Podczas naszej rozmowy . ale też z informacjami..Genene przedstawiła obraz swojego życia. Jej „urzekający sposób bycia". „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych.] Granica między prawdą i fikcją. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach . Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [.

Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. „szczery i bezpośredni". Naturalnie. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". Chce również zamieszkać z rodzicami. że psychopaci skutecznie oszukują. a część z nich przestanie być pierdołami". Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. Psychopaci . Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. „inteligentny i wygadany". Wspominając testy psychologiczne. jak „sprawia korzystne wrażenie".70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Metoda najwyraźniej się sprawdza. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. naciągaczy i kanciarzy. okradaj i manipulują. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. których nie widział od siedemnastu lat. trudno się dziwić. powiada: „Mam IQnie do pobicia. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. zaliczyłem wszystko na medal. zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. w których uczestniczył. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak.

przybory biurowe .wyczyścił nas ze wszystkiego. Nie mogę uwierzyć. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". Tym razem zniknął na dobre. że wstydzi się i żałuje. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. Nadal mnie to wkurza. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. meble. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. lata siedemdziesiąte . 2e dałem się nabrać na taką gadkę. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki.Rozdział 3. że wiem. jak z nimi postępować. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. jedzenie. . Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. „Ach.wspominał działacz społeczny. Bez względu na rodzaj pomysłu. że ktoś mnie tak wykiwa . potrafił być przesympatyczny. Nigdy bym nie przypuszczał. „Lubię nabierać ludzi. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów".wzjęcie upadło.oznajmił jeden z naszych badanych. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. A potem obrobił nas do szczętu. Nabieram was w tej chwili" . no i nasze przedsię. bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych.

„Pieniądze rosną na drzewach . Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić. aby kształtować swój pozytywny wizerunek . wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. Pożegnawszy się po przyjacielsku. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli.. co się mówi. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". a czynią to nie dla „resocjalizacji". które są akurat w modzie. ale dla stworzenia jej po. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków.zorów. Na przykład.z myślą o komisji. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji.oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. podszywanie się pod kogoś innego.wbrew temu. jakiś wprawny manipulator ogłasza. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. która przyznaje zwolnienia warunkowe. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. Podszedł do nich. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. dużego i małego kalibru. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. Teraz.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów.. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu). Uzgodniono warunki. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. Choć . nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa. Jeden z naszych badanych opowiadał. nie mówiąc już o dobrach materialnych.

stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. niekiedy zaś.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania.niekiedy miat rękę na temblaku.różnych wersjach metody. nierozważnych decyzjach . Ted Bundy kupił sobie parę kul. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić. Tak się niezwykle złożyło. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny.najbardziej osławiony seryjny morderca. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. Bundy zmienia! taktykę . ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy . Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. z nogą w gipsie. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie.na ogół sprawdzało się znakomicie. Nigdy się nie dowiemy. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . ale . Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. którzy są gotowi w nie uwierzyć. którą wypróbowywał wielokrotnie. czego od nich chcemy. aby zdobywać kobiece zaufanie. co działo się w głowie Bundy'ego. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy.gerBeside Me (Obcy obok mnie). Chwilowo „niepełnosprawny". z natury nieprzeciętny. kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. Możemy jednak przyjąć.takich jak przejażdżka z nieznajomym. zwłaszcza jeśli jest się młodą. że nasze przypuszczenia są słuszne.Rozdział 3. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". kiedy to. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. Było to genialne posunięcie.

ukazać wpływ Bundy'ego na innych. że zasługuje na śmierć.Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. że odgrywają kom° dię.jak ja sno wynika z tekstu . Aynesworth. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. Baczny obserwator odnosi wrażenie. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. tak naprawdę sami niewiele czując.tywnych. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. s... Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. Rezultat? Dziwna. pożądanie i zachłanność" . który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. dz. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. Chociaż od wyroku minęły lata. 50 c S. odpowiedział: „Dobre pytanie. gniew. Michaud. a gniew z poirytowaniem. która postrzeliła troje własnych dzieci. 3. aby wykorzystując własne doświadczenia.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . cyt. H. Czasami przypisują sobie silne emocje. Downs . PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem.G.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs.. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. czy uważa. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . wykazują skłonność do dramatycznych. Uważam. „Wierzę w uczucia: nienawiść. niesamowita książka o psychopacie.. Ted Bundy. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". smutek z frustracją. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni.

26 września 1988. uczucia psychopatów są tak płytkie. czym są).dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza .i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. według sądu zadanej własnoręcznie). Gdybym oberwała tak jak one. Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów . ale tak n i e j e s t . ale nie zna melodii"^ . że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. Johnsa i H.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. choćbym bardzo chciała.tak opisywał swoją hologów J-H. 1. 52 wszyscy bylibyśmy martwi" .1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair.C. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). Kiedy podkreślano. Blizna zostanie mi na zawsze. że miałam szczęście. że psychopata . Quaya do wniosku. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. że dzieci. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia . Cholera. Szczęście miały moje dzieciaki.Rozdział 3. noszę w ramieniu stalową płytkę . z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. a także ona sama. wciąż bardzo mnie boli. Zdaniem wielu klinicystów. Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. ż e ich doznaję (a zatem wiem. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. Mając trzydzieści siedem lat. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . Wcale nie uważam. padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. 10 października 1991. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia.

wyćwiczone. co dla innych oznacza „strach". kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. In the Belly of the Beast. Abbott. To zupełnie to samo. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. Najpierw wywołuję w sobie złość". że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. że nie bardzo rozumie. ale nie wiem dlaczego. Johns. ale bez rzygania". Jedna nawet puściła pawia na banknoty.H.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. żeby opisał. Poprosiliśmy. New York 1981. 13. „Journal of Consulting Psychology" 1962. 51 . Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. Jest zaprogramowane. nr 36. że mam przywalić komuś. Quay. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. J.C. Chyba kompletnie wymiękla. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. Bez problemu włączam to i wyłączam".217220. . Letters from Prison. s. Zapytaliśmy. Inny psychopata wyznał. Odparł: „Nie. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. jak sam czułby się w takiej sytuacji. widzę. H. pewnie bym Słę bal. s. kto nie chce oddać kasy.

że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. Bywam nieźle podkręcony. przyśpieszonym biciem serca. że serce podeszło mi do gardła". nr 17. D. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to.D. suchością w ustach. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. co ewentualnie nastąpi.nal Justice and Behavior" 1990. „Próbowałam się odezwać. R.scular correlates of psychopathy. być może przewidując. ale niezbyt o to dbając. że opisujemy lęk. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. Schalling. nienie. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. a nie o to. Ogloff. „Crimi. Najnowszą pracąjest J. Wong. Hare.D. s. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. Jest to ważne dlatego. S. red. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. wyraźnie go zdezorientowało. „Szukałbym sposobu. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". że chodzi o to. Hare. Nasze wyją. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. A study of awciety in the sociopathic personality. żeby was załatwić". Zdarza się często. . drżeniem i „ściskaniem w dołku". [w:] Psychopathic Behauior. 231-245. Electrodermal and cardiooa. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. Literaturę przedmiotu omawia R. nr 55. Lykken. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. a pożałujesz". Chichester 1978.77 Psychopaci są wśród ras nych. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". jak by się c z u ł. co by myślał lub robił. 6-10. Approaches to Research. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. s. Zapytany. Mówił: „Oddałbym pieniądze". ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz".

Ale.Russell siedział sobie spokojny. nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. zabijając ją". że ogarnia ją obłęd. [.] Żadnego strachu. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej. co muszę znosić«. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać.»To on jest psychicznie chory. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. I wtedy ucieknie"jb. Wyrażała obawę. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu. kiedy powinien płakać. 56 --------. nie rozumie. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. McDowella. Terry stwierdziła-. Jak komentowat jego kurator sądowy. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". a później brutalnie pozbawił ją życia. że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. którą tworzy sobie na zewnątrz". wspominała. nic". . która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. jak dodała. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć.. gdy zatłukł [ją] na śmierć.. jeśli całą winę będę zrzucać na męża". jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. . Russell usiłował wmówić żonie. a nie społecznie akceptowaną osobowość. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. jest niekompl ny.oto. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic".. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". Będzie wzorowym więźniem. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . co się stanie. o tym. wyrzutów sumienia. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę.opowiadała Terry. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. „Zabrać dziewczynki. a ja miotatam się i krzyczałam. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. „Zabić dziewczynki iJustina". Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. a kiedy się cieszyć".------------------- Na podstawie artykułu R. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego. Jego t^ecia żona Terry. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". Powiedziała też.

The Psychopatii. głównie o charakterze poznawczym. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. Profil: uczucia i relacje 79 płytki. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań.wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. W. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. choć wypaczony. jawy ze Skali. An Essay on the Criminal Mind. czuje się winny. McCord.. Princeton W 1954.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. reakcje emocjonalne są płyt. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony.. impulsywność bardziej wyrazista. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW.Rozdział 3. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. 51. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. McCord. Drugi aspekt.sze. Oba aspekty . McCord i J. The Psychopatii. . system wartości. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . McCord. J. drugi zaś odchyleń społecznych .. Jeśli naruszy owe zasady.jeden dotyczący uczu i relacji. s. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać.

w większym natomiast z pobudek. zerwane kontakty.].a to wszystko nieraz z . godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. n i e p l a n o w a ł e m . zaabsorbowany własnymi potrzebami. . „Psychopata jest jak niemowlę. zmienione plany. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. Wściekłość to nie jest rozsądny powód.. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa.. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m .. bo taką miałem ochotę" .. Gary Gilmore. lekceważą potrzeby innych. splądrowane domy. Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. którymi zwykle kierują się psychopaci. „Zrobiłem to. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. Tamte morderstwa były bez powodu. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . gwałtownie domagający się zaspokojenia" .to najczęstsze uzasadnienie.f .pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem.D. wzbudził zainteresowanie w całym kraju. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji .80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. I oto ich rodzina. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?".H. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji. co się stało: porzucone posady.R. nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. ulgi lub przyjemności.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. [.nie hamują swoich pragnień. n i e m y ś l a ł e m . morderca z Teksasu. zranione uczucia . posługując się rozsądkiem" [podkr.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie.

na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany. The Psychopath.. Psychopaci są więc pory\ czy. Jeden z naszych badanych. wydawałoby się. J.działania pod wpływem chwili . McCord. pogróżkami i złorzeczeniem. który nas bezpośred. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. zwykle potrafim się pohamować. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . stanowi prawdziwe zagrożenie.'e będę myślał o jutrze. koczownikiem .mo poprzedza.nie znoszę tkwić w miejscu" .portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. dz. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. U psychopatów taka samokontrola jest słaba.jak się zorientował . rozczarowanie. który jest przed nami. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach".. 9.. cyt. ale .to typowa wypowiedź. Łatwr ich . dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. ciężko raniąc jej pracownika.Rozdziat 4. opowiadał. a na porażkę. „Jestem wędrowcem. Pewien mężczyzna posłużył się analogią. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. Profil: tryb życia 81 błahego. sPoglądać daleko przed siebie. aby wyjaśnić nam. Ponieważ nie chciało mu się wracać. Ale przecież właśnie samochód.. nie pożyję sobie dzisiaj". a do jej przełamania wystarczy byle powód.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. Jeśli ciąg. McCord. w. poza pojazd. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. s. powodu. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. władowalibyśmy mu się w bagażnik. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

Pewien dwudziestopięcioletni więzień. Zapytany.mi zaufać". czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. nie zawsze pozwalają wykryć tych. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. uczestnik naszego projektu badawczego. listy polecające. ski. stałem nauczkę". którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. nie wypełniają swoich zobowiązań. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. nie stosując żadnych zabezpieczeń. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę.z oczywistych powodów. że to się nie powtórzy". . którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. „To było zwykłe nieporozumienie". „Pros. testy osobowości. Jak opowiadał. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów. Przyznał jednak. Chciał zweryfikować opinię. zetknął się z nosicielami wirusa.Rozdziat 4. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. że wiele spośród tych osób to psychopaci. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. fakt. a mianowicie psychopatów. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . jakie ich działania mogą przynieść innym. Do wypadku trzeba dwojga". „Przyrzekam. ucieczkę z miejsca wypadku. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. ale jestem w tym dobry. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko.

mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per.jest „od roboty". pasożytnicza psychopatka .| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa.p o d j e g o n a d . Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów.. Inny przykład: młoda kobieta .jak to opisał . Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. Spotkany mężczyzna . Jak relacjonuje Capote. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . posługuje się oszustwem i manipulacją. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów.i z o r e m .wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie.elokwentna.] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " . śmiertelnie niebezpiecznym partner. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków. że wkrótce będzie bogata.agresywny psychopata w średnim wieku . Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty. Oczywiście. drugi łamał opornym nogi. Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. drugi zaś. Wspólnie obmyślili plan-. Ale zdarza się. Wymagający. ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y . kto jest do niego podobny. Dopóki są zgodni w swoich planach. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. . Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu. zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę.88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą. Drugi.zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. ten „od mówienia".żaliła się znajomym.zastraszania i bicia .ry'ego Smitha.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " . Zamiar się nie po. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. usłyszał ich rozmowę i . Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. ten „od roboty". Kiedy „mówca" trafił do aresztu. Jeden z nich.złapał dilera za jaja i przekonał go. straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią).. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. zeznając przeciwko sobie nawzajem. czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. tworzą straszliwy duet.

Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. znęcanie się nad rówieśnikami. . Z zimną kriviq.. wandalizm. Nie mogłem go poić. zakłócanie toku lekcji. wagary. s. pełnych przemocy T. cyt. „To zrobił Perry. Ponieważ wiele dzieci. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. 367. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. Capote. nadużywanie środków odurzających. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie. dz. oszustwa.Rozdziat 4. podpalenia. kradzieże.

Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. i pełzał dookoła. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. brać narkotyki. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. koty i żaby przybite do drzew. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. Mówił też. Goleman. opowiadał. były jak ostrzeżenie. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. odsiadujący wyrok za oszustwo. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . ale woleliśmy je ignoZob. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. Mężczyzna. Okrucieństwo wobec innych dzieci . wagarować i uprawiać seks.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. 64 . „Straszne rzeczy. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. których nie chciała zatrzymać. szokował kolegów i sąsiadów. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . a nawet przyjemne doświadczenie. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jeffrey Dahmer.90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. uśmiechając się. nawet kiedy są wściekli. seryjny morderca z Milwaukee. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze.wspominał. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. mówił nam ze śmiechem. aż zdechł". D. Inny badany. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry.

kradli. D. byli chuliganami. jak jednak informują środki przekazu. M. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. Zob.Rozdziat 4. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. jak i w dorosłym życiu. Niezmiennie wyrachowana. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. zarówno w dzieciństwie. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. Sam tworzy dla siebie reguły. Radke-Yarrow. 01. Impulsywne. Profil: tryb życia 91 . że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!".Weus. J. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. New York 1986.usłyszałem od pewnej matki.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. Błock. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . . zrozumieliśmy ze zgrozą. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. . które postrzegają świat jako źródło korzyści. red.

są nieetyczne.Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. nieuczciwych praktykach. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. . finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . których nie zdołano mu udowodnić. Nieraz także dopuszczają się czynów. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. prowadzeniu podejrzanych interesów. znajomych i współpracowników. . które . Przechwalał się otwarcie.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. Danielem Walkerem ": „. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. często balansują na granicy prawa.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. 3 listopada 1991. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. NBC. Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. Walker sugerował. . nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych. że sam jest nie tylko zabójcą. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. przyjaciół. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. zdrady małżeńskie. że popełnił ponad trzysta przestępstw. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . lecz próbują wszystkiego. " Diabolical Minds.Ale Manson był tylko zabójcą".Myślę.

Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. skruchy.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. mogą więc dowodzić. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . . Goleman. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. W twierdzeniu tym jednak . że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi.Rozdziat 4. NastępZob. które przyczyniają się. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. psychopaci nie są jedynymi.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. skoro psychopa. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. Chociaż przestępczość . ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. nie wiemy. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. jak i w poprzednim rozdziale. D.

konformizmu?". . . . ' . jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. nudnym i niemal martwym". pozostawanie żywym.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". sposobem na przetrwanie w dżungli". podejmowanie ryzykownych. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy. Życie na krawędzi. życie pełnią.94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony. . wymagających działań. monotonii lub przeciętności. Oto jego uwagi: . gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. które są powszechne". jeśli nie mierzy się wysoko?". życie teraźniejszością. Obecnie jest w średnim wieku. wiele lat spędził w więzieniu.Słaba kontrola zachowania-. że zyska się etykietkę psychopaty". niezwykłych. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". Ciekawe jest to. a nie nijakim. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić.Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. tworzeniem fasady. i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny.Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". spontaniczność i swobodę".

^ na lunch i powrotu autobusem do domu.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła . od uśmiechu. Następnego dnia zatelefonował. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku.. plany i zamiary. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. Niewiele mówił o sobie . opisując swoje pomysły. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. jak sądziła. Tak się to zaczęlo. przelicz sobie zęby. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. Nie miał stałego adresu.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Przez cały czas. Jeffrey już na nią czekał. Ilekroć pytała o któryś z jego E . potem w trakcie prze. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. Ilekroć opuszczała budynek. serdecznie śmiała się z jego żartów. zrozumiała. na którą pojechała z przyjaciółmi. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. i Mówił bez przerwy.przezabawny. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. kiedy niszczył jej życie. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. jego ubrania zawsze były „pożyczone". Gdy wszystko się skończyło. Wypatrzyła go na plaży.poddział.. Był dowcipny . Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. niekiedy zaś przy. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej.

wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. kiedy spała. o ich przyszłym wspólnym życiu. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. Trafił za kraty. że Jeffrey handluje narkotykami. Olśnił ją na nowo. Pewnego dnia. Zalewał ją potokiem słów . ale współlokatorki nie były zachwycone. Była tak oszołomiona. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . Nie trzeba dodawać. Policjanci wyjaśnili. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. marzeniach. mógłby zrobić w s z y s t k o . Jak się okazało. mógłby zawojować świat. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. i nie pozwalał jej uciec. na jakie zasługiwała. mocno przytrzymując ją za ramiona. Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. Pisał o swoich zdolnościach. planach.czytała . kiedy siedzieli przy lunchu.Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. że niedawno spędził noc u znajomego. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. Wkrótce stało się oczywiste. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami.96 Psychopaci są wśród ras projektów. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. zadała mu .w przeciwieństwie do sędziego. bo kochał ją gorąco. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. beztroski i rozmowny. słał do niej listy. zjawiła się policja. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Wtedy zapewniłby jej życie. wydawał się zirytowany: „Ach. Pisał o niej. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. do łóżka drugiej wślizgnął się. ^owocowała propozycją zatrudnienia. czymś z n a c z n i e większym". Gdyby tylko . jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. którą mu załatwiła. Przynajmniej raz dziennie. Kiedy znowu pokazał się w domu. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia.„werbalnymi wymiocinami".

Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. lecz Elyse. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. gdzie mieszka. Będę z tobą zawsze. Na szczęście.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . oznajmił: „Wiesz. „oryginalny".zamierzał zabić nie siebie.i Jeffrey zaczął ją prześladować. że wszystko między nimi skończone.Ochłonął. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. bezwzględnym. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. „pełen optymizmu". Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. zjawił się w samą porę. jeśli Elyse się z nim nie spotka. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . na przykład. Psychiatra jednak nie był równie czujny. I to był koniec . Później treść się zmieniła . a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie.Rozdział 5. przerażający bohater książki i filmu . Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. że nigdy nie pozwolę ci odejść. a także za napaść. Uwierzyła mu. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. Wkrótce dowiedział się. że popełni samobójstwo. płytkim spojrzeniu". Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. wątpiła i ufała znowu. Kiedy wyszli z gabinetu. irafił do więzienia. Jeffrey nigdy już nie wrócił. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem. głównie za kradzieże i oszustwa. dopóki jej nie zobaczy.burza minęła. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. czy Hannibal „Kanibal" Lecter. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). Na przemian ufała. Na jego widok Jeffrey momentalnie . że nie zrezygnuje. Elyse". wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji.to wierny obraz psychopaty. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. brat. Jeffrey wdał mu się „pogodny". Przesyłał jej wiadomości. oświadczyła. Uśmiechnął się.

Nie znalazła odpowiedzi. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. znowu wylądował w więzieniu. Rasowy psychopata. gdzie przebywa Lecter.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. Elyse. tym razem z długoletnim wyrokiem. jeśli uwzględnimy. odzwierciedlające powszechny pogląd. Kiedy ostatnio o nim słyszała. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. Trudno się temu dziwić. na kutrze rybackim. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . Oznaczałoby to. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. Oczywiście. Gdyby rzeczywiście istniał .jest przecież postacią fikcyjną . Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. Innymi słowy. a potem po prostu ruszają dalej.98 Psychopaci są wśród ras szalonego. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. to prawdziwy potwór. „Zdaniem Jeffreya . psychotycznego seryjnego mordercy. . jakim był dla niej urok. mówi w powieści: „Och. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu.k I e rzadko. a nie maniakalnym. że zarówno Lecter. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. moja dawna studentka. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. a świadomość zagrożenia.byłby członkiem elitarnego klubu. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . a on ma świetną gumkę do wycierania". Zastanawia.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. sprawiła. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. transwestyta. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. a później gniew Jeffreya.ja się często. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami.

co większość ludzi określa jako swoje sumi.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. nazywane uspołecznieniem. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. jest skomplikowanym proce. który sprawia. postaw i osobistych kryteriów. Nie będzie przesadą twierdz nie. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa. ulegając im. W rezultacie . oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego.tworzy syste przekonań. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. lecz są i inne powody. edukację. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. kształcenie religijne i tak dalej . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. Zdumienie i fascynacja lekceważenie. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną.Rozdział 5. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania.nie uprzykrzonego głosu. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". czujemy się winni. praw i potrzeb otaczających nas ludzi.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. . że opieramy się pokuso lub.poprzez rodzicielską opiekę. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem. kontakty społeczne.

Ap. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. są dla nich możliwe. które odpowiadają im samym. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. ignorując wszystko inne.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. Podczas meczu bejsbolowe. Theory and Research. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). co ich aktualnie interesuje. cyt. który na ogół buduje sumienie. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. Nie mają wewnętrzn" go głosu.jak sądzą . Wszelkie antyspołeczne działania.100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. który przestaje obserwować piłkę. [w:] Psychopathic Bchauior. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. ale przestrzegają tylko tych. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. Psychopathy. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. Z n a j ą zasady. zależnie od warunków. że nie dostrzegają oznak zagrożenia. bez względu na konsekwencje dla innych. Z drugiej strony.mogą ujść im na sucho.go odbijający. które .proaches to Research. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . Hare. który by ich prowadził. co nas najbardziej interesuje. Trasler. G. . Nie stawiają oporu pokusom.lęku i niepokoju . ols i R. dz. New York 1970. możemy pominąć inny istotny element. ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. Nie wiemy. Niehamowani przez sumienie. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów.

że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. po prostu „wygłaszają kwestie". Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji.stów. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. dziewczyna zajdzie w ciążę. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. Mogę złapać AIDS. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. . Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. Jeffrey. Niekiedy zostawali bohaterami. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów.R. którzy nie spełniają oczekiwań . • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Elyse mnie zabije". Psychopaci natomiast. jak ilość paliwa. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. Łurja wykazał. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły".Rozdział 5. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji. samotników lub zarozumialców. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. ale szybko wybiłem to sobie z głowy".

dostarczycielkę ubrań. żywności. które z jego dzia. wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. do których zamierzają się stosować. po prostu znalazł sobie inne źródło. że porządni z nas ludzie.szacuje potencjalne korzyści i koszty . kiedy rozpatrują . pokrzyżowaniem planów na przyszłość . Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. schronienia. Nie są przecież robotami. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. WEDLE WOLI Oczywiście. Psychopata natomiast ocenia sytuację . Chodzi po prostu o to.krótko mówiąc. jakie może onieść o f i a r a . bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". ile ^dojście" . sprawieniem bólu. co możliwe. Kiedy stało się jasne. wiarygodni i kompetentni. że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia.bez niepokoju.wynikały dla niej.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . popędy i okazje. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. Skutki.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. zupełnie nie docierały do jego świadomości.

po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie.Rozdział 5. Love. A Current Affair i America 's Most Wanted. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. W biały dzień. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. że chociaż światła migają. Pacific Heights. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. ] który mówi mu „nie". jest prawie niemożliwe. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego.i łem. Sypiając z wrogiem. Szybko zauważy. . które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. wyobrażenie sobie świata takim. Smali Sacńfices. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. Trzeba go zabić". Przylądek strachu. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. Lies. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. Chłopcy z ferajny. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. a pierwsze auto stało bez ruchu. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. semafor działa nieprawidłowo. Misę. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . gdzie uprawiam jogging. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. Dla osób.j chodowym. jakim jawi się on psychopatom. biegną tory kolejowe.ry. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Można twierdzić. and Murder.

Rozdział 5. Dicka i Perry'ego' . od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a.i to nie tylko dla ludzi. nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty. Lizzie Bor.pisze Weber . Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. „[Psychopaci] mają w sobie coś. Jak argumentował Markman. Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. co tkwi również w nas.zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję".logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. Jest to jeden z możliwych powodów. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem. którzy zamierzają je udramatyzować.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa . psychiatrą sądowym. dla których psychopata . jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. Tl " . czym to coś jest" . Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ.pisał.den. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . i interesujemy się nimi. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. scenie i ekranie. Pragnąc odkryć. na papierze. od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha . Gary'ego Gilmore'a. Charlesa Mansona. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina.

agitatorem bez hasła. podczas którego wyjaśnia. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . Lindner. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu).. Joannę Intrator. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. tium. innymi słowy. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza.Rozdział 5. Intrator. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia).W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . straszliwą siłę. New York 1944. które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne.Richard Hickock i Perry Smith. Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób.przyp. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . buntownikiem bez powodu. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . październik 1991. W ciemrr ściach zażywamy .z subtelną świadomością . wym Jorku.].. jego buntowni76 J. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. prywatna rozmowa. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. Postrzegał psychopatię jako plagę. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. rewolucjonistą bez programu. R. poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie.

w kinie. są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. że psychopaci są wszędzie pośród nas. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. 13. Dzisiaj wydaje się. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem.niezależnie od tego. J.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . który doskwiera całemu społeczeństwu. Kultura może się wprawdzie zmieniać. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. Tamże. i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. ani psychicznym" .106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. telewizji. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. s. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. których spotyka się współcześnie. Wszelkie jego starania . s. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. 2.Sanchez. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. Tamże. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. pod jakim są podejmowane pozorem . 75 T- . ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie.

Wytropiwszy mordercę.prostytutka. niemniej jednak autentyczny. gangu. Człowiek . gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. powodowany nagłym impulsem. z własnymi regułami i zakazami. klasycznym filmie Fritza Langa M . chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. aby odkryć swoisty kodeks moralny . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej.Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków.rodziny.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u .jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. matką . Taki przestępca. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. przestrzega zasad swojej grupy . tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy. • szkańców W swojej dzielnicy. do akcji wkraczają więc inni przestępcy. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw .

przemoc w rodzinie. a mężczyźni. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Herbstem.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". Zdarza się na przykład. New York 1985. którzy brutalnie traktują swoje żony. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów.rebce żony kilka prezerwatyw. R. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. Jeden z naszych badanych. Wilson. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. znalazł w to. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. Mamy coraz więcej dowodów na to. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. wszczął awanturę. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. molestowanie doznawane w dzie- . któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. Crime and Humań Naturę. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. W narkotykach szukali pociechy i ulgi. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie.

a puścimy cię wolno". działań przestępczych. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. kto •eszcze był w to zamieszany. ratuj własną skórę. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". Kratz. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. W rozmowie z psyAnalizę powodów. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". Można twierdzić. powiedz. Przestępstwo. psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy.logiczny wybór 109 ciństwie. którzy dopuszczają się przestępstw. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. New York 1988.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . przedstawia J. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. ile z charakteru. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . ponieważ jest to opłacalne. Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. alkoholizm. Nie wszyscy z nich są psychopatami. kodeksu ani zasad. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . Seductions of Crime. W odróżnieniu od większości przestępców. Bywają jednak ludzie. niewłaściwa opieka rodzicielska. problemy finansowe. może nawet bezpośrednią.to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. zapytana. Pewna badana przez nas kobieta.były przyczyną. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. dlaczego popełnia przestępstwa.Rozdział 6. lecz jeśli nimi są.. narkomania .

autentyczny „odmieniec". . Stworzona przez Spacek postać. Sama ^ czasami tak się czuję. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. -Och odpowiada Holly . o której wspomina wiele osób . jakich powinny doznawać. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. mierząc do nich z broni. wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej.pyta kobieta.Kit mówi. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. dziecinnym głosikiem. Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. a jeszcze później. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola.mówi swoim bezbarwnym. Holly wymierza Kitowi policzek.Pyta. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly.laików i profesjonalistów . „Jak myślisz. Obok Kita siedzi Holly.wędrówkę po kraju. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. „Cześć" . ale nieznajomość melodii". pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego.dosłownie . czasami rażąca. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. Holly to postać rzeczywista.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. załatwiłem ich?" . że czuje się. „Co z nami będzie?" . Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania.zetknąwszy się z psychopatą. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. Tuż przed odejściem strzela w drzwi. wyrusza z Kitem na morderczą . jakby miał zaraz eksplodować. próbując zrozumieć sytuację. dzięki wspaniałej grze aktorki widać. doskonały przykład na „znajomość stów.

miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. K. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt.. aby zachłannie czerpać od niej ciepło. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. Hollin. Psychopathy andcrime.Rozdział 6. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. szpiegostwo i terroryzm. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Forth. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. A. Strachan. R. bezwzględny. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. Howells. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. A reuiew. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo.przestępcami. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie.D. Hare. Przestępstwo. mówiąc.E. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. Szczerze . K. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. C. red. Oczywiście.

dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. Jak powiedział pewien więzień. kiedy wystąpił w teleturnieju . schronienie. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. to psychopaci^. S1 T.a wszystko to w imię „miłości". I nie czuje się usatysfakcjonowany. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . N. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. tłum. Cahill. Później wyjaśnia.zmusza go do kontaktów seksualnych. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. żywność i pieniądze . ubiega się o posadę w jego firmie. Jankowiak. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). No. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. Buried Dreams. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . New York 1987. Gacy nie traci czasu . Następny wieczór spędza podobnie.Mailer. Warszawa 1992. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. posprzecza się ze swoją dziewczyną. B. to się obsłużyłem". Pieśń kata. Kiedy Gary Gilmore. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. zabójca z Utah. że 44% przestępców. ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. Dostał wyrok za gwałt. Inny przestępca trafił do aresztu.

jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. Zapytany. Budzi to niepokój. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. Jestem niecierpliwy.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar.Rozdział 6. Nie jestem wielkim złodziejem. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. choćby . Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . Przestępstwo. ale nie zaskakuje. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. owszem. dla zaspokojenia prostych potrzeb. wrzesień 1992. Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. Stosują przemoc na zimno. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. Działam impulsywnie. „Playboy" maj 1977. 76. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad.okoi to. instrumentalnie. Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. Federalny Urząd Śledczy. Nie dość pazerny. nie myślę. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją.. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. za które mnie jednak posadzono. Psychopaci . s. The Uniform Crime Reports Section. W zasadzie nie bardzo to rozumiem. Departament Sprawiedliwości USA. Nie planuję.nie mają silnych zahamowań.niż inni przestępcy. Ale ja nie myślę. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. Killed in the Line ofDuty.w przeciwieństwie do większości z nas .zarówno w więzieniach. O c z y wiście. jak i na wolności .

Następstwa bywają tak poj| ważne.facet nazwał mnie Kowalem w . odwróciłem się i wyszedłem [. satysfakcją i samozadowoleniem. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal".land na neurochirurgię. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. czego pragną.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego. a Billa zabrali do Port. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore .. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów.]. Nawet doświadczeni. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). Billem. Ale on i tak był nieźle popierdolony. a potem spokojnie proszą o dokładkę . „Wieczorem dorwałem Billa. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem.. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować.. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. powinien skorzystać z pomocy psychologa.wbiłem mu młotek w głowę. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [.. • Gary Gilmore. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy. lub dla zdobycia tego. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania. No więc wracając do waszego pytania . wyjaśniając dziennikarzom. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. pobity i okradziony w więzieniu.] zadołowali mnie na cztery miesiące. dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy.

Doug zawlókł ją do przyczepy. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie.Rozdział 6. a odmowę karał biciem. Policjantom oświadczyła. że zabił nożem mężczyznę w barze. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. słabych. jak wyjaśnił. „Mogło to spotkać ciebie" . Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze".logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku.powiedział. jakby Doug miał wiele twarzy. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. że kochała męża. którego poślubiła pięć lat wcześniej. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. podobnie jak większość kobiet. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych .. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru.z braku świadków. spokojnie oznajmił policji. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie. .]". co posiadał". zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata.. Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [. Podobno Gilmore twierdził później. ale byta zmuszona go zabić. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści. i często robit im kompromitujące zdjęcia".. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Przestępstwo. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim.

jak to tylko możliwe"... i leci na ziemię. zac: drzeć mordę... 76. a tu dziadek schodzi na dół i. no.. folgując swoim brutalnym upodobaniom... który podczas włamania za bit starszego człowieka. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. włączam telewizor i śpię. . Kiedy pisałem ten rozdział. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią.. Walę g0 w krtań i. s. no. sprzedaję mu parę trepów w głowę. Zamyka się w końcu.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. wściekłością czy strachem. czym jest utrata panowania nad emocjami.. Cytaty pochodzą z artykułu K. Budzą mnie gliny [śmiech]". Większość ludzi wie również. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych). Tak prosta. niepohamowanym gniewem. wyczerpany nerwowo. 2 „Playboy" maj 1977.. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. więc. jakby. jestem już nieźle skonany. wstrząśniętego swoim czynem. uniewinniono. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. że oskarżony. ale inne byty tak okropne. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. więc biorę browar z lodówki. i cholernie mnie wkurza. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem.. ale wrzeszczy dalej. McQueena. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. co zrobił. dotkliwym ciosem emocjonalnym.... zatacza się.. Mężczyznę. więc dostaje w łeb. Miejscowy psychiatra zaświadczył. przestał nad sobą panować..

i niemal na pewno się nie powtórzą.nozowano jako psychopatów '. przyjaciele lub znajomi. . byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. Jak podkreślają kryminolodzy. skłonnych do skruchy ludzi. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. Zbrodnie. Ogółem można stwierdzić. z których mniej więcej połowę zdiag. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. Przestępstwo. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. Nie wyraża potężnych emocji. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano.. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. nieskomplikowany i rzeczowy.Rozdział 6. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. w sposób bezpośredni. których sprawcami byli psychopaci.

Violence. Hare.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. 454-462. i po prostu to biorę. s. Wong. zastraszanie. nr 1. Williamson. S. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. Niektórzy gwałciciele to F. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. Oczywiście. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów.mówi. choćby na homoseksualistów. Lee. działalność gangów i ataS. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. czego strasznie chcę. Najgorzej było. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. . Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. tlms' ki na wybrane grupy. napastliwa żebranina. R. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. Rozboje. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy.

że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw. społeczne i psychologiczne).„pozbawionego sumienia. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę . Przestępstwa tych ludzi.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . skłonnego do manipulacji.. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. Ustaliliśmy. pragnienia władzy i kontroli.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. egocentrycznego. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . które narzucają kobiecie rolę podrzędną. a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. zakładał na głowę papierową torbę). PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach.w terapii dla maltretujących żony '.Rozdział 6. mamy dowody na to. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. którzy uczestniczyli . Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. Przestępstwo. wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę.

że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. T. . Hart.sprzeczkę.i.podobno wyjechał z miasta. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. R.120 Psychopaci są wśród ras R. „The Province" 28 stycznia 1987. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. nr 59. że jest co najmniej równie wysoki. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. 643-661. Psychopathy and Family Violence. Dominował w grupowych dyskusjach. w których ucierpiały także inne kobiety. Wydział Psychologii. Dutton. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. Leblanc. odpowiedział z uśmiechem. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. na koniec zaś oświadczył. Knight. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. skupiając się na powierzchownej. niefortunną . s. owszem. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. Po kilku sesjach zniknął . Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. Twierdził. praca nieopanowana. Z policyjnego raportu wynikało jednak. Nie wiemy. S. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. ziennych. określił tamto zdarzenie jako błahą . Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. oszustwo i defraudację. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. czarujący i sympatyczny mężczyzna. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. Newlove. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii.Prentky. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. ale podejrzewam. D. Kanada. Rapist „might murder". Vancouver.

ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). ile dla uspokojenia sądu. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . aby zrozumieć. więc będzie lepszy" .Rozdział 6.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. którzy twierdzą. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. to psychopaci. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. „Leczył się. że wielu mężczyzn. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. prawda leży gdzieś pośrodku. że psychopaci . i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. Środki potrzebne do prowa. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. Nie ulega też wątpliwości. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. w procesach 0 morderstwo. głosił niezmiennie pogląd. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson..logiczny wybór 121 Hipoteza. w których oskarżonym groziła kara śmierci. Przestępstwo. Jak zwykle. „Doktor Śmierć". Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci.może myśleć taka kobieta. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. Bardzo prawdopodobne jest to. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny.

L. P.D. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. 227-232. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. 419-422. H. jeżeli będzien wiedzieli. Hare. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. Jak wspomniałem wcześniej. Rice.C. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . V. s. „Journal of Interpersonal Violence" 1990.D. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej .T.R. M. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) . Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców.E. G. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. nr 2. nr 4. nr 56. które decydują o zwolnieniu warunkowym. Hart. którzy nimi nie są. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność).E. R. Barbaree. Harris. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. s. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. Kropp. Znaczenie tej różnicy dla komisji. Jak wykazują te badania. Quinsey. s.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego.D. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. Serin. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. R. Prawie jedna trzecia ' S. 435-448. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. R. Peters.

kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. D. elokwentnym kuzynie. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. . że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. Chłopic. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią.. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. ordynator Oddziału Psychologii. jeszcze z czasów dzieciństwa . Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. 27 łistopada 1991. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego.logiczny wybór 123 Psychopatycznych. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii . wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. Jacy byli. recydywą i przemocą. Platę. Przestępstwo. i to niekiedy bardzo. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. podejmując decyzje co do tego. który przyjął ten sposób działania.por. nieustraszonego wojownika. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). który boi się własnego cienia. otwartym i towarzyskim bracie. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Pfywatna rozmowa. agresywnej sąsiadce. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa.o nieśmiałej. Nie oznacza to. porywczej. pełnej zahamowań koleżance.Rozdział 6.

E. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. Psychopathy and uiolent recidiuism. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". 710-714: G. F. 11. Syndrome of problem behaińor in adole. Cormier. Jessor.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior.T.my w przyszłości.E. nr 15. M. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. C.D. B. nr 56.E. Robins.A. Loeber. t. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. New York 1986. J. s. Kazdin. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań.N. Donovan. że dziecięca bojaź. Harris. Lahey.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. A.-Yarrow. a później gwałtownie spada. D. nr 56. Deinant Children Grom Up. Natural histories of conduct problems. które ujawniły się już w dzieciństwie. s.N. Baltimore 1966. L.E. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. Radke. A. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. . „Law and Humań Behavior" 1991. s. Deve.scence: A replication. Hare. red. Małe psychopaths and their criminal careers. and asso. R. M. New York 1988. H R. Błock. sobie. 625-637.M. Olweus. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. dojrzewają. Forth. 762-765. red. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. delinquency.liwość. R.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions. Trudno zatem się dziwić. Rice. McPherson. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Costa. L. jacy będzie.

Jeżeli jest psychopatą. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. do końca życia. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. Badania zaś wskazują. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa.logiczny wybór 125 prawem. Są to ważne informacje. Wielu popełnia przestępstwa. powierzchowni. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". Różnica polega na tym.. kobieta może się zastanawiać. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. że wielu spośród tych. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. znajdują sobie kogoś. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. skłonni do manipulacji i bezwzględni. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. kto ich rozumie. Przestępstwo. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. Nie oznacza to jednak. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. Zanim jednak uznamy. . obmyślają nowe strategie pokonania systemu.Rozdział 6. że ich zachowanie jest już teraz moralne. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość.

Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. jakim je wypowiadał. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. a także obawiato się.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. rzeczowym tonem. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. że jest interesującą kobietą.z tą tylko różnicą. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. W wieku dziesięciu lat strę- . Bałem się jak cholera!". Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. ż e : odniosła sukces.| nowiła zmienić swoje życie. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej. Niektórzy z jej środowiska sądzą. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. arogancką i skłonną do manipulacji . Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. ale był jak z innej planety. był trzecim z czworga dzieci.

które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. co budzi strach i podziw obydwu stron. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. kradzież. Przestępstwo. które mi udowodniono".dążąc do władzy i kontroli .świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. Niewiele jest przestępstw. ile ma dzieci. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny. jak Earl .Rozdział 6. Jeśli nawet go skazywano. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. trwających kilka dni lub tygodni. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję.. Zarzuty często oddalano. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". naruszenie przepisów ruchu drogowego. znając jego zachowanie w więzieniu. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. Akta więzienne opisują też. kurwa . gwałt. oszustwo. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. „Owszem.. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. ale ja na to: »A skąd. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. [.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. bezprawne ograniczenie wolności. przekupstwem i narkotykami. co niełatwo zrozumieć. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. napaść. silą. jak i administracją więzienną. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. których Earl nie dokonał od tamtej pory.. a także „regularnie donosi na innych więźniów. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji". Zapytany. Chyba jest ich trochę. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami.

I 128 Psychopaci są wśród nas pewność.nego homoseksualizmu". co Earl mi opowiadał. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . jest prawdą.„Jeśli choćby połowa z tego. Zamierzam być dobrym obywatelem. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. tak przesadne było jego samouwielbienie". Moja reputacja jest dla mnie święta". ale trzeba w siebie wierzyć. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". że nie ma nic.czasami myślę. roześmiałbym mu się prosto w twarz. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. czego bym nie potrafił dokonać . seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. że ludzie robią sobie ze mnie jaja. Biegły. gdzie słynął z „agresyw. Ku naszemu zaskoczeniu. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". psycholog i psychiatra więzienny orzekli. jaki jestem wspaniały.jak napis3' jeden z moich biegłych . Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. który rozmawiał z Earlem. Earl wiedział. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. Ale . skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. Uważam. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. co widzę". nie? Kiedy się sobie przyglądam. tretował kobiety. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. jestem zadowolony z tego.

o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym.. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości. Przestępstw Gospodarczych jest .. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Badacz.krętacki prawnik.parafrazując Pańskie słowa . Jak się okazało. otrzymałem list od Briana Rosnera.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego.. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . Rosner pisał. . [. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. Przestępstwo. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku. George Bernard Shaw.Rozdział 6. Earl niedawno wyszedł na wolność. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla.

99 . Myślę. jak należy go p°* " D. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. a także.lekarz i biznesmen. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. Goleman.

dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". Działając razem. 1. E.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. znajdzie je Pan tutaj"5. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. Psychopaci w garniturach 135 traktować. lecz wiele banków. zabierając 23. który opisywał oszustwa Gramblinga. ]oi List od Briana Rosnera. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. Cony. 15 lipca 1987. który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się. ale John Grambling wie. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. ale zostali złapani. Załączam materiały z procesu. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. s. .Rozdział 7. że są ludźmi godnymi zaufania. i tak po kolei. Wynik był niezgorszy. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli.5 miliona. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. wydając wyrok.

Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu . Rosner. część 48. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. nigdy jednak . aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. B. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. posłus jąc się urokiem osobistym. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. także z rodziną. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . Senlencing Memorandum.za wskazówkę. Homewood 1990. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". . Często udaje im się uniknąć więzienia. 6 marca 1987. Proceedings. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi. Gramblingowi. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar.gwarantuję . Swindle. Grambling zarabia na życie. GramblingoW. oszustwem i manipulacją. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. list Johna A. akt oskarżenia nr 2800/85.akt oskarżenia nr 2800/85. pewno dopnie swego". Sąd Najwyższy Nowego Jorku.i inne podobne do niej .nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny.

• Jego narzędzia są wyrafinowane. Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . aby podrabiać zaświadczenia. [. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- . że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku.. jak świat im pozwala . MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne.doradcę do spraw działalności dobroczynnej . Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych.a potem kontynuują przestępczą działalność. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo.] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. a postępują tak haniebnie.Rozdział 7. Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów.. zdaniem tych dwóch urzędników. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Jak powiedział Rosner.i jego kolegę tak. które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe .

Grambling dokonywał kolejnych oszustw. wspominał o terapii. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. i z protokołu końcowej rozprawy. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . która ogarnęła cały kraj" . „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. B y ł naciągaczem. jaką poczuła „na wiadomość o tym. wywołując „falę przestępstw. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" .] Ci wszyscy nieszczęśnicy. [. jak się okazuje. o czym Grambling doskonałe wiedział. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny.. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. których skrzywdził. że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi.138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów.] Boże. [. Jego teść napisał. Jestem konstruktorem. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. „a działo się to dokładnie wtedy. Zatrzymał pieniądze. że znalazł się za kratami. czy to związa113 nych z finansami. czy z jakąkolwiek inną dziedziną .. Kiedy aresztowano Gramblinga. .. Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu.. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. nawet kiedy w i a d o m o . Nie jestem zawodowym „ . że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. które zajmowałem przed 1983 rokiem. o planach zadośćuczynienia za grzechy. • jestem człowiekiem uczuciowym"4. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był .

s. 54. s. [. chłodnym i niedoJohn Grambling junior.poważny bank inwestycyjny . starając się okazać współczucie. s. Sentencing Memorandum. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. 6 marca 1987. dz. najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. Pozwolono mu zrezygnować z posady. Dała się oszukać. s. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. list do sędziego Cahna. 10. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. że nie rozumie.] Pewien znajomy. 30.bie przestępstw. Mówiła.. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza". Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. że nigdy jeszcze nie . Pierwszy pracodawca . tak jak okłamywał każdego. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo". Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. stępnym. s. dz. cyt. Grambling zawsze był marnym ojcem. Proceedings. powiedział jej. 51. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę .. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy .. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. podobnie jak inni. 11. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę.. cyt. O mało go nie rozszarpała. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. Tamże.Rozdział 7. z którym musi zmagać się co dnia1". Tamże.w zbyt wielu sprawach.

zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym. lekarze. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci . lecz już sama gotowość. Wykorzystywał też powszechny pogląd. Bardziej jesteśmy ostrożni. wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. czyni nas łatwym łupem dla oszustów. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. aby pozyskać zaufanie. Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. ile przez jego ofiary.każdy.140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. aby mu zaufać lub uwierzyć. „W opinii Gramblinga . Na przykład prawnicy. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. Grambling . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) .prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" .gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja.twierdził Rosner . abyśmy im zaufali . Przekonawszy nas do siebie. manipulują nami z szokującą bezwzględnością.który chciał być „ogólnie lubiany". jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje.stanowi doskonały przykład . kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona. kto jest dostatecznie głupi. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby.czterdziestoletni prawnik.

Na ogót wybierają zajęcia. którymi nie są. Zdarza się. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. których skutkiem były paro milionowe szkody. tym lepiej. i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. Przez niemal rok przeprowadzał operacje .Rozdział 7.na ogót proste. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Kiedy pytano. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. że oszustwo zostanie wykryte. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). trudno się dziwić. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. zniknął nagle. kupił sobie porsche. zainwestował w luksusowe mieszkanie. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. a nawet dokonuje operacji. Kilka lat później pojawił się w Anglii. tylko pożyczył te sumy. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. przepisuje leki. ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. Podczas procesu ujawniono. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. Jak twierdzi. . zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy.nych transakcji na giełdzie. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. policjant.a zwykle wymyka się prędzej czy później . duchownych. że występował już jako pracownik opieki społecznej. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. z odsetkami". adwokatów i psychologów. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli .

głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. trafiając do więzienia". Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. Kiedy miał kilkanaście lat. twierdząc. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. że należą do kogoś innego. O swoich ofiarach mówił. . Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. Może teraz być wszędzie. Spłaciłem dług z procentem. odparł: „Dużo czytam". Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. żeby zastąpił mnie na egzaminie". scowych bukmacherów. ale uniknął procesu. że skończyłem prawo bez zakuwania. Zwolnienie anulowano. Szybko wyszedł na wolność. Brad został zwolniony warunkowo. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. zaleziono przy nim narkotyki.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. Kiedy jeszcze był na uczelni.

nieraz także molestowanych w dzieciństwie. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. polega na tym. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. Jak notu. System jest bowiem zorganizowany tak. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". bezbronnych członków społeczeństwa.powiedział jeden z naszych badanych. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. co mam pod ręką" . mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. innych krewnych. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. Jednak ta budzą. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. „Po prostu biorę. psycholodzy.cji nieszczęsnych pacjentów. moja pacjentka jest niezrównoważona. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". psychiatrzy.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. który .Rozdział 7. nauczyciele. jest niepokojąca. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. aby seksualnie molestować pacjentki. opiekunów. psychopaci reagują obojętnością. które dotyka najsłabszych. adwokaci. osoby zajmujące się dziećmi . niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. ku konsterna. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. A jeśli ofiara się skarży. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy.

nabrała podejrzeń. A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. że mogliby postępować inaczej.wolności. .wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. 121 . że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. władzy lub . któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . zwykłe dla zdobycia pieniędzy. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. Proponowała. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). Mówiła. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka.144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. DZIAŁANIA. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. . prestiżu.podczas odsiadywania wyroku .ne'a Gacy'ego. Kontaktując się z tymi firmami. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA.

. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. Dobry kłamca zna się na ludziach".. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . że podróżuje okazją. >21 ~~---------B. nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. Bearak. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". był oszustem nastoletnim dzieciakiem. Wmówił ludziom. 12. A potem może reprezentowanie stanu". korzystając z dostarczonych przez niego informacji. [. czyli trzydzieści tysięcy dolarów. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. zawsze o krok wyprzedzając tych. żeby łatwiej załapać się na autostop. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. tym razem za darmo). który potrafił ukraść mundur harcerski. a jego jedyny kontakt z uczel. pr2e^ kręty. . W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. 1. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. s. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . że jest bohaterem. bo chce zdobyć odznakę sprawności. „Zanim został dorosłym oszustem.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. Mężczyzna ten. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. Opowiadał kierowcom. trzy rozwody i czworo dzieci.I planowany awans do komisji okręgowej. podawanie się za kogoś innego. Kandydat nie tylko był oszustem. że rozpracował go lokalny reporter. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . Martwił się tylko tym. Dziennikarskie . których oszukał.mężczyzna radził dziennikarzowi.Rozdział 7. Był pewien.wyjaśnił później. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. kandydował do lokalnej rady szkolnej.

dzięki którym załatwił sobie pracę. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. pośpieszyła mu na pomoc. zostały przez niego sfatszowane. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. Oczywiście. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa. a dokumenty i listy polecające. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej. . a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej .stwierdził. Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. proponując. organizowaną fornii. Naturalnie.podobnie jak reszta społeczności . że lokalna społeczność .razem z komentarzem redakcyjnym . oszustwa i kradzieze. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości.zamiast go potępić. wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu . silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. „Stawiam [jego] szczerość. nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". A może . Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . Jak się okazało. który . gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". zobowiązując się „słowem honoru". Jak na ironię. Jak przypuszczam. Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia. abym omówił swoje badania nad psychopatami.nie umiał pogodzić się z myślą. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. Psychopata reaguje ze spokojem. I nie był to powierzchowny gest.o diagnozowaniu psychopatii.

a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista. czego pragną. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. psychiatrzy. Wydaje się. Jak sobie przypominam. Pojawia się też argument. zniszczonym życiem i do cna . a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. pisarze. ale dzięki swojej inteligencji. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. że pojawił się pacjent. korzyści te.Rozdział 7. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. że funkcjonują całkiem nieźle . Moim zdaniem. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. prawie bezkarnie. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. kiedy personel zauważy. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem.bez naruszania prawa. później z powrotem poza mury. lekarze. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. którzy odnieśli sukces". nalegałem. pochodzeniu. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. a stamtąd szybko na wolność.jako prawnicy. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. która wymknęła się spod kontroli. jakkolwiek znaczne. personel wojskowy. biznesmeni. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. Są równie egocentryczni. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. artyści .

nie obawiając się zemsty. Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . Jestem pewien. chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. którzy w pracy działają bezwzględnie.odpowiada drugi . Zamiast nazywać ich psychopatami. . odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy.ogółem. Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. niewierności.148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. nikczemnego postępowania. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię .„Bogu dzięki" . którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne.mówi jeden. których psychopaci pozostawiają za sobą. Ludzie. balansując na granicy prawa. hipokryzji . a zawsze osiągane cudzym kosztem). bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«". Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- .na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił.i czynią to bezkarnie. I c h czyny. Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. którzy balansują na granicy prawa.na przykład zabójstwo albo gwałt . na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. interesownie i bez skrupułów. a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". a nawet budzą podziw . „Co się z nim stało?". W przeciwieństwie do ludzi. Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. S. The Dirtiest Bank of AU. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów.] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. Beaty. jaki dotychczas utworzono"6. która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie.C. [. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". „Time" 29 lipca 1991.. synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów". 6 J. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. Oto kilka najnowszych przykładów . lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy... zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. Gwynne. . • Artykuł w „Forbes".] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. 28.. s. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości. pozostałe zdecydowanie mniej . przekrętów. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu. Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver...jeden skromny. [.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów.

. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów.psychopatów. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. Choć wiedziano powszechnie. które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. większość poinformowanych. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . Po pierwsze. Przewiduje się obecnie.do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę.w stopniowo narastającej lawinie długów . w tym dziennikarze. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. kłamliwych obietnic. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu .Rozdział 7. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. Jeden z naszych badanych. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. żeby po nie sięgnąć". są tu wspaniałe możliwości.i tak skutecznie działających . Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. MAJĄ WSZYSTKO. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. zachowywała osobliwe milczenie. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ.więcej niż wojna w Wietnamie. lipne promocje giełdowe. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. które aż się proszą. co doprowadziło . niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów.

może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . ryzyko wykrycia . urok osobisty. zdezorientowani. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów. . często zachowują się tak.minimalne. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. podczas gdy adwokat. które później bez wahania łamią. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. pewność siebie. a ich oskarżyciele. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. jakby nic nie zaszło. obycie towarzyskie.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . odporność na stres.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. Zdarza się. a kary są zwykle śmiesznie niskie. Po trzecie.nawet wtedy kiedy ich schwytano. biznesmen lub polityk. Po drugie. taka przestępcza działalność jest lukratywna. Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. Należą do podobnych klubów.

z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. . a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. wspomniany na początku tego rozdziału. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. na przykład rabunki lub gwałty. stoczyłem się na samo dno. zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. że nie jestem do nich podobny. John Grambling. nie mówię jak oni. skierował następujące słowa do sędziego. z zawodowym kryminalistą.Rozdział 7. Otóż oświadczam bez wahania. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. Nie wyglądam jak oni. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni .

Wtedy brzmiało to rozsądnie. a kimś.Sędzia skomentował. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie..że g d y b y ś m y „ t a m " byli. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. dostęp do najnowszych premier kinowych.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" . bieżnie do uprawiania joggingu. . Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. przekonująco". Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza. skoro cię tam nie było. 127 używając wiecznego pióra" " .. że . Psychopata.] między kimś. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. [. kto może wyrządzić podobne szkody. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?"..chociaż nie zgadza się z Gramblin. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem.giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu. który chce zasmakować światowego życia. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. biblioteki. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem.. [. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić.

stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. A inni? Niestety. Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne . wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo.Rozdział 7. .

Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. aby wiedzieć.i ludźmi.Rozdział 8. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. • Kobieta. zdeterminowanego psychopaty. ale raz musiałem kogoś zabić". czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. 129 ^jf biet w starszym wieku "". Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. że mamy do czynienia z psychopatą. nawet jeśli podejrzewamy. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. Moje słowo jest szczere jak złoto". z jaką psychopaci żonglują słowami . Oszust: „Dobre pytanie. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. czy nie. czy ktoś w to wierzy. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". odpowiedział: „Nie. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. które zwykle przechodzą niezauważone.. który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko.. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. [. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. Nie wymiguję . mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". Oczywiście. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść.

skąd. Po prostu. Ale przecież była martwa!". Zadziwiające.Rozdział 8. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. że można by zapełnić pięć lub sześć książek .] Nigdy nie próbowałem kokainy. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. [. Dziennikarz: „Och. Była tylko n i e p o t o m n a " . Po prostu trzymam się od niej z daleka. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie.. Oszust: „Nie. u w i e l b i a m skręty. owszem". Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. Nie chciał być kozłem od f a r m y " . Olson: „Nie. natu. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . Przypuszczam. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej. . ale to dobre pytanie".Od tyłu".. 130 ralnie .. Zagadnienie to 131 . Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. mógłbym się przyzwyczaić.. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. Olson: „NieBanalny. I valium. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. Trochę powciągałem i tyle. Zdaje się. Dziennikarz: „Czy to prawda. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. nie nosiłem ich wszędzie. Dziennikarz: „Nieciekawy?". psychopatycznym seryjnym mordercą. No i alkohol. NiewyIduczone zatem. ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". jak działa na niego kokaina. Jest za droga. ale miałem je w teczce.całą t r y l o g i ę " .

który ubiega się o zwolnienie warunkowe. . Henley: „Nie jestem". Dziennikarz: „Mówi pan. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą".162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. . jest pan seryjnym mordercą". swojego wspólnika. W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. ale mordował pan seryjnie".pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Działając razem. to właśnie jest semantyka"8'. Chcę być porządnym gościem". że jest ofiarą seryjnego mordercy. 8 maja 1991. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. przedstawiając dowody na to.powiada Henley.Nie chcę być jakimś tam psychopatą. twierdzi. że nie jest seryjnym mordercą. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . „Jestem bierny . zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn. Cytaty z artykułu P. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw.

obrazowaniu. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych. Gdyby obie półkule były zaangażowane. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. niektóre formy jąkania się i dys. na przykład. dyslektycy. ściśle określone zadania.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. leworęczni . Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się. a nie w dwóch. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. -277- . aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. Wnioskuję na tej podstawie. doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. Co więcej.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. Właśnie stąd mogą pochodzić. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty.umiejscowione w obu półkulach. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. jeśli zachodzą w jednej półkuli. równocześnie. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. Oczywiście.

pozbawiony emocjonalnej głębi. i z początku mu wierzyłam. wyczuwa intuicyjnie. ale nie zna melodii'35.Długo trwało. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. NeW York 1946. zanim zrozumiałam. Kiedy więc mówi. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. które często miały do czynienia z psychopatami. ™ H.. The Mask of Sanity. że w ogóle mu na mnie nie zależy. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". dz. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . .formy bez treści.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób.opowiadała eks. że cię kocham«. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. Zna tylko książkowe znaczenie słów . The Semantics of Personal Adjustment. na czym polega ta różnica. który jest dwuwymiarowy. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. które niewiele dla niego znaczą . 230. s. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. „Ciągle mi powtarzał. Wiesz. od dawna świadomych. . Wie. [. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami.. cyt.] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. maleńka.. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. People in Quandańes. że zatrzymał się na W. Cleckley.żona jednego z badanych przez nas psychopatów. jak bardzo mnie kocha. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. Johnson. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora.

w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier". Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. Podstawą badań jest obserwacja. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. w przeciwieństwie do „noko". ma na myśli g ó r n e światło. co jest . Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. że nie rozpoznaje barw. ale nie jest wykluczone. Na przykład. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika.. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć.]. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. „okno" jest wyrazem. nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. Podobnie jak choremu na achromatopsję. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [... W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. ilekroć stwierdzimy. inne układają się w bezsensowne zbitki. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje.Rozdział 8.]. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania.. Wyobraźmy sobie. że siedzimy przed ekranem komputera. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. Możliwe jednak. ale samo uczucie się nie pojawia"1 .

jak ich słowa oddziałują na innych. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. Tamże. za które go skazano. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. Pewien psychopatyczny zabójca. zamiast odpowiedzieć. jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny".golnie brutalnych morderstw. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. ale beznamiętnie. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę.zenie lub wywofać szok. Na przykład. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . s. które podpowiadają. Mówił z ożywieniem. Czuję się naprawdę podle. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . Jak większość ludzi. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. dowodząc. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . to było bardzo złe. . psychopaci niekiedy mówią i postępują tak.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". lecz także strach. 36-37. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. aby wywrzeć wra.

że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. jesteś mi . W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie.. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem.] Gdy przestał przyjmować listy. opowiadając mu. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. a Ja. [. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. Owszem. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. dlaczego cię tu nie ma. co wieczór dodając nową wiadomość. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. . Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. czasem jednej strony. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. Była to gra. motywowane tylko seksem141.142 mi z Bertem" **". Komentowała: „Bert był w przeszłości. jak bardzo go kocham. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. Dianę Downs w książce.. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci.son w teraźniejszości. Bert. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. zwykle o długości akapitu lub dwóch. którą prowadziłam z mężczyznami. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. zyskamy podstawy do przypuszczeń.Rozdział 8. przechowywałam je w notatniku. Wiadomości były te same. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta"). słałam listy do Berta.

wytrzymałości.. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia.. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13.. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć. [. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie. Mówi przekonująco. kłamcą i złodziejem. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie..]. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. jak daleko może się posunąć. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e .].].].. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem.]. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów.. Olson jest prototypowym psychopatą.j czym. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson... . To właśnie myśli... Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy. Byt skończonym kłamcą [.. zanim napotka opór ? [.168 Psychopaci są wśród ras potrzebny.. [. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny.] Myślałam o Bercie. ze swadą [..świadomością pustych słów.]. a niewielu wykazuje aż taką brutalność.]. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu. Olson to papla [. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. Chciał zobaczyć. Byt manipulatorem [.. Były to ostatnie. bo opowiadał tyle kłamstw".... Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę.] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości.. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - ... „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy... Zawsze zmyślał [. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. Olson był nałogowym gadutą [.]. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych .] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. mój jedyny. [. a kiedy zbiegałam do niego.

dziełem i kimś ważnym". który rozmawiał z Olsonem. wygadany. że jesttwar-. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz. ..] Przeskakiwał z tematu n a .Rozdział 8. staccato [. wspominał: „Mówił szybko.. temat. Wydawał się sprytny. jak oszust próbujący udowodnić.

MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu.wciąż narzekał na sposób. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". przeciwnie . : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar.] i wkrótce prześle nam nowsze. Day i S. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca.alo się nakłonić swoje młode. pisząc do nich listy na temat morderstw. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia. Na sali sądowej przybierał pozy. relacje znajomych są dla nas cenne.ford Olson skontaktował się z nami. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. . Oustona. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. pozwalają bowiem zrozumieć. Psychopaths process emotion in the left hemisphere.. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. które wykorzystujemy na naszych tamach [. R. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. rękopis łożony do druku. °raz M. informując. to możliwe. Wong. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. Farrow. lecz za ważną osobistość. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. system więziennictwa i spoteczeństwo. w jaki jest traktowany przez prasę. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. jak Olsono. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie..170 Psychopaci są wśród ras P . że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. które popełnił na ich dzieciach.

czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. . są podzielone i niewyraźne.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów.jest skazane na porażkę. Ted Bundy był oburzony. że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa.ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. to się mylą. że w moim życiu nie ma emocji. „Kompletny nonsens! . które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. który podkreśla potrzebę samopoznania . ćwiczenie to . drob. Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa .Rozdział 8. . Jeśli chodzi o psychopatów. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . Gesty ekspresyjne to szybkie.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". że określenie było słuszne. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie.stwierdził. Mylą się całko3 46 wicie. świadczą. w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" .Jeśli uważają. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. Jak każdy psychopata.

Rime. klad . rozmawiając przez telefon. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia.na przy. red. Jednostki myślowe bywają małe. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. utworzyć skrypt. tym mniejsze jednostki. 332-350. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków . całe fabuły. New York 1988. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. R. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań.ki myślowe: im większa liczba gestów. słowa.ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. zwroty i zdania. Gesture and speech. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. Feldman. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. B. l985. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. W jakiś nieznany sposób . pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. Najnowsze badania wskazują. [w:] Funda. L. które kontrolują mowę. które są podstawą mowy. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. Połączone w jakiś znaczący. s. słowa. Idee.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych".'"entals of Nonuerbal Behauior. B. zwroty i zdania. Schiaratura. aby nr 91. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. spójny lub logiczny sposób tak. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . Jeśli wydaje nam się to dziwne. Rime. są na ogół dobrze zintegrowane. Na przykład wiele osób gestykuluje. które składają się na duże jednostki myślowe.

C. dz. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. Bouvy.D. s. H. „Journal of Abnormal Psychology" 1978. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę.. a potem rozmaicie je łączyć. A. Gillstrom. Rouillon. także B. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. B. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta.. narażają na szwank cały skrypt. nie są tak wytrawnymi kłamcami. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. za jakich zwykle ich uważamy. Jak komentuje psycholog Paul Ek. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. P. B. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym..21. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. Hare. nr 87. Rime.man. cyt. s. 21-27. dz. y* International Thesaurus. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. R. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia.. ale niekiedy czyni to . Jak wspomniałem wcześniej. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. Ale postępując tak.. l5° J.W. niemal jak przy 149 grze w scrabble . Ekman. cytat nr 329. Guesses at Truth. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" .tion. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. Hare. nr 2. Leborgne i F. wyuczonym językiem. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci. zob.. Kłamstwo i jego wykrywanie. Language-related hand gestures in psychopaths. Tripp. cyt. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. Hare. [w:] R.Rozdział 8. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych.T. 636-643.

żeby nauczyła się dyscypliny. które często pojawiają się w ich wypowiedziach. Dla większości z nas te dwa wyda- . że ją kocham". w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. kiedy ją pobił. Niektórzy widzowie .nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. ale wie. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. jak i konotacjami uczuciowymi. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. ale dla innych jest absolutnie błędny). Większość z nas potrafi łączyć idee tak.rzekomo następująca kilka minut później . który wydaje im się logiczny. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. Większość z nas dobiera słowa. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . lecz także dwuwymiarowe. że nigdy nie postąpił brutalnie. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. pozbawione emocjonalnych sensów. ale raz musiał kogoś zabić. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. a druga . Sytuacja taka przypomina film. który mówił. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji.w pełnym słońcu.

.. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. Najnowsze badania dowodzą. Psychopata mianowicie często zmienia temat. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Kanada. ukradł pieniądze i uciekł. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. ale martwię się o nią. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu".wana praca doktorska.Rozdział 8. zamierzam poszaleć". Williamson. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. ale jest już dosyć stara. O CZYM TO JA. Zapytany o ukradzione pieniądze.). Vancouver. odparł: „No tak. Fabuła. chociaż dość chaotyczna. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. ' ' S.. pozostawiając ją z długiem. kocham matkę. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia.. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. nieopubliko. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy. kto to zrobi?". Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. Zbyt ciężko pracuje. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo . Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: .

i oglądaliśmy mecz w telewizji. Jak pani myśli? Znaczy się... że kiedyś. czy miewa wahania nastrojów. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi.w tym naszej zakłopotanej badaczce ... byłem trochę zdołowany i.. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze.... gdybym nie był w więzieniu. no. i. no. powiedzmy.niektórzy mówią. Udają twardzieli. zwykle próbują udowodnić swoją władzę. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata. Jeden by| dilerem... eee. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście. no i kumpel wygrał... to trudna sprawa. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił. i chciałbym się z panią umówić.. ale czasem wydają się całkiem spokojni..dramatyczny popis. 1 czułem się cholernie kiepsko". Ja jestem bardziej typem romantyka. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec... na pewno by się pani zgodziła.że więzień nie tylko mówił nie na temat. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . Pamiętam. Mnóstwo przykładów. Więc chyba mają wahania nastrojów. założyliśmy się o wynik.. co się dzieje. ale próbował flirtu... W wypowiedziach psychopatów . że kiedyś.. Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie.znaczy ..176 Psychopaci są wśród ras „Och. a drugi alfonsem.. odparł: „Wahania? . no.... co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika . drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych . że spotkalibyśmy się na imprezie. przyszedł kumpel. no. że zawsze są zdenerwowani.. Pamiętam. że.. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany.. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów.. Prawdopodobnie było jeszcze żółte.

dążenia i .. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych .....ale nie w ich zawartości. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika... Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań.. Na przykład jeden z naszych badanych. jak i treść.. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości. ukazać jego motywy. jeśli jest to dla nich korzystne. któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. więc.t e r e s u j ą c y ? — zapytał. przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas.Rozdział 8. .a później wydostać się stamtąd . chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia.. Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym ...zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego.. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację.. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie. no i. może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła. Warto wspomnieć. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. a nie ich t r e ś ć . Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. „Co mam zrobić. Wiadomo.. Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie. zwolennikiem teorii.. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma... świadczą o nienormalnych cechach. eee. nie twierdzę. któryś z nich. jak i treść. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową.. eee.. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie. że dobrze orientuję się w tych sprawach". żeby bohater byt i n. eee.

A True Story of error and fustice. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość. Niewykluczone. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. St. bez głębi emocjonalnej. Ganey. w której psychopata wygłasza sprzeczne. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. które sprawiają. dostar. odbiegające od tematu i słabo . Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. bez pogmatwanych pragnień.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom .Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. Rozmowa.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. ale nic z tego nie wychodzi. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. bo szukał emocjonujących Wrażeń . Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. konfliktów i psychicznego zamętu. żeby byty przekonujące dla widzów. New York 1989. który zabił przynajmniej szesnaście osób. Szczególnie wymownego przykładu zręczności. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. Joseph's Children. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani.

]. wykrętów. New York 1987. 338.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. Moim zdaniem. ponie154 waż kłamie" .oznajmia. co mówił poprzedniego dnia. a z drugiej . Na przykład. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. Psychiatra stwierdził. że tego nie zrobił. racjonalizacji i usprawiedliwień. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. jest to kłamstwo. Zapytany. „czy potok wymowy Ga. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. .Rozdział 8. Tamże. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo . że kogoś zabił. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. Psycholog orzekł.. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. [Gacy] nie pamięta. s. Cahill. że Gacy po prostu lubi mówić. Buried Dreams. czy jest to luźne skojarzenie?«".cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń.. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [.

tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. Zwodzi nas nie treść. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. którą uprawiają za pomocą słów.Rozdział 8. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. Językoznawca argumentował. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. która ma na celu zrnylenie słuchacza. Trzeba jednak zauważyć. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy .grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz.

Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. aby odpowiadać za swoje czyny. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. co robią. Pojmuje intelektualne reguły gry. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. Czy teraz to się zmieni?". nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. Jeżeli . .ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. Niektórzy obserwatorzy argumentują.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. jak przypuszczaliśmy. że pSy.twierdzą . Interesujące pytanie. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. Jak wspominałem. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. Jestem przekonany.

Zawsze jednak trafiają się tacy. próbę sił. P . Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. Patrzy. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy .ot.naturalny lub zaaranżowany . Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. nia. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy .aby naklonić innych do postępowania według ich woli. element szych codziennych kontaktów.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. Ale tam gdzie pojawia się psychopata. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu .bez litości i skruchy. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . uśmiechała się tak sympatycznie.182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. Powstrzymuje się z trudem.przez chwilę. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie . »Miesiąc temu mówi . współzawodnictwo. Nie jest szczególnie atrakcyjna. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. Zgodnie z zasadami. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich. kiedy kobieta wysiada z samochodu. spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem.

Atrakcyjny wygląd. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. budząca sympatię poza.ekstrawaganccy. umiejętność rozpraszania uwagi. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. niekoniecznie jednak są artystami słowa. kontakt wzrokowy. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. psychopaci wiele mówią. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. który odnalazł Boga w celi śmierci. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. starając się wywrzeć korzystne wrażenie. drogie ubranie. Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. imponujący samochód. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. Oczywiście. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. która ma swoje słabości. Wszyscy znamy ludzi. uśmiech. Ale . nawet głupie. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. elokwentny psychopal oraz ofiara. Przystojny.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. potok słów. mimikę. nieco charyzmy. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy.gko i nie koncentrujemy się na treści ". Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. którzy chętnie się popisują . nie pasożytują na napotkanych osobach. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. skłonni do efekciarstwa. to przerażająca kombinacja. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. Twierdził.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym .ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. przesadni w słowach i gestach. Jednak w odróżnieniu od psychopatów. wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne.

uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. Zawsze robiła coś niesamowitego.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. Gesture and Speech. ale mówił przepięknie. ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. wręcz szokującego.184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . że naprawdę żyję. dz. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. Kiedy była w pobliżu. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . Schiaratura.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. ale bez niej jestem samotny. pochylania się do przodu. L. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. 8 i 10 stycznia 1992. Ale dzięki niej czułem. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . . którą uważał za psychopatkę. co mówił. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać.moje oszczędności. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. Rime. gdzie się podziewała. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. kredyt hipoteczny na dom.zwierzała się pewna kobieta. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. Jeden z moich dawnych współpracowników. Ma taki cudowny uśmiech" . Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . miałem kompletny mętlik w głowie.i pośpieszyli mu na pomoc. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. „Nie sły. cyt. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. Nie potrafiłem B. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny. chałam wszystkiego. Na podstawie Associated Press. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów .

oczywiście. i wtedy mu to daję. o którym wspominałem wcześniej. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. ustalam. ulotnił się szybko . Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". jakiejś szczeliny. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. 157 . „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak.powiedział ze smutkiem mój kolega. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. Kiedy zamieszkał z jedną z nich.Rozdział 9. psychopatyczny nauczyciel. A później przychodzi pora spłaty. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. Małżeństwo rozpadło się nagle. a następnie. żeby wnieść sprawę do sądu. zanim formalnie załatwiono transakcję. • William Bradfield. czego klient potrzebuje. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. że będzie potrzebowała samochodu. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. Szukam punktu zaczepienia. z odsetkami. Przykręcam śrubę". wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. oszust. Kobieta była zbyt zażenowana.samochodem. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. przekonał ją.

186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. J. cyt. Wambaugh. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. dz. w której doktor Hannibal Lecter .szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą". s. . wiernych uczuć. Listy często prowadzą do odwiedzin i . w tym od psychopaty. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet. Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. 22-23. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. Kilka lat temu moja dawna studentka. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. Echoes in the Darkness. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. szukając osób w podeszłym wieku. Kiedyś.oświadczył nasz badany. W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę.„rasowy socjopata" . miłośniczka kotów syjamskich. zagubionych i bezradnych. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego.do rozczarowania i cierpienia ofiar.w sposób nieunikniony . że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. spacerów w deszczu.. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc.

które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. pracownik opieki społecznej. potrzebuje kogoś. poradnictwie. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo.wyjaśniła dziennikarzowi. Porzucona dwa tygodnie później . Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. Prawie każdy psychiatra. Miał kryminalną. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". kto go zrozumie".z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . „Sprawia kłopoty. ale mogę mu pomóc". Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. 157 . opiece społecznej.takich.Rozdział 9. fizyczne i finansowe wykorzystanie. inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". pełną brutalnych czynów przeszłość. Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. wierząc w swój zbawienny wpływ. i zwykle szuka w ludziach dobra. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. które można wykorzystać. w tym pracownice więzienia. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie.

na przykład. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. widzę przystojnego gościa. zanim po- . a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. autor opisuje młodą studentkę. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. Przypuszczam. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. który zmarnował sobie życie. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. W książce o Richardzie Ramirezie. „Współczuję mu głęboko. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. Daniel Gingras. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. Kenneth Bianchi. bo nie znalazł nikogo. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. Kiedy patrzę na niego. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. Pedofile. Ted Bundy. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. Naturalnie. kto by go poprowadził" . choćby tacy.wyjaśniła' 8. które są zbyt bojaźliwe. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". czczącym szatana „Nocnym Łowcy".

że chce wyjść za niego za mąż. s. 202-203. Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. Night Stalker.i ogarnęło mnie współczucie". „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości. New York 1991.powiedziała . . Linedecker. które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano.

K.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. Jej twierdzenie. Woman on Trial. nawrócenie grzesznika . Muchy w pajęczej sieci grożenia. Bambi. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. Bambi". zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA. machając transparentami z napisem: „Uciekaj. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. gdzie wkrótce ją złapano. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię. New York 1992. ng . jakoby była uchodźczynią. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu.lub wierzą głęboko. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. przebiegłą femrrie fatale. The face of a killer. Lee. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. „The Sun" 3 listopada 1990. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . Toronto 1992. Bambenek. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek.obalenie kar}' śmierci.Rozdział 9. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. Bambi. na poczet R M. Radish. która zapewniała. Kiedy odsiadywała wyrok. Bambenek zbiegła do Kanady. Run. L.

Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. równaniu z karierą Amy Fisher. skomentował: „Byia nikim. A teraz wielka z niej gwiazda".obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. że są wykorzystywane. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie.Rozdział 9. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. Na przykład. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. gdy uciekła z innym mężczyzną. „Lolity z Long Island". ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. trzeba stwierdzić ze smutkiem. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. że żona go zdradza. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. którzy ostrzegali.i na ogół bezpieczne .

Nie byłam taką żoną. mąż się zmieni. będę. ile dla niego znaczę.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. Być może wierzy. co się dzieje. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. Naturalnie.. Psycholog sądowy J. zadbam o niego tak. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. jaką powinnam. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. „niezwykle wrażliwego [. A wtedy się przekona. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. naraża się na prawdziwą udrękę. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. zwłaszcza jeśli ma dzieci. kwiecień 1991. W artykule „Nowa ofiara oszusta". traktowana brutalnie lub zdradzana.. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki.. jak mówiła.] człowieka czynu [. Patrzyła na niego i widziała urojonego. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. Znękana żona zwykle wie. niemal idealnego mężczyznę.] 1 bez lęku". Będzie traktował mnie po królewsku". wiedzie na ogół wygodne życie. Równocześnie zaś. bezpieczną bazą.. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. jak nie potrafi żadna inna. Ignorowana przez męża. lecz uważa. W (niePrywatna rozmowa. która postanowiła być „dobrą żoną". Kobieta. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. Ale będę nią. jeśli wiąże się z psychopatą. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli.

Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. zniekształconej) rzeczywistości.Rozdział 9. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce". Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. niestety. a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . która będzie dla niego źródłem pieniędzy.gdzie gromadzą się samotne kobiety.pisała Olson .barach dla singli.. jak bardzo są dla nich bolesne . Isenbergi Women Who Love Men Who Kill.o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. [. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi. mieszkania i wyżywienia. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S.. klubach fitness. New York 1991. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. Dojrzy jej podatność na atak. klubach towarzyskich . „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. Meloy. ubrań. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem.lub może p o ż y c z y ć . Na tym polega jego zawód". pewnym siebie. elokwentnym. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. Zdaniem Josepha D.] Oszust ją rozpozna. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. szukając czegoś więcej niż drinka. która ma . będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . omawia J. twierdzi Casey. jest naturalnym celem oszusta". W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. 160 . Mimo wszystko. jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. ujmującym. „możemy założyć. samochodów i pożyczek bankowych. który żeruje na aktywnej zawodowo. treningu czy tańca. Caseya.„oszust.R. którzy mają niską samoocenę.

że w zasadzie nic nie można uczynić. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. Będzie absolutnie przekonująca. rzuciwszy się na kanapę. Doskonali technikę. obiektywnym zainteresowaniem. jestem pewna". . Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU .powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. więc nie ma sensu dłużej kłamać . Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. której prawdziwa natura odsłania się. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami.Uderzyłaś go butem. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). William March. Rhoda odsunęła się powoli.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. zerkając na matkę poprzez splecione palce. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark.Zrozumiałam. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. później.

Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. trudnym i nieczułym dzieckiem. 40-41. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem. które kieruje się własnymi zasadami. że okazała się zwykłym. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów. przekonane o swojej wszechwładzy W.. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. uporządkowanej.że Rhoda jest samowystarczalnym. nie jest też. co szybko odkryli. Christine Penmark.. Christine. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej.. [. bo troszczy się wyłącznie o siebie102.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. [. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. licząc. s. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. i jest historią poczucia winy. Hopewell 1997.Rozdział 10. oczywiście. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. później. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. psychopatycznej natury swojej córki. a nie zasadami otoczenia. choć wcale zręcznym. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu.. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. złodziejaszkiem. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. choć nigdy to nie nastąpiło. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. The Bad Seed. zdolna do cieplejszych uczuć. ale nic nie przynosi poprawy i . March. oznajmiła szorstko . powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci.

Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. która przeczytała w prasie o moich badaniach. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. prośby i groźby. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. Przekonaliśmy się jednak. rodzinne awantury. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. nie są czymś niezwykłym. że są z mężem zakładnikami chłopca. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. Psychopatia nie powstaje nagle. Inna matka pisała. bez ostrzeżenia. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. którego adoptowali przed kilkoma laty. u dorosłych. złe jest to. Kary. wizyty w poradni. za co nie uniknął odpowiedzialności. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . Pewna matka.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . że Historie o adoptowanych dzieciach. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. na czym go nie przyłapano. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to.

krnąbrne. niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. bójki • uporczywe wagarowanie. . . Antisocialpersonality from childhood to adult. „The Psychologist" 1991. 389-394. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. w większości uświadamiali sobie. Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe.N. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie.Rozdział 10. Farrington. cze?". późne chodzenie spać. . Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. że dzieje się coś niedobrego. Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. 164 197 się we wczesnym okresie życia . że jej córka . D. absolwentka socjologii. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. Baltimore 1966.którą będę nazywał Susan: .ho°d. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. Źródła problemu . których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. agresywne i skłonne do kłamstwa. nr 4. Robins Deuiant Children Grow Up. niechętne bliższym kontaktom. opowiadała mi. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . terroryzowanie słabszych. mniej podatne na wpływy i naukę.bardziej samowolne. Pewna matka. rodzice. s. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. Nadal to robię.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska. nie wykazuje urazów neurologicznych. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale).codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. organizacji społecznych. którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć .Rozdział 10. Stara dawała się nabrać przez długi czas". sądy. domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. Nie ulega wątpliwości. szpitale psychiatryczne .szkoły. Świetna sprawa. opieki nad młodzieżą. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu. Często unikał kłopotów. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. Niestety. Nie jest to nastolatek. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. kto bardzo przypomina Jasona.

Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw . cyt. gwałtów. s.. 3.zabójstw. AntisocW personality from childhood to adulthood. Farrington. Loeber. nr 10. „Clinical Psychology Review" 1990. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. . dz. Innymi słowy: trzymajmy się mocno . nr 4.. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę.najgorsze jeszcze przed nami. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. R. Psycholog Rolf Loeber przypomina..doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy.Loeber. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. 1-41.. D.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich.i coraz młodszy wiek ich sprawców. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi. 389-394. Loeber podkreśla kwestię. Deuelopment and Risk Factors. s. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. rabunków . s. „The Psychologist" 1991. R. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym.

z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego.według zebranych świadectw . a kiedy chłopiec nie odchodzi. HighRisk. który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. rzucając ich na podłogę po tym. aby wytłumaczyć . czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej.z jeszcze większą mocą . trzymiesięczne bliźnięta. grożąc im nożem. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. • Policja na Florydzie próbuje ustalić. strzela do niego z broni rodziców. McKelvey. podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. Chłopiec umiera w szpitalu. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii.gwałci i molestuje inne dzieci. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. co możliwe. który .Rozdział 10. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. Jest zbyt .do psychopatii. New York 1989. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. To samo rozumowanie odnosi się . a wręcz głupotą.A. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. Magid. C. Źródła problemu 205 Loeber pisze. aby zablokować je jak najwcześniej. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci.przynajmniej częściowo . Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. Children Without Conscience.

ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. Świadomość ta. Niestety. jakkolwiek niepokojąca. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym.na brutalnego przestępcę. a nie r. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. a jest to niezwykle ważne.206 Psychopaci są wśród ras młody.na dość produktywnego członka społeczeństwa. Stają się bardziej zrozumiałe.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas.na nieuczciwego biznesmena. brak perspektyw zawodowych. które ustąpi z biegiem czasu. jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. a czwarte . gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. co sprawia. drugie . „Seattle Times" 21 lipca ] 992. kiedy przyjmujemy do wiadomości. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne .0 Offitials stymied by alleged rapist. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym .brutalnych rodziców. niewłaściwe towarzystwo . ponieważ . że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1.jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji . . żeby stanąć przed sądem. trzecie . ubóstwo. polityka lub adwokata. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. Z jednej strony istnieje teza. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta.

pogląd. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury).według socjobiologów . Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. Możemy też mieć tak wiele dzieci. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby. Socjobiologowie twierdzą mianowicie. stosunkowo młodej dyscypliny naukowej. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie).przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami .wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa.Rozdział 10. które przypominają psychopatię. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. • Zgodnie z tezami socjobiologii. Psychopaci . prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. dając mu duże szanse na przetrwanie. Jak zwykle bywa w takich sporach. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. że niektóre z nich na pewno przetrwają. z drugiej .

. że prowadząc życie seksualne. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. i już". i tyle". Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. Psychopata.powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania.stypendystą na drugim roku studiów. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. Socjobiologowie nie twierdzą. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. stale znajdywał sobie konkubiny. trzydziestoletni fałszerz. Jeden z badanych przez nas psychopatów. Miał . wspaniałe perspektywy.stabilne życie rodzinne. Jest psychopatą. żeby kobiety same o niego zabiegały. Starszy brat jest lekarzem. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. „Zawsze mogę mieć następną" . Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. co mu się nawinęło". Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. Zapytany o swoje potomstwo. manipulacji. że może pomóc im w karierze. kochających i troskliwych rodziców. poczynając od szesnastego roku życia. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. biorąc.208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. Sądzą tylko.jak słyszymy . młodszy .i szybkie ich porzucanie. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. podawał się za ich agenta i powiernika. który nie jest tak atrakcyjny. kiedy zaszły w ciążę. O ile mi wiadomo. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów.

Smali Sacrifices. które regularnie kłamią i oszukują. osoby. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. cyt. mam wiedzieć!". gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. pijaństwa . można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. jak należy. że oddano je do adopcji. Ich ruchliwy. gdyby starzy zachowali się. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci.Co to za rodzice. zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. Psycho. 1 7 2 zastępczą. Kiedy zapytałem. dz. nawiązując równocześnie szereg romansów. czynami całkowicie przeczyła słowom. Zdaje się.brawurowych przejażdżek samochodem. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. u diabła.ale bez formalnych wyroków. Oczywiście. społeczności i miejsca zamieszkania. Skąd. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. kiedy ich potrzebowałem . „Nie siedziałbym tutaj. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. . która maltretowała. Niewykluczone. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów.mówił. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. odparła: „Kocham dzieci". Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc . na ogó} zostają schwytane. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). cyt. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. dz. zaczął napadać na banki. Rule. Best Kept Secrets. Stała się także „zawodową" matką . Szybko trafił do więzienia. że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze.Rozdział 10. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem .

Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem.H. Zdaniem niektórych uczonych.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. dz. Kegan. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru.I. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi.i cechami dziecka. The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. J. Dorr. NeW York 1986. 1. Bonner III. trzeba jednak zaznaczyć. Psychopathy.3 Zob. Sądzę.lub dziesięcioletnie dziecko . Hare. 1" R. oznacza to. Theory and Research.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". Reid. lecz dziewięcio.D. że . Co ważniejsze. Unmasking the Psychopath. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku.W. J. ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . cyt. [w:l W. niewielu . Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa. R. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same. Są to interesujące przypuszczenia. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. Walker. impulsywnością. Wątpię ponadto. D.

A. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. płytkich uczuciach. s. ważnej dla funkcji wyższego rzędu. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu.E. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". nr 96. . razie nie ważniejsze niż różnice. Jak wiadomo. że z jakiejś przyczyny . niskiej odporności na frustrację. nr 99. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania.cal'ests. T. Bartsch. R. Mimo to niektórzy badacze przekonują.Rozdział 10.W. Hare.ze względu na „wadliwe łącza". nr 93. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction. 133-140. R-W.D. Hart. S. a w każdym R. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. s. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. Hall. 374-379. Hoffman. s.D. zwłaszcza jego przedniej części. 158-160. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. Hare.może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań .są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. J. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza.D. • Według interesującej teorii biologicznej. Forth. „Journal of Abnormal Psychology" 1990.J. drażliwości i agresywności. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. wczesny uraz .

niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. nr 41. Gorenstein.P.odpowiada ojciec. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . 464-480. Ale ta „nabyta psychopatia" .ubóstwa. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. „Journal of Research in Personality" 1987.mówi Calvin .wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. 301-315. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. Tranel. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne .ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. D. s. Newman. J. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" . Damasio.spectiue and model for research. Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań. Newman. nr 87. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. nr 21. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. J. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. „Psychological Review" 1980.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes.P. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli. Disinhibitory psychopathology: A new per. Ogólnie rzecz biorąc.R. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". „Behavioral Brain Research" 1990. impulsywności. Niestety. które przypominają zachowania psychopaty. E. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. A. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. „Tak . odrzucenia przez rodziców. H. Damasio. s. s. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie.E. {Zdaję sobie sprawę. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. 81-94.według określenia niektórych badaczy .

160-66. cyt. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. [w:] Social Psychophysiology and Emotion.dopóki . red. nr 244. w tym przestępczości i przemocy. niekontrolowanego zachowania i narkomanii.. „Science" 1989. nr 51. na przykład: C. s. rhe Cycle ofViolence. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . J. 14-23. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne . New York 1988.istnym aniołkiem o niewinnych.Rozdział 10. Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. prób samobójczych. łatwo się rozpraszają. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. A.L. Radke-Yarrow. Wagner. „Psychiatry" 1988. jest bardziej skłonnych do depresji.S. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. czości i innych zaburzeń społecznych. Ale jest mało prawdopodobne. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. SŁODKA. Rozpoczynając naukę w szkole.od drobnych kradzieży do masowych mordów . J. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. Opowieści o cierpieniach. Widom. New York 1986. Błock. Theory and Clinical Applications. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. R.Loeber. dz. Źródła problemu 213 działania dorosłych . W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. s. Olweus.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). są zwykle nadpobudliwe. D. Nie ma wątpliwości. Parental behavior in the cycle of aggression. red. omawiało wielu badaczy. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . Raine. Deuelopment and Risk Factors. McCord. Zob. M. H. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników.

.? . Zabijam je. argumentował.214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. a zwłaszcza Tess. Mnóstwo razy . doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. . co może przydarzyć się dziecku.od narodzin do ukończenia dwóch lat ..A myślałaś wtedy.jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. Okazało się.Myślałam.Szukając wyjaśnienia.Nie przestawałam.„duże i ostre".podpowiada terapeuta.nie tylko wywołują grozę. . Magid prosi Tess. Tess wykradła noże .mówi Tess. że Tess bije go w nocy po brzuchu. że dzieci. Magid przedstawił Tess jako wymowny .. porażający .mówi dziewczynka. zbadali jej historię i odkryli. Matka siłą odrywała jej ręce od brata..Wsadzam w nie szpilki. .Myśleliśmy z początku. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie . . które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami. Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. Tess?" . że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym . jak traktuje zwierzątka. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione).owszem. w tym psychopatii .Tłukłam go i tłukłam . W książce High Risk. jak przyznała. „Dlaczego je wzięłaś. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku. „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci. Narrator filmu opowiada. że trzeba go zabić. Musieliśmy blokować jej drzwi". żeby opisała. „Żeby zabić mamusię i Benjamina. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę.przykład tego..pyta Magid. . że Benjamin ma problemy żołądkowe.

alkoholizmu i konfliktów z prawem. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. „Psychiatry" 1988. lipiec 1984 . wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. McCord.. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . . Nic jednak nie wskazuje na to.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. gamy symptomów łączonych z psychopatią . a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . deprywacja. William i Joan McCord przekonywali. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. Parental behauior in the cycle of aggression. 22 lipca 1993). które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. [. Turku. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. zaniedbywanie. nr 51.. We wpływowej pracy The Psychopatii. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. zob.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania.Rozdział 10. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. także J. ile jego powodem" . maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. opublikowanej w 1964 roku.Family Sources of Crime. lub niemal pełnej. że niezdolność przy. 14-23. s. An Essay on the Criminal Mind. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością.

Rodzice.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi.i słabo rozumianej . Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. Pogląd ten opiera się na dowodach. zaburzenia. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. Uważam za prawdopodobne. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji. nie przyczyną. co z kolei wpływa na to. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . które wskazują. raczej nie okażą się owocne. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . . w czym popełnili błąd. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii .216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem.

Tellegen.nick. bliźniactwem i adopcją wskazują. „Journal of Personality" 1990. Washington 1995. Snidman. N. adwokatem. które wskazują.T. Segal. D. s.171. nieetycznym przedsiębiorcą. J. T. The Minnesota study oftwins reared apart. należy wymienić: T. Spe. G. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). Oznacza to natomiast. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. nr 250. ale pochodzący z ubogiego lub . Loeber. nr 2. 223-228.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. Bouchard. Hart. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . Assessments and toterventions. McBurnett. o podobnych cechach osobowościowych. I tak. z którego środowiskowe. Kagan. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . McGue. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. A. E. J. Bates.J. Biołogical foundations of personality: Euolution. Biołogical bases of childhood shyness. J. Wnioski z badań nad rodziną. 167.K. Res. politykiem. and psy.E. Psychobiology of Conduct Disorder. Bouchard. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. „Science" 1988. „Science" 1990. N. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. M. że różnice w inteligencji. K. behauioral genetics. M. Rothbart. nieuczciwym urzędnikiem. s. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . Wśród najnowszych prac na temat dowodów. red. że ich biologiczne wyposażenie . Lykken. s. Temperament in Childhood. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. nr 240.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. „Psychological Science" 1991. nr 58.J. J. może stać się oszustem. Lahey. 263-292.R Sholevar. M. a psychopatia w szczególności. że przestępczość 1 brutalność ogólnie.Rozdział 10. Snidman.S. Kagan. McGue. N.mental influences on adult personality. R.chophysiology. s. Genetic and rearing enuiron. New York 1989. Ktoś inny.L. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. 40-44.surowiec. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. An analysis of adopted twins reared apart.cial Issue. Sources of human psychological differences. red.

z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. D. Enuiron. Theory ond Clinical Applications. Stack. Cambridge 1988. New York 1988. Zob. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. s. F. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. możemy powiedzieć.A. Wagner. • Nie znaleźliśmy dowodów na to.N.twem. Bell.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska.J. J. [w:] Genetics. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. Korzystając z wcześniejszej analogii. Jak można . Raine. s a m o nie wystarcza. Fulker. 2-7 maja 1992. Sch ul singer. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . and environrnent. Jang. Moffitt. S. Waszyngton. A. H. Jackson. D. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina.A.A. P. Mednick.E. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia.Fries. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców.vesley. Amsterdam 1974.L.aches.W. Plomin. Mednick. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. może być włóczęgą bez pracy. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro.C. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu.A. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. J. and Psychopathology. F. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. K. S. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. Vernon. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. heredity.L. R. 177-195. Higgins i B. Psychopathy. S. red. T.Li. De. choćby intensywne. najemnikiem. red. Warunkowanie społeczne.ment. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. brutalnym przestępcą. Cambridge 1987. red. Schulsinger.

oraz z charakterem tych przestępstw. De Vi ta.Rozdział 10. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. mając około piętnastu lat. Źródła problemu 219 było oczekiwać. . które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. • Wnioski dotyczące przestępców. które borykały się z problemami. Forth. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. w wieku około dwudziestu czterech lat. criminality. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E.E. czerwiec 1990. Psychopathy. Ale nawet udane życie rodzinne. family background. Ottawa. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. R. Hare. Niezależnie od tego. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. którzy nie byli psychopatami. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. A.D. większość przestępców wywodzi się z rodzin.

inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań.] Zapytani o jego zainteresowania.. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania.za śmiertelne pobicie dwunastolatka. Sprawcę. który wagarował.. powiedzieli: kradzieże sklepowe. ale także rzeczywistość. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich.trzy lata więzienia . skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska. [. cwanego i „kłopotliwego od zawsze"... palił marihuanę i lubił gry wideo. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. [.] mówił podczas rozprawy . PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy. Oczywiście. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. która kryje się za statystyką. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. którego nazwiska nie ujawniono.. Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach .] Adwokat [. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . opisywano jako skłonnego do manipulacji.. Psychopaci. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą.

że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji ..]. a nawet mogą nadawać im ton. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę.. zastraszanie i wymuszenia. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . ogólnie rzecz biorąc. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie.] Otrzymał wyroki za włamania. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach.. choć trudno formułować diagnozę na odległość. którzy twierdzili. kradzieże.i to tak bezkarnej. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty. nie zmienia się z upływem czasu". ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. Jego impulsywne. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu.] Ogłaszając wyrok. W siódmej klasie został usunięty za szkoły. później regularnie zażywał haszysz.Rozdział 10.. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją.. [. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. egoistyczne. [.. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. kradzież i posiadanie narkotyków. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat. niekiedy kokainę. Brzmi znajomo? Możliwe. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu.

że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie.pulsywności.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. ponieważ rodzice nastoletnich świadków.im. „zatrważające jest to. nieodpowiedzialności. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję. wzmacnianiu. którzy nie pytaliby samych siebie . Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. kradzież samochodu. w tym napaść.„W czym . obawiając się zemsty. Jeśli .bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia".222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności.jak uważam . że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu". folgując swoim destruktywnym. Jeszcze bardziej przeraża myśl. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych .niemal na pewno z rozpaczą . braku poczucia winy i tak dalej . gdzie uczciwość. Świadczyłoby to. Jak powiedział rzecznik policji. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. znali tożsamość zabójcy.to niewykluczone. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. Większość zarzutów oddalono. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. którzy słyszeli o morderstwie.

że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza.Rozdział 10. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. . To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. Nie ulega wątpliwości. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. żeby obejrzeć zwłoki. Nie oznacza to. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". Źródła problemu 223 zawiniliśmy. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. Każdy.

jak oddziałała na nich utrata koleżanki. bez diagnozy. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki.niepostrzeżenie. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. obojętnym spojrzeniem. wiem. Rozpaczliwie szukając dowodu. który ją zabił". I Ten brak empatii. Ale nawet ona odpowiada pustym.jednej z osób. Prosi. żeby opisali. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?".pociągały psychopatę obrzeża i margines. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. Mam nadzieję. nieodpowiedzialność. impulsywność. Film nie rozstrzyga. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. „Wszyscy macie gdzieś... które traktuje ubóstwo emocjonalne. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. przy aktywnej zachęcie.. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. nauczyciel zwraca się do Clarissy .. czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. że zginęła. . [. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości.". Dawniej . ale wszyscy macie w dupie.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi. próbuje przebić się przez „luzacką". To tylko film. półprzytomni z niewyspania. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. tylko ganialibyśmy po ulicach. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. obiecując „wolność osobistą". szkoły. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. że [Jamie] nie żyje. Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi. któremu wciąż jeszcze zależy. a potem niemal błaga uczniów. autokreację i egoizm jako normę. tropiąc faceta. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . żalu. dzisiaj nasze ulice.

Powiadamiamy komisję. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Zniszczyło mi to życie. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. Trzeba posłać go do więzienia". czy przestępca jest psychopatą. Kiedy miałem siedemnaście lat. Uznali mnie za wykolejeńca. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. Seryjny gwałciciel. jak wykorzystać te informacje. . Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. musimy ich poprawnie identyfikować. mamy czyste konto. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu.mówił. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. a potem kogoś zabija. więc udowodniłem. Trzeba posłać go na obóz letni". że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. że się nie mylili. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. oskarżono mnie o gwałt. Jeśli natomiast więzień nie jest O .

ten człowiek jest psychopatą". Trzeba jednak pamiętać. chociaż wszelkie dowody wskazywały. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . który nie został właściwie zdiagnozowany". że jest tylko kwestią czasu. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego .podobnie zresztą jak komisja. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii. że można spokojnie go wypuścić.dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii.mówił . znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. . Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. Psycholog powiedział też. też jesteśmy kryci . Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną. bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem. przeludnienie szpitali psychiatrycznych. ale również daje wielu ludziom . dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę. wiarygodną metodę diagnostyczną.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności.

lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. jest świetnym.fair" z 7 maja 1991. Oświadczył też. Ani ofiara napaści. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku.i najwyraźniej bez większych trudności . piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". bohater programu telewizyjnego „A Current Af. Decyzje te są na ogół słuszne.odzyskuje wolność. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. ma wspaniałe poczucie humoru. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej.Rozdział 11. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . jest dżentelmenem". a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). beztroskim kompanem. że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa.

do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność.lub zdezorientowani . Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?". może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. Przypuśćmy. że młody człowiek skazany za serię włamań . na przykład. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. Niestety. niemal bez kwalifikacji. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. która ma także wartość prognostyczną. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. aby przewidzieć. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. a nie takie. Nieraz też są zniechęceni .228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. rozumiem. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. W systemie penitencjarnym.

gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. W raporcie stwierdza. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.Rozdział 11. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. muszą poddać się specjalnym testom. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. odrzuca wniosek o zwolnienie. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. pobieżnie przegląda akta i zauważa. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. .może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . na którym należy ich umieścić. Słyszałem niedawno. Komisja. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. wyznaczaniu im zajęć. Z drugiej strony.

„agresywnemu psychopacie". Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. który przewodniczył rozprawie. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. Re- . Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". s. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. The Garry David case. chyba sami są »szaleni«". Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. Parker. nr 25. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. Odmówiłem ich prośbie. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. 371-374. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. J Na podstawie: N. prezydenta Iraku. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. sierpień 1991). łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. Szczegóły przekazał mi David Platę.

Nawet laicy poddali się temu trendowi. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. s. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. Goleman. paranoję i bezwzględność".„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. Kongresman Robert Doman. nie tylko analizując psychikę Husajna. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. nazwał Husajna „socjopsychopatą". ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . ponieważ . W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta.ostatecznym terminem. uwiarygodniona nie tyle faktami. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. Cl i nast. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. które wywołuje u niego przerost ambicji. a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu .Rozdział 11. poważne zaburzenie osobowości. Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach".

że nie będę mógł tego zrobić. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia. Teraz siedzi w więzieniu. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji".Wcale nie chcę. bo okradał firmę ojca". już po wyroku . To psychopata". żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. Pewna kobieta.zawołała matka. Jak na ironię. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". która przeczytała artykuł o moich badaniach. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. „Ależ właśnie o to chodzi! . Post przyznał. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć.232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. Irakijczyk. . który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. Poprosiła. Można mówić. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. że mój syn jest psychopatą". W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. Wyjaśniłem. Zanim skończył dziewięć lat. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona.

s. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . Zajmuje miejsce dla świadków.Rozdział 11.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. Etyka diagnozowania 233 skazującym. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. 143. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. 3.na ogół nie przebadawszy oskarżonego. 2. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane.na podstawie tego opisu . Trauels with Dr. a potem .pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. szych morderstw . Mamy tu do czynienia z praktyką. „Yanity Fair" maj 1990. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. Rosenbaum. Death. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy. Aby wyznaczyć karę śmierci. Następnie . Niczego więcej nie potrzeba18 . która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości.

„naukowe" świadectwo. że opisany przez pana człowiek. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. . w którym się znajduje.aby uzasadnić opinię. zabije ponownie: . I to wystarczyło. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo.. oczywiście. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera.Nie mam żadnych wątpliwości. Grigson. Nie ulega jednak wątpliwości..234 Psychopaci są wśród ras medycznym. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach.Jakie jest pańskie zdanie. Ewing. dz. absolutnie żadnych. .P. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". jakie u z y s k a l i . W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. by pozostać przy życiu. s.Tak. „Dr Death" and the case for an ethical ban. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. nawet w środowisku więziennym? . że oskarżony [. Będzie tam postępował tak samo. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce. pisze Rosenbaum.. Było to całe „medyczne". jak postępował na wolności" . Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. to znaczy oskarżonego.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy.Czy chce pan przez to powiedzieć. że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny.. 407-428. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska.. które dotyczyły C. doktorze? .. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności. cyt.

ma dość charyzmy. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. Moim zdaniem. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. solidnych kryteriów diagnozy. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. niezwykłe.Rozdział 11. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . Rosenbaum komentuje. że Grigson. a także przestrzegania powszechnie uznanych. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Właściwa procedura diagnostyczna. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. łagodnie mówiąc. Podkreśla też. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo.

ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. zeznał podczas pewnej rozprawy.. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. stanowi zagrożenie społeczne. że jego zdaniem oskarżony. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to.236 Psychopaci są wśród ras nych. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. że skrupulatna diagnoza. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . Poprawnie stawiana. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. może pomóc w odróżnieniu przestępców. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. Trzeba też pamiętać. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. lecz także o życiu diagnozowanego. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. społecznych i środowiskowych czynników. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. należy dołożyć wszelkich starań. które warunkują antyspołeczne zachowania. Doktor J.

Adwokat zapytał doktora ]. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych). uwzględniając znakomitą reputację doktora j. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. a błędne przewidywania oparte . tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. Raport i zeznania doktora J. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. Dwoje moich współpracowników. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. oceniło przestępcę według jej kryteriów. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał.Rozdział 11. Oboje doszli do wniosku. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika.. która była wówczas dostępna. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. były ważnym elementem strategii prokuratora. Jak się wkrótce okazało. Tak się złożyło. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. a następnie sądowi. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony.. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. który starał się. Wyjaśniłem adwokatowi. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki.misja nie do pozazdroszczenia. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. o j e g o sposób użycia Skali. że nie mają do czynienia z psychopatą.

której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. jak kopał je i bił. Zmagająca się z problemem Virginia . Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. z której usunięto go za oszustwa. Denny ma kilka zalet. środek zabezpieczający przed katastrofą. Widziano. Zatrudniała dla niego korepetytorów. kryje się w starannym stosowaniu procedur. Będę nazywała go Dennym. u babci i u swojej matki. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. wybierze drogę przestępstwa. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Antidotum. Nie pije i stroni od narkotyków. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. kłamstwa i kradzieże. że jeśli czegoś nie zrobimy. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. Nie pracuje. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. ale teraz zabrakło im pomysłów. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. piszę w imieniu siostry. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się.

Jeśli tak. Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe.są naprawdę nietypowi. Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . pokaż mu tę rubrykę i powiedz. że jeśli chciałby do mnie napisać.takie. jest skazane na porażkę. z radością powitam jego list13. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. Proszę. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. niezrównoważonym młodym człowiekiem. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. ma pasierba psychopatę. posłać go na terapię. po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. ale naprawdę warto. Jest zbuntowanym. Landers. chyba że okoliczności i terapeuta . A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A.Rozdział 12. którego czekają w przyszłości same kłopoty. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą.oraz pacjent . Nie wiem. Będzie to wymagało sporo wysiłku. czy siostra osoby. . która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia".

jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. Jeffrey Dahmer z Milwaukee. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. w tym psychochirur. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Policjanci odeszli. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. który zbiegł z jego mieszkania. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. Kiedy policjant I 202 . wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu. co dzieje się wokół. ujawniono więcej takich sytuacji. traci jednak wiele z tego. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał.n vii t r f "i' i 11 nr. że nagi i okrwawiony nastolatek. Podobnie jak człowiek.w tym seryjnych morderstw. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. Wielu badaczy powiada nawet.spokojnie przekonał policję. który zabił go wkrótce potem. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. okaleczeń i kanibalizmu . Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. Podczas postępowania sądowego. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. terapia grupowa. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową. w tym psychoanaliza. sprawca straszliwych zbrodni .-fr " -------------------. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. psychopata wygląda atrakcyjnie.gia.

czynnościami kom. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. New York 1970. Pozwolono mu odjechać. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. Krótko mówiąc. nieśmiałością. „Nic nie działa". często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. chociaż świat ten osobom . Theory and Research.pulsywnymi i tak dalej. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. depresją. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. aby dostosować się do norm społecznych. brakiem poczucia własnej wartości.Rozdział 12. a system prawny. w którym znajdowały się zwłoki. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. z którymi się nie zgadzają. R. że zdenerwowany rozwodem rodziców. s. Skuteczna terapia wymaga również. 110. Dahmer oznajmił. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. Hare. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. obsesyjnymi myślami. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". powinniśmy nadal poszukiwać metod. Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. Psychopathy. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem.

że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. otoczenie wszystko. . dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. Przystępując do programu leczenia. tylko nie siebie. Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. aby uzyskać „co im się należy". bezwzględnym środowisku. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. wśród konkurentów do władzy i zasobów. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. Są przekonani. zwykle obwiniają system. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. Ci zaś. los. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. Trudno zatem się dziwić. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli.otoczenie. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. Doznają niewielu zmartwień.jak sądzą . Są także inne powody. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne.

nie mają dla nich wartości. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie. Relacje międzyludzkie. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. do których dąży większość terapii. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy.Rozdział 12. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów.

podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji.Rozdział 12. zastraszyć. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. a terapeutów za osobników. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. uważają terapię za farsę. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. Jak pisałem wcześniej. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. uczucia i prawa.. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną.. uwieść lub wykorzystać . ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. narzucając współuczestnikom 192 . jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. któ192 rych należy oszukać. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. nie mają koncepcji przyszłości. jak i terapii grupowych. lepsze metody manipulacji. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. Psychopaci mogą opanować nowe.] socjopaci nie pragną zmiany. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. że inni także mają swoje potrzeby.

że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 ... Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych.] Nie chce uznać. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. Maxmen. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. i za klasyczny przykład oszusta.Rozdział 12. który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". inteligentnym i zajmującym". Podkreślał też. swoje przekonania i interpretacje. [. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. złamał warunki zwolnienia. który każdego zauroczy". 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę. New York 1986. którzy zeznali. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". Na przykład psychiatra. „notorycznego kłamcę. argumentując. [. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. uprzejmym. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. Czy możemy cokolwiek zrobić? J. Farrow.] Wydaje J Na podstawie artykułu M. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". . które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat".nią niewidomą kobietą. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania". Essential Psychopathology...S. których sam nie zainicjował. który prowadził więzienny program terapeutyczny. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet.

wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów.mówił. a także traktować ich w humanitarny. chwalił się. • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej". Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. „Niewiarygodne . wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. Jest to program intensywny i bardzo kosztowny . .Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. pełen szacunku sposób.pod względem sprzętu i obsługi . Jak wspomniała.

Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii.Rozdział 12. oszukiwania i wykorzystywania innych. Wiedzą. „Twój problem polega na tym. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. nr 8. . 81-90. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły.R. Wong. s. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J. że gwałcisz kobiety. Greenwood. Saskatoon. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. Kanada. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. „Behavioral Sciences and the Law" 1990. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. którzy nie uczestniczyli w programie. Ogloff. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. niepublikowana praca magisterska. 194 cjentow . „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". . Hemphill. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. S. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. A. Niestety. czego zaznałeś od swojej matki" . • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci.

s. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. Programy te. opisanego szczegółowo przez McCorda. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". Zawsze zdumiewa mnie gotowość. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. . w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. Niestety. podobnie jak terapie. które oczekują poprawy. The Psychopatii andMilieu Therapy.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. 1982. m W. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. McCord. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. New York. 202. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych.

Praktyczny podręcznik. w którym problemy się pojawiają14' . Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. Dyscyplina bez krzyku i bicia. E. New York 1986. Kirby. Nie należy 14 sprawiedliwość. które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. Wyckoff.C. Niewykluczone. niechęć do pójścia spać). rywalizacja między rodzeństwem. . Grimley. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. Dobra pomoc dla rodziców. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. A jednak się nie sprawdzają. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. wcześnie zastosowane. D. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko.A. że niektóre z tych programów. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". Unell. tłum. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób.Rozdział 12. L. Ściepko. Warszawa 2005. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. J. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. B.K. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. Programy te są zwykle intensywne. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. balaganiarstwo.

żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. Niewykluczone. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. żeby o tym się przekonać. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. które spełniają . mało jest programów. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. żeby ich do tego zmusić. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. Na przykład żona psychopaty może sądzić. nie mamy jednak możliwości. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. • Po pierwsze.

że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. państwowymi i społecznymi. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. Prawdę mówiąc. Termin l e c z e n i e sugeruje. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. subiektywne cierpienie. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. • Po trzecie. To ważne zastrzeżenie. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem.Rozdział 12. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. a także niewłaściwej oceny programów. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. czy program. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. badań nad pojedynczymi przypadkami. • Po drugie. i ważne jest ustalenie zakresu. o którym mowa. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. Wiemy. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. . oznacza bowiem. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania.

muszą uwzględniać to stanowisko . bo ma większą wrażliwość. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. .. Kiedy domagamy się od psychopatów. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań. niż tych. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia.252 Psychopaci są wśród ras Ale . co sprzeciwia się ich „naturze". „Wszyscy powtarzają. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. Jest psychopatą. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów.mówił Joseph Fredericks. . żeby zmienili swoje zachowanie. To bzdury . Niewykluczone. badaczy i klinicystów. zapytali mnie niedawno. żeby spływał po nim jak po kaczce" .o ile potrafimy to rozstrzygnąć . którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. lecz nie psychopatom. że zgodzą się na nasze postulaty. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. Po drugie.jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. że psychopatów nie można leczyć. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. może żądamy od nich czegoś.albo będą skazane na klęskę. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. Programy..psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. Po pierwsze .Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. [. zapewne wydają się takie społeczeństwu. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną.

Rozdział 12. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. kryminologii.zawsze kierują się własnymi zasadami. Uznaliśmy. jak i po powrocie do swojej społeczności.jest błędne w odniesieniu do psychopatów. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. Corrcctional Service of Canada. Research Branch.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . że założenie większości poprzednich programów .jak osądziliśmy . postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . Ottawa 1992. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. Podstawą projektu była opinia.ma spore szanse na sukces. który . Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. psychiatrii. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. które zmniejszą prawdopodobieństwo. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym. . 29S Robert Hare.

że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. i odwrotnie. których nie poddano terapii).typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. CO ROBIĆ. Program zaprojektowano tak. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców. penitencjarnych i społecznych.Rozdział 12. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. Równocześnie będziemy starali się wskazać. Niewykluczone również. ile przekonywać. Będziemy też wykorzystywali .nie wydają się atrakcyjne. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . politycznych nacisków i obaw społeczeństwa. ale nie względem innych przestępców. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność.i starali się przyśpieszyć . Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. trzeba sobie uświadomić. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. Oczywiście.

Wiem: łatwiej powiedzieć. . zapewne już podejrzewają. że znajomość przestępczych metod.przyniesie owoce. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. wszystko będzie w porządku. Ale mówią też. Są jednak metody obrony. i być może czują się jak w potrzasku. niż zrobić. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. Jeśli nie zadziałają. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. częściej mu ustępować". Oczywiście. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. okazywać więcej tolerancji. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . na niewiele zda się psychopatom.zwłaszcza swoich dzieci .na niebezpieczeństwo. Będę bardziej się starać. istnieją sposoby. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. schodzić mu z drogi. że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. można próbować ograniczyć doznawane szkody. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. Podobnie można powiedzieć. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania.

ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. nie wyłączając ekspertów. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Wszyscy. Choć moja książka powinna tu pomóc. hipnotyzujące maniery. żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. kłamstwa i manipulację. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. a nawet ubezwłasnowolnieni.wspaniały wygląd. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. co się z nimi dzieje. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. nie bardzo rozumiejąc. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. swadę i tak dalej. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . z czym mamy do czynienia. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. przyjemny tembr głosu. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. Warto jednak wypróbować kilka metod. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. Tylko z pozoru jest to proste. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć.

Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.pliwości.wywierają na nas obezwładniający wpływ.przeszywające spojrzenie. której niewerbalne sygnały lub sztuczki . przesadna gestykulacja. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom. Psychopathic Mind. . Me.loy.R. „widowiskowość" i tak dalej . The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. Northvale 1988. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi.

Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn... Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. pozbawione wyrazu [.. a określano je rozmaicie .. Bez względu na jego nastrój . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e .mówiła. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. który rozkochał ją w sobie.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze . Patrząc w nie.„poetyczne". Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. „lodowate". Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci.] oczy. że niekiedy byt naprawdę przerażający". s. Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. jakikolwiek inny .były jego głęboko osadzone. 4. nauczycielach z liceum.w zależności od tego.pozostawały bez zmian. niepokoiło. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. Myśląc o Gaiym. „Kiedy oczy mówią jedno. bo wprawiały mnie w zakłopotanie.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. co się za nimi kryje . nieprzyjazne oczy"15'. przenikliwe i wrogie. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora).jakie myśli i jakie zamiary" . co Gary myśli i czuje.gniewny. trudno było odgadnąć. .głosi mądra maksyma. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. w jakim byt nastroju.] Jego spojrzenie przykuwało uwagę. „hip. że mogto paraliżować. Puste. widziało się przede wszystkim te zimne. cyt. [. Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie. Last Rampage. jowialny. [. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. któremu pewien 200 J.. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. który zręcznie manipulował systemem karnym..fieldzie i Jayu Smithu. a język drugie.. mordercę. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. dz. skazanych (Bradfield w 1983. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych.Rozdział 13.notyzerskie" . Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. Nie wiedziałam. Ciarkę.

Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha. Niby znam kilka osób o zimnych.. że zachowanie psychopatów . niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych. Usiadł i zaczął bawić się z [psemj.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [.zauważył jeden z nauczycieli .. Nasuwało się określenie »oczy płaza«.również tych stosunkowo nielicznych. 18.. Mówiono o nich »gadzie oczy«. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki.] Jo.. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. trudno jest oprzeć się takiej myśli. Hannibal Lecter.wynika nie ''"' J. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu.. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. którzy mordują i kaleczą . dz. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu. jest książę ciemności" . Sekretarka Smitha . ale i ono niezupełnie zadowalało".] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła.popełnia straszliwe zbrodnie. cyt. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy. To były oczy. ale to także nie było trafne". Wydaje się jednak.ostatecznie uświadomiła sobie. Nie miały w sobie u c z u c i a . rybich oczach. .. Dodał. Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba.pisał Wambaugh . Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał.. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych". [. nie gad [. s. Echoes in the Darkness. Waumbaugh. Dosłownie zwaliło go z nóg.Rozdział 13. moja droga.

Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. Nawiązujmy znajomości. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. miejsce zamieszkania. co rozmówca powie lub zrobi.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. plany i tak dalej. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. lecz o zasięgnięcie informacji. rodzinę. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. mając oczy szeroko otwarte. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. jak każdy człowiek. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. To cenna wskazówka. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. wymijająco lub . udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. Posuwa się jednak znacznie dalej. pracę. którzy okazują nam zainteresowanie. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. wykorzystując aksjomat. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego.

że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. którego poznała w swoim kościele. nieco zagubione i zdezorientowane. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. kluby. szuka towarzystwa. zmęczona. napomknąłem. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. Niekiedy jest to zaskakująco proste.wygląda .mówiła później . którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. statki wycieczkowe. Spotkawszy tego człowieka. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. Mówił. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka.Rozdział 13. zagraniczne lotniska i tym podobne. rozgniewana na mnie. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. że wcale nie studiował na mojej uczelni. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. Ostatecznie uciekł z miasta. Wzbudziło to moje podejrzenia. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy.i zwykle znajduje kogoś. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. nie za darmo). Potencjalna ofiara jest samotna. Na przykład moja znajoma. Cała ta historia . Dalsze dochodzenie ujawniło. Kurs przetrwania 261 niespójnie. mężczyzna porzucił ją i zniknął. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. kurorty. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. rozrywki lub przygody . że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. bo zniszczyłem jej świat fantazji. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo.

ale kończy się boleśnie. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. „Czułam się zmęczona. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą.nich kontaktach finansowych z psychopatami. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. domy maklerskie. Starajmy się poznać samych siebie. przygnębiona. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. ale było wtedy inaczej. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". z pewnością można to rozpoznać . podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. kto się nimi interesuje. który szuka nowych ofiar. a także konsultacja z psychologiem. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. Pławienie się w pochwałach. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. który „zgubił" .to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. Często słyszy się 0 oszustwach. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. choćby w niebezpośred. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. fundusze emerytalne i tak dalej. których ofiarą padły banki. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. bywa przyjemne. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń.

lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie.zorientowałem się. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. czym najlepiej mnie zmanipuluje. kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. dziecko lub znajomy .mówił mi Meloy przez telefon. . ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. 'sycholog sądowy J. Niemal równie przygnębia to. owszem. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje.wstyd przyznać. które przypuszczają. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. Szukajmy fachowej rady. żona. . gdy zdezorientowani. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę.pomysłami. »Niesamowite!« . Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" . którego dokumentacja okazała się później sfałszowana.Rozdział 13. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. że ich mąż. Imponował mi. Prywatna rozmowa. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . ale czym? Moją błyskotliwością . nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. Dla większości z nas nie jest to łatwe. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli.»Jest naprawdę błyskotliwy.Byłem pod dużym wrażeniem. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. po jak długim .myślałem. W takich okolicznościach. kwiecień 1991. Reid Meloy wspomina. która wprawiała mnie w zachwyt.

na przykład. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. ile razy mój telefoniczny rozmówca. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. że to z n i ą jest coś nie w porządku. Zadzwoniła do mnie. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. których mi udzieliła. policji i tak dalej. i pragną dowiedzieć się ode mnie. Czasami jest to bardzo trudne. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . że j e j relacji nie traktowano poważnie.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. jak powinny postąpić. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. że problem istnieje. aby ldinicysta. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. z którym się konsultujemy.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. pewna mieszkanka Maine. świadczyły. Informacje. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś .nadaremnie. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników.kogokolwiek . najpierw u swojego rodzinnego lekarza. Należy zadbać. Nie potrafię zliczyć. krewnych. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. Można . Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. przyjaciół. że może mieć rację.przez znającego się na rzeczy klinicystę . potem u szeregu psychologów i psychiatrów . która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć.

a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. my natomiast . że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. Owszem. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. że nie jesteśmy sami. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. kto jest ofiarą. Podobnie. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. że wina nie leży . Pamiętajmy. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. Nie obwiniajmy siebie. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. Nie zapominajmy. Bez względu na powody. emocjonalne lub finansowe cięgi. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. Oczywiście. Psychopaci stosują te same zasady .wobec każdego. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. Na przykład żona. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. który przyczynia się do naszego cierpienia. ale nie ma dowodów. gdzie podziewa się jej niewierny mąż.ponieważ dostajemy fizyczne. Psychopata. co się dzieje. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my .i z innego powodu. naraża się na fizyczną napaść. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. że kobieta poślubiła psychopatę. która broni swoich praw.własne zasady . niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. choćby poprzez uświadomienie.Rozdział 13. rozmyślając. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. że to oni cierpią. Bardzo trudno jest ich przekonać.

zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Oczywiście. Ostrożnie z metodami ofensywnymi.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. Ustanówmy ogólne zasady. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna.to żaden wstyd paść jego ofiarą. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. które również dały się omamić. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. trudno jest się z tym pogodzić.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie. Adwokat kobiety świadomy. a „wygrawszy bitwę". że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa .dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. niewykluczone. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. psychopacie.doradził klientce. że przeciwnik jest niebezpieczny. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . że nie powinniśmy bronić swoich praw. Pamiętajmy jednak. W walce nastawiają się zwykle na wygraną. Na przykład. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. Ale liczba osób w naszej społeczności.wiążące dla obu stron . Nie oznacza to. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. . że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. możemy zadecydować.

Ilekroć próbowała z nim dyskutować. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. W końcu.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. jacy byli zawsze. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. ale na ogół daremnie. przekonywał. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Szybko zrozumiała. Nie oczekujmy radykalnych zmian. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. że „konsultant" ją zwodzi. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. Rozpaczliwie szukając pomocy. . Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. na ogół jednak pozostają tacy. i podjęła przeciw niemu kroki prawne. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze. aby tutaj mieszkać" . kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką.„jak musisz się zachowywać. Niestety. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. ale nienaruszalne zasady . Psychopaci mogą obiecywać. Mało prawdopodobne. że się zmienią.Rozdział 13. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. całkiem zdesperowana. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. Sensowne.

Im bardziej ustępujemy. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. które zajmują się przemocą w rodzinie. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. którzy wiedzą. Oczywiście. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . . a nawet popadamy w obłęd. Zależnie od sytuacji. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. jak i prawnej.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. zarówno medycznej. że czekają nas ciężkie czasy. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. Bywa to niełatwe. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. Ofiara zwykle przekonuje się. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. godzić się z losem. Korzystajmy z grup wsparcia. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych.że jesteśmy ich niewarci. psychologami i klinicystami. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. a nawet ryzykowne. aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . i wymaga fachowej porady. zatracać własną tożsamość .lepiej jest uznać. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. wiemy już.schodzić z drogi. że nie jest sama. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie.oraz naszych znajomych . Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów.

W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. Ja również tak postąpię.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych .EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. Trzeba nauczyć się socjalizować. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. nie resocjalizować. zamiast ratować sytuację już po katastrofie. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". P . Jest sprawą absolutnie nieodzowną.jest tylko chwytliwym hasłem. ignorując los ich ofiar. psychopatów. z dwóch powodów. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. Po drugie. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . że niezbędne są dalsze badania. Po pierwsze.

I 1 .

.................. ............................ 1 1 0 Rozdział 9. Rozdział 3............................... ....... Rozdział 5............ 2 5 9 Epilog ..................... ........................ Wyostrzanie obrazu .................... 1 8 3 Rozdział 1 1 ............................................................ Źródła problemu ........................................ Kurs przetrwania ... Profil: uczucia i relacje........SPIS TREŚCI Nota od autora........ Słowa z kieszeni płaszcza ............................................................. Przestępstwo: logiczny wybór ................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ... Rozdział 2.... Profil: tryb życia .............................................. Wprowadzenie: istota problemu............................................................................................... Wstęp i podziękowania .................... „Doznawanie" psychopaty .... Muchy w pajęczej sieci .....242 Rozdział 13................................................................ Rozdział 8....... ................ Etyka diagnozowania ............................... Rozdział 7......................................................................... Rozdziali.... ............. Czy możemy cokolwiek zrobić? ...... 272 ......... ..................................................... Psychopaci w garniturach... Rozdział 4..........................................................................................................................................228 Rozdział 1 2 .... 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6........... Rozdział 10.

„Journal of Abnormal Psychology" 1990. s. The Working Brain. E. cyt. McPherson. 78. n 118 B. t. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. 1. Newman.N. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. nr 6. Psychopathy and oiolence in criminals. <59 A.P. Programs Branch Users Report. New York 1989. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). J. s. s.P. 423-431. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Serin. Hare. akt oskarże. 81 " D.P. 86. „Dr. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. 35-50. Luria. Gramblingowi. Smith. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. red. cyt. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. s. dz. 11 Tamże. Ottawa 1984. Elkind. "r s.. s. 250-259. s. 3. Magaro.R. 87.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. Rosner. New York 1973. 93n C. Wong. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. tatwość reagowania agresją 49 P. 69. Ewing. L. 407-428.. 70 .C. ■sSmith. Tamże. S. 362. s. Tamże. s. D.nal of Law and Medicine" 1983. L. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. nr 8. 117 Tamże. Three preliminary studies. lekceważenie zobowiązań społecznych. s. Senlencing Memorandum. s. 80. 390. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. z uczuciami innych osób. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. s. s. P. Kosson. nr 7. R. 58 „Playboy" maj 1977. The Death Shift. Cognitiue Bases of Mental Disorders.S. dz. Gorenstein. . 83. Tamże. Afterthoughts. 111 rr. Swindle.nia »J 2300/85. Newbi Park 1991. „American Jour. IM „ Tamże. s.

cz. The Menacing Stranger. Michaud. „Journal of Consulting Psychology" 1962. 141-14-' R. czyli Grambling. dz. s. sonality and Individual Differences" 1988. dz. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. 15 N. 6 marca 1987. Grant. Cambridge 1987. • Mężczyzna. 107.. A. J. 50. Ted Bundy. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. 0'Brien. 122 M. ( 217-220. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. 48. Cerebral Lateralization. Szkoda. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. 38. cyt. H. 329-337. Aynesworth. Sentencing Memorandum. L. and Pathology. [w:] R.. 361.C. Chan. Scerbo. M. Geschwind..G. McPherson. Associations. Inside Edition. The International Thesaurus of Quotations. s. nr 93. Jutai. Sentencing Memorandum. 272129 130 135 J H. Lemer.D. s. dz. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders.T. List do sędziego Hermana Cahna. cyt. Raine. 55..N. s.7. R. okręg Nowy Jork. . nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. Quay. New York 1970. s. New York 1977. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. B. Biological Mechanisms. Johns. cyt..D. A Crook and a Conspiracy of Silence. s. s. A. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie.119 Tamże... John Grambling junior. N. Actions and Passions. 127 faędzia Herman Cahn. nr 26 . S. V. Tripp. 84-85. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. „Independent News Service" 7 grudnia 1991. Captain Bob Reuealed. nr 99. s. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. Rosner. nr 9. Jenkinsa. cyt. Proceedings. dz. Smiley. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. H. „How grateful should Europę be?". Wcale mnie tam nie było._s. Hare. Hare. List by! próbą przekonania sędziego. Galaburda. cytat nr 199. A. s. 22 listopada 1990. nadawca. C.

L. Cytaty pochodzą z jej artykułu.K. D. 701-706. Williamson. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. H. Growing with Your Children. R. porusza takie kwestie. 140 S. T. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990.G. New York 1987. GoodBehauior. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. Praktyczny poradnik dla rodziców. „Ethology and Sociobiology" 1987.F. So you think gestures are nonverbal. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu". sierpień 1990. Cham. " D. Springfield 1989. Sociobiobgy and antisocial behavior. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. Sobus. M. McNeill. MacMillan. Kohl. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. Michaud. Harpending.J. s. „International Journal of Psychology" 1983. wizerunek własnej osoby . 260-273. nr 28.. Harpur. Downs. „Psychophysiology" 1991. Aynesworth. „Psychology Review" 173 Zob. 158. 1SS Tamże. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. 63S-72S. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. przemoc. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. Tamże. Best Kept Secrets. Kofoed. s. Boston. New York 1981. 166.W.C. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. s. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. nr 18> s. R.S. Blechman. 545556. H. S. H. Garber. s. s°ciopathy as an adaptation. J.A.D. Ted Bundy. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. nr 8. J. Spitzman. s. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy. 144. cyt. nr 172.. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths.D. s. Hare.paign 1985.. dz. Garber. jak dyscyplina. Feyersisen..