Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. w którym pojawia się w tej książce. być może nimi nie są. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. nawet jeśli inni określają je tym mianem. nie mam więc pewności. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. Czytelnicy nie powinni zakładać.8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. . Być może wspomniane osoby są psychopatami.

Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". oszustach i zorganizowanej przestępczości. ale nie wszystkie. „Dlaczego tak się zachowują?". jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. egoistycznie zdobywają to. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. i postępują tak. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. którzy oczarowują. „Jak możemy się przed nimi chronić?". psychiatrzy i psychologowie sądowi. pozostawiając za sobą złamane serca. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). jak zechcą. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. zdruzgotane nadzieje i puste portfele. pracownicy opieki P . Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. czego pragną. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. wiedziałem. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. a środki masowego przekazu. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy.

jak go rozpoznać. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. a którzy nie.nie tylko dla ogółu czytelników. służba więzienna . Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. nie zawsze potrafią ocenić. aby wiedzieli.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z .nieświadomym procesom i konfliktom. kuratorzy.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. z kim mają do czynienia. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. że czytelnicy. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . które nie orientują się w naukach behawioralnych. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. Mam nadzieję. skorzystają z przypisów do rozdziałów. Dla ich fizycznego. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. mechanizmom obronnym i tak dalej. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. W dużym stopniu wynika to stąd. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę.

Chciałbym podziękować Judith Regan . która pokazała mi. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce.za zachętę do napisania tej książki . z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium. omawiam je w swojej książce. Timothy'emu Harpurowi. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. .Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. Aby zapewnić anonimowość więźniom. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. Szczególnie jestem zobowiązany Averil. którzy uczestniczyli w badaniach. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. Adelle Forth. Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation.oraz Suzanne Lipsett. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. oni wnoszą nowe pomysły. Jej ciepło. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę.

. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. na którym je wzorowano. [. do czego oni sami są niezdolni.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach.] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał. The Bad Seed . na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. William March. że ktoś inny mógłby zrobić coś..

.

Pochodziły od ludzi. pozwoliliśmy. społeczeństwie i środowisku. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. wśród .ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . nieraz czarujący . Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. inni na wolności. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. jaki jest naprawdę. Osobnicy ci. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . Niektórzy z nich przebywają w więzieniach.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. niż dają.my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". rasie. aby manipulował nami i oszukiwał nas. a zajęciem . który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. Te elektroencefalogra. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. sekretem. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. nazywaną elektroencefalogramem (EEG).zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. Wszyscy biorą znacznie więcej. Omawialiśmy w nim eksperyment. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. Owszem. aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. których można spotkać w każdej kulturze.

Podręcznik akademicki. adwoka- . Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . giełdowych naciągaczy. red. Dziesiątki książek.przyp. damskich bokserów. 597 . która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. jak i jego rodzinie. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. Jak można się spodziewać. ale wielu też pozostaje na wolności.. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej.Psychologia. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi. lecz dotyczy każdego z nas. dz. gwałcicieli.sto tysięcy. s. nieuczciwych urzędników. emocjonalnych związków . aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. wana głosem sumienia. filmów i programów telewizyjnych.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku .chociaż bynajmniej nie jedyny . które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii.choroba umysłowa.seryjnych morderców. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii .osoby. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu . Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. osób znęcających się nad dziećmi. Czytelnicy dostrzegają zapewne. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. bezwzględnej osoby. Aby rozwiać te wątpliwości. cyt. które mnożą się w ostatnich latach. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech.to rażące naruszanie norm społecznych. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. oszustów. gangsterów. złodziei.

terrorystów. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". . najemników i biznesmenów bez skrupułów. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. Wystarczy przejrzeć gazety. przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. międzynarodowy oszust. zawodowych hazardzistów. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. • Gary Tison. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . przywódców sekt. którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. New York 1987. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. hazardzista i morderca. przemytnik. żeby zorientować się w skali problemu. baronów narkotykowych.wschodniej Azji opróżnione portfele. który bawił dzieci jako klaun Pogo. Twierdził. bezradne kobiety.tów bez uprawnień. • Charles Sobhraj. morderca. członków zorganizowanych grup przestępczych. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. • Jeffrey MacDonald. Cahill. Buried Dreams. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. który w latach sie3 T. tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. lekarz wojskowy Zielonych Beretów. że zbrodni dokonały „ćpuny". sfotografował się z żoną prezydenta Cartera.

który z dumą głosił. ' R. New York 1991. Ciarkę. Last Rampage. aby pozostać w centrum zainteresowania . New York 1985. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . • Ted Bundy. New York 1990. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. 5 J. seryjny morderca z Kanady. a teraz czyni wszystko. jeden z „dusicieli ze wzgórz". że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . kradzież z włamaniem.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. 0'Brien. Fatal Vision. torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. Night Stalker. J. 7 D. Two of a Kind. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. Unedecker. • Richard Ramirez. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. Ciarkę. B C. w tym rabunek. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. • Clifford Olson. The Hillside Stranglers. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. Potrafił wmówić niektórym biegłym. • Dianę Downs . New York 1989. manipulant. McGinniss.strzelała do własnych dzieci. • Joe Hunt. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . że jest „zły". Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . J. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. Twierdził. w którym pogrzebał swoje młode ofiary. Nevilie. London 1979.

'1 I. a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. nieraz przerażające.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. napadał [. New York 1989. Rule. Tego rodzaju ludzie . których zbrodnie. The Stranger Beside Me. "' J. • Kenneth Taylor.torturowały i zamordowały młodego człowieka. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . Finał Payoff. Twierdził. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . próbował zamordować drugą.. morderca chory na ciężką psychozę. MacLean. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. Horton. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . palił. New York 1988. 10 Taż. " A. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. kobieciarz. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . że zabił w samoobronie. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield.na przykład Ed Gein. Czekają na egzekucję . In Broad Daylighl. David Berkowitz. New York 1989.i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. Mulgrew. The Billionaire Boys Club.] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". Edmund Kemper. • Ken McElroy . • Colin Pitchfork. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . seksualny sadysta i nekrofil. „syn Sama". 12 S. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka .18 był i Psychopaci . „zabójca studentek". w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku. dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . Wambaugh. Echoes in the Darkness.. gwałcił. New York 1987. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . który porzucił pierwszą żonę. dentysta z New Jersey. Smali Sacrifices. " H. New York 1980. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. ponieważ żona zaatakowała go. Toronto 1990.

Trzeba jednak przyznać. mianowicie psychopatów.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. " G.ich straszne czyny. makabryczne fantazje seksualne. że psychopaci naprawdę istnieją. New York 1981. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. R. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. L. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. Son of Sam. Cheney. samochodach" . oszukani przez sprytnego naciągacza. The Blooding. New York 1991. n i a ) ' . nikogo nie mordując. 19 M. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". Gollmar. byli krewnymi. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. Film telewizyjny. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. 19 który przyznał się do torturowania. Co więcej. Provost. Maas. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh. którzy nie zabijają. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. 20 lr>J. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. CBS. że stracimy wszystkie oszczędności. lecz z zimnej. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . Berkowitz i Dahmer . Perfect Husband. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. New York 1981. Bardziej prawdopodobne jest to.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. Klausner. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . niż że stracimy życie. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. New York 1976. New York 1990. że zanim ich aresztowano. 17 listopada 1991. In a Child's Name. The Co-ed Killer. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. New York 1989.Wprowadzenie: Dahmer. " P. Edward Gein. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. wyrachowanej racjonalności.

których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. zasadniczego warunku miłości. Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. Johnson. że wielu z tych przestępców to psychopaci.ale z niewielkim skutkiem. Ponadto większość osób. że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. gdyby odpowiednie władze .w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. badamy najpierw sytuację rodzinną . nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców. agresywnymi dorosłymi. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. Mam nadzieję. Argument. jak i dlaczego rodzi się psychopatia.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. Oto prosty. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". zdolnymi troszczyć się o innych. jest tu mało przydatny. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. jesteśmy skazani na rolę ofiary . Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami.jako jednostki i jako społeczeństwo. które miały straszne dzieciństwo. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania.całkowity brak empatii. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości.gruntownie zbadały sytuację. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Są głębsze. Owszem. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. które należy . Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi.

.Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie.

skulona. . ale Hud już wstawał. aby opowiedzieć o mężu. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii.No. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. zamszowych butów.spytał. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. które tworzą pierwszy rozdział książki. obróciła się ku ścianie. Horseman. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty." albo „Wie pan. czy nie słodka z niej dziewczynka? . Halmea. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. Wiele osób. ale właśnie opisał pan mojego szwagra". Spotykam się z tymi rozważnymi. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. pracodawcy lub znajomych.. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. dziecku. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. uśmiechając się do mnie. zapinał rubinową klamrę pasa. Trzy z nich. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. Larry McMurty. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach..Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. dzwoni do mojego laboratorium. O .

albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. Przypuszczam. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). który mógłby mi podpowiedzieć. dzieci. Delikatnie mówiąc. czym kierują się ci ludzie.Rozdział 1. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. kochankowie. ale nie bardzo wiem co". Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . a także zrozumieć. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. I oto. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. że „coś tu jest nie w porządku. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. jak ma postępować psycholog więzienny. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów. znalazłem się na nieznanym mi terenie. Wszyscy . Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. gdzie przebywali przestępcy. małżonkowie. Rodzice.

Owoc tych starań był sygnałem. budzący zaufanie kącik. ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . które wyglądały znajomo .podobnie jak ja . Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty.cha i Test Apercepcji Tematycznej. nigdy jednak ich nie stosowałem. że jest to przycisk alarmowy. Doszedłem do wniosku. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. zupełnie innego niż przytulny. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. wyjaśnił. że nadeszły dla mnie trudne czasy. szczupły. Strażnik. oczekiwano więc. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. nalegał jednak. i to po kilku moich zażaleniach. który składał się z niebieskiej marynarki. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". że próbuje mi coś uświadomić. a niektórzy broń. który . Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. który mierzył mi stopy. że ja także włożę „mundur". a buty różniły się między sobą o dwa numery.nosili mundury. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. Trudno było zrozumieć. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik.kompletnie nie wiedział. Był to wysoki. że takie przebranie nie jest mi potrzebne.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. ponieważ więzień. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram.ne od pozostałych części zakładu. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. Słyszałem coś o tych metodach. Skierowano mnie do mojego biura . jakiego się spodziewałem. więc książki mojego poprzednika . Przekonałem naczelnika. Pomieszczenie to było odizołowa. i posłał mnie tam do przymiarki. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać.

że Ray chce mnie sprawdzić. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. a kontakt wzrokowy. dla której mi o tym mówił. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. rozniosłaby się pogłoska. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. zachęciłem Raya. który przymyka oczy na jawne . że zastanawiałem się. Więzień . Po naszej pierwszej sesji. jak leci? Mam problem. doskonale dla Raya widoczny. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. był tak bezpośredni i intensywny. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. Wydawało się.będę nazywał go Rayem . Potrzebna mi pańska pomoc. że jestern właśnie poddawany próbie. a może zrozumiałem. Chciałbym z panem porozmawiać". ale przeciw współwięźniowi. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów.Rozdział 1. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy .w terminologii więziennej. który zalecał się do jego „protegowanego" . szybko jednak uświadomiłem sobie.może przeczuwałem. Ray nie zabił współwięźnia. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. Gdybym natomiast doniósł na Raya. doktorku.żadnego zerkania na boki. że nie biegnę uruchomić alarmu. który ze mną nawiązał. Przyczyna. nie była od razu oczywista. Ku mojej uldze. byłoby to naruszeniem surowej reguły. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. Stwierdziwszy. Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. Pierwsze. przemilczałem sprawę noża. Pohamowałem się jednak .odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. o czym pomyślałem. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. Ray wyjaśnił mi. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. aby ustalić moją pozycję w zakładzie.

Kiedy go stamtąd wypuszczono. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. które można przerobić na alkohol. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. że byłby dobrym kucharzem . że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. sporządził sobie ów nóż). byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi.pogwałcenie więziennych zasad. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze.. twierdził. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego .dostrzegał w sobie talent do gotowania. ale w końcu ustąpiłem. zmęczony jego naleganiem. jak przypuszczam. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. Wciąż pamiętałem o tym. Nie pomyślałem jednak. dokładnie poniżej miejsca. miał teraz znakomitą okazję. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. że kuchnia jest źródłem cukru.. owoców i innych składników. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. Kiedy ucichło zamieszanie. Ustalono. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy. Któregoś dnia przekonał mnie. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. ziemniaków. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie.

od niechcenia. jeden z funkcjonariuszy. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. w jaki zareagował. mechaniki i tak dalej. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. które podważały jego słowa. wyremontowano silnik i układ kierowniczy. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. i nie peszył się ani odrobinę. ale każdego. do gotowania. odmówiłem mu poparcia. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario.nie tylko mnie.pomimo moich kwalifikacji. Dobrze znali Raya. Potem. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. bardzo mną wstrząsnął. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. kiedy cytowałem dokumenty. miał bo°atą przeszłość (i .no. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . Zgodziłem się. i wielu innych. nadal spłacałem swojego forda. skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. nieprzerwanie. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić.Rozdział 1. Łgał bez końca. Sposób. . że jest gotowy do poprawy. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. Kiedy go spotkałem. A przecież przekonał mnie. który miał później zostać naczelnikiem więzienia. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu.jak się okazało .gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. Morrisa pięknie polakierowano. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . Uznawszy ostatecznie. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet.przyszłość) kryminalną. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja .

Przy sąsiednim stole stał Ray. doktorku. kto jest nowym właścicielem morrisa. abym o nim nie zapomniał. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. że Ray pracował w więziennym warsztacie. niedaleko od więzienia. w tej przedkomputerowej epoce.zawołał. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. kiedy był tam zatrudniony . kiedy naprawiano tam mój samochód. „Hej. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. notując dane kolejnego studenta. Na szczęście. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. Jasne. siadywałem przez tydzień za stołem. po czym spadł na podłogę . że podana przez niego lista . że powoli wyciekał z niego płyn. że wprawię go w zakłopotanie. Świetnie nam się razem pracowało". ale okoliczności sprzysięgły się. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. Być może to zbieg okoliczności. usłyszałem. nawet nie mrugnąwszy okiem. Któregoś dnia. ale problem. Gromadząc materiały.chyba około roku. Później. wprowadzałem go w życie więzienne. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. odkryłem. Na początku roku akademickiego.zagotowała się woda w chłodnicy. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. gdy przeglądałem jego dokumenty. spodziewając się. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Łatwo było temu zaradzić. Nie jestem pewien. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. przewód hamulcowy został przecięty tak. jak leci?" . ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. Jak nam powiedziano. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. czy myślałem wtedy o Rayu.

że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" .oznajmił z uśmiechem na ustach. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. wyrzuciłem więźnia za drzwi . że nie chcę go więcej widzieć. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. Jak czytelnicy się przekonają. Kiedy zauważyłem. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. aby przedstawił mi szczegóły. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. poprosiłem. Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. abym przeprowadzi! testy. Trzeba jednak przyznać.Rozdział 1. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. a przy tym nie wiedziano. a ponieważ byto od niej czuć. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. po tylu latach.ił zwolniony warunkowo. których badałem od tamtej pory. kiedy przysłano do mnie więźnia. Przeczytałem. Wyjaśnił. myśląc o własnej córeczce. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą.absolutnie wbrew etyce zawodowej . że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe.oraz to. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. Teraz. . Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć.j zapowiedziałem. sytuacja jest teraz zupełnie inna. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. historia Raya ma swoją zabawną stronę.

Dopytywała się o szczegóły. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. że jest ujmujący i zabawny. Były wprawdzie drobne. Uważała. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. w następnym . Za pierwszym razem. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. Czekał teraz na nowe zlecenie. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. Był bezpośredni. przeraziła się. jak do tego doszło. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. Było to wbrew jej naturze. że wpadł pod samochód . Podróżował po świecie. że nie wziął ze sobą portfela. Najgorsze. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ. samotność podróżnego .30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. gdzie było mu wygodnie. A ona była osamotniona. kiedy przyszła do domu przez południem. nie wiedziała nawet. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. że dobrze się znają. Wieczorem w pubie wyjaśnił. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. . miała wrażenie. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. ale usuwała je ze swoich myśli. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. co może się trafić.zawsze przebiegał przez ulicę tam. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie.pięciokrotnie. po paru dniach zniknęło. które widziała już przed kilkoma dniami. Ku swojemu zdumieniu. „Trzymam je dla znajomego" .Ach. Padał deszcz ze śniegiem. powitała to z zadowoleniem. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. Chętnie zapłaciła za obiad. niepokojące zdarzenia. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. ale tylko wzruszył ramionami.współczuł Dan przy obiedzie.stwierdził krótko.

Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek.zawołała. niepohamowanej zazdrości. co? .odezwał się z niezwykłą zjadliwością. O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł. _ Gdzieś ty był? . . Po chwili zapanował nad sobą. podobne do siebie fizycznie. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. . .Nie będę tego tolerował. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym.mówił jak dawniej. Nie pytaj. skarbie. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania. co robię. Odwróciła się i spostrzegła.Zawsze dostawałaś to. Bliźniaczki Ariel i Alice. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu..Za każdym razem. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa.to nie twoja sprawa.? .Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc .ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. . Pomyślała.O czym ty. łagodnie .. . na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. wiem . Nie zobaczyła go już nigdy więcej.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . . Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię.Dokąd chodzę.Rozdział 1. że nigdy nie czuł. zachowaniu Alice. aż ci minie. .warknął. . Nie odpowiedział. z kim jestem .a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło. jak boli zawiedzione zaufanie.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze. Na pewno.To dla ciebie przykre. prawda? . Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej. Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. czego chciałaś. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. Bo minie.

ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego.w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . Obrażała się i miewała humory. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. że Alice flirtuje . Ariel sprawiała pewne problemy. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. ale Helen obserwowała z niepokojem.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. Przepracowała rok. Ale w sposobie. znowu było coś „nie w porządku". zainteresowana tematyką studiów i ambitna.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . Alice z a w s z e była agresorem. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. na podwórzu. głodna i bez grosza. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. Telefoniczna wiadomość od Alice . że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. Helen nie mogła pozbyć się myśli. kiedy wydarzyło się coś takiego. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. o którą się ubiegała. Wszyscy odetchnęli.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. Ostatnio. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. przestraszona. Helen odnosiła nawet wrażenie. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Ariel bardzo to przeżywała. kiedy nie zdołała postawić na swoim. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. Obie dziewczynki były śliczne. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. Była wytrwała. Rodzice nie potrafili już zliczyć. Alice odnalazła się na Alasce. zwłaszcza jako nastolatka. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną.nie była tak przyjemna. Dorastając. uduszony.

choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. ale Helen miała wątpliwości. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve.Rozdział 1.może nie zareagowała tak entuzjastycznie.. Kaucje sądowe i opłaty za terapie . jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. Była teraz nie tylko nieobliczalna. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. Szczerze mówiąc. nalegając. Zastanawiał się od pewnego czasu. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel.stała się narkomanką i wszelkimi metodami. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. Wkrótce jednak wyszło na jaw. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. jak powinna. zdobywała pieniądze na swój nałóg. o czym Helen wolała nie pamiętać).choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . kiedy usłyszała od lekarza.. odkryła narkotyki. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. zdobywszy niezależność. także kradzieżą i prostytucją. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. impulsywna. Może mimowolnie zaniedbywała Alice. Może.. Ale może tkwił w podświadomości .ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. „Cieszę się. na czym ów błąd polegał. że Alice.pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. skłonna do napadów furii. Szukając odpowiedzi na swoje pytania.

terapeutów i pracowników opieki społecznej. jak radzić sobie z takimi trudnościami. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii.niefrasobliwych. Wiedziała. Ale chyba najsilniejszą emocją. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. Kończył się przecież XX wiek. ale żaden z niezliczonych lekarzy. że kłopotliwe. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. psychologów. które pozwalały opanować rozmaite fobie. którzy zetknęli się z Alice. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. Wymyślono lekarstwa na depresję. psychiatrów. radością. Nikt nawet nie był pewien. 34 Psychopaci są wśród nas . spokojnymi dziećmi. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. stworzono terapie. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. należało wiedzieć. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?". czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe.

ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. N . ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. A kiedy z tobą skończy .porzuci cię.odpowiedzi na to pytanie. które zajmują się zdrowiem psychicznym. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. co się stało.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. społeczeństwo potrzebują . Będzie się uśmiechał i oszukiwał. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. prawnicy. i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. w czym tkwił twój błąd. funkcjonariusze więzienni i. A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. lekarze. zabierając twoją niewinność i dumę.a skończy z tobą . ale także filozofów i teologów. nauczyciele. pracownicy opieki społecznej.wiedząc o tym lub nie . ogólnie. Rozważana z nieco innej perspektywy. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. Pokaże ci wspaniałą zabawę. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?". rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością.

„choroba". są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. Jak wcześniej wspomniałem.ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. a ich zwłoki . psychopaci są rozsądni. że nie ponosi za to odpowiedzialności. Co więcej. że w okolicy grasuje psychopata". że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" .uważamy. zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach. Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . pathos . niemającymi kontaktu z rzeczywistością.„umysł". żeby zrobić coś takiego". Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. wiedząc. w tym Psychozy. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). ani nie cierpią na urojenia. Gein zabijał. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza. Możliwe . „Ten.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. halucynacje i głęboki.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. subiektywny dyskomfort. które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym. którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . „ze względu na niepoczytalność". W odróżnieniu od osób psychotycznych. kto ją zabił. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec.na przykład Edward Gein'". musi być psychopatą". Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata.

W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«.dokonują przerażających czynów. zabijają i kaleczą . lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . Poprzedziła je parusetletnia debata. 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . ubrań. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych.] szkoda. choćby Ted Bundy. New York 1981. a niektórzy do celi śmierci. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. Gollmar. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. że są psychicznie chorzy. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Trafili do więzienia. Torturują. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie. podczas gdy autor scenariusza filmowego . że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. a nie »socjopatę«. Edward Gein. że oskarżony jest chory na psychozę.„rasowym psychopatą". 22 R.Rozdział 2. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych.. Wielu z nich.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to.H. Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. masek. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas. .. co oznacza. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy.

Po prostu jestem. psychopatą. nie socjopatą. wolałbym być psychopatą niż socjopatą. podczas gdy inni . myślę. Socjopata źle się zachowuje. Ja nie mam żadnych pretensji. Mało brakowało. jaki jestem.również autor tej książki . Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. Oto interesująca rozmowa. Tak. bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników. a spadłaby z krzesła. która oceniała pana w więzieniu.. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . żebym się nie przejmował.jako psychopata. wolą termin s o c j o p a t i a . że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. a przez drugiego . D: . Terminem. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?".przekonani. Nie żywię wrogości. że jestem. Niektórzy klinicyści i badacze . bo wychowano go niewłaściwie.. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka. przekazała panu jakieś informacje? W: .Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. że psychopata to dla mnie dobre określenie. Odpowiedziałem: „Jasne.Czy to nie to samo? W: ..Powiedziała mi.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa.Czy lekarz psychiatra. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. Może ma pretensje do społeczeństwa. rozumiem. opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: .podobnie jak większość socjologów i kryminologów . Zabawnie było. Mówiła.Skąd. biologiczne i genetyczne.. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i .

czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . Trzeba się upewnić. uważano. a mianowicie na obiektywnych. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. 1987). a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). którego napotkaliśmy na swojej drodze. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. poczucie winy i tak dalej. egocentryzm. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. Washington 1987. a pozostają na wolności. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. społecznie dewiacyjnych zachowaniach.stical ManuałRozdział 2. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. Warto o tym pamiętać. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. . zasięgając porady co do psychopaty. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. Według DSM-III i DSM-III-R. Mental Disorders. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. psychopatami zaś j e s t wiele osób. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. Diagnostic and Statistical Manua. jak empatia. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych".

New York 1995.D. . Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. był Philippe Pinel. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R. Podręcznik akademicki. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku.398. 391. cyt.D. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. s. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe.por. Psychologia. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną .J. Hare. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. dz. nr 100. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. red. którzy pisali o psychopatach. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku. Livesley. W. T. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. S.J. Chociaż testy potwierdziły. Hart.

Rozdział 2. Wyostrzanie obrazu 41 .

Osobnicy ci. aby odkryć bohatera. Weiss.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów.jak komentuje Weiss . przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu.powtarzająca się „ta sama smutna historia".. nr 5.i posuwali się wstecz.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J.. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści.jak podsumowuje Weiss . w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich.] wystawił głowę.to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. który wymagał planowania.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod . Psychiatra James Weiss. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem. aż do poziomu kompanii. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . Wiedząc. Film opowiada o wyborze.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [. kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. Nie trzeba dodawać. Albo zaczynał od kradzieży żywności. Za danie polega na opanowaniu zamku. Nie trzeba też przypominać. s. 119.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. że film portretuje ich jako herosów . a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. 26 . kiedy wszyscy inni byli schyleni. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga. przedstawia zupełnie inny obraz. ale w rzeczywistości . Była to . że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. aby ustalić. że kompania rusza do walki. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie).

The Mask of Sanity. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. The Psychopath. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. Cleckley. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. ucieleśnienie zła. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. Disorders of Personality. Jeśli nie zaznaczono inaczej.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. Louis 1976. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. McCord. New York 1981. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . Milion. . Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. W.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. McCord. choć ignorowany. St.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. a nawet diabolicznym. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. Po pierwsze. The Mask of Sanity. Princeton. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . T. które postrzegał jako dotkliwy. J. An Essay on the Criminal Mind. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. New York 1964.brakiem zahamowań i skrupułów . Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . Cleckley. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. problem społeczny. Louis 1976. St.

i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń.lego bywalca cel więziennych. s. Uważam za bardzo prawdopodobne.29 Tamże. gdzie nikt ich nie chce . który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. „niezwykły urok". Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. radością czy dążeniami ludzkości. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . jakimi wyraźnie się kieruje. banalność motywów. aby przekonać sąd.umiejętnie zabiegają o zwolnienie. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. „zajmujący rozmówca". Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. . nie zapełniając setek stron.chyba że w bardzo powierzchow. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . Jak zauważa Cleckley. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. Jego powtarzające się antyspołeczne działania. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości.to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. 173-174. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. jak „spryt i lotność umysłu". że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. Piękno i brzydota . [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii.

Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. groza i humor nic dla niego nie znaczą. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. że wcale nie rozumie ' . nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. nie są w stanie go poruszyć. Nie można mu ich objaśnić. jak i dla poszczególnych osób.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. że inni są nimi poruszeni. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . Co więcej. żeby zminimalizować zagrożenie. nie potrafi dostrzec. bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. miłość. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie.dobro. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu. s. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. i żadnym sposobem nie pojmie. 90. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. czym kierują się psychopaci . zło. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. To tak. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . Tamże. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego.

co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. a nie jabłka i pomarańcze. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. zmianie przydzielonych im zadań. na wolności trudniący się napadami na banki. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . wśród których prowadziłem badania. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. Człowiek ten. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. czym charakteryzuje się psychopata. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. . (3) nigdy". który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. że bierze w nich dobrowolny udział. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. Więźniowie. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. Co więcej. łatwo odgadywali cel. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . mieli natomiast ogromną motywację.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. (2) z pewnym trudem. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. Kto wie.

mówi. aby odpowiadała ich zamiarom. . Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić".. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. czego potrzebował . odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. które każdemu wydają się znajome. rszechnej wiedzy o badanych osobach. [. Ma twarz z rodzaju tych. że kalifornijska policja jest na jego tropie.. uważa się za humanitarysłę. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym.pisał reporter Dale Brazao . Z bezczelnością. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. Kiedy Gall dowiedział się.Rozdział 2. j Kto wie. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami. sympatię. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. Zapewniałem im zainteresowanie. Gall. bratem ich pieniądze. „Jasne. budowaną na oszustwie. które przypuszczają. jak określiła go jedna z ofiar. Zaspokajałem ich potrzeby. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet.1 Zdarzało się.i znacznie więcej. [. Zbierając informacje. a niekiedy miłość. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. towarzystwo..kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". ale bytem wart swojej ceny . . które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. fałszerstwie i kradzieży. które rzekomo dotyczą psychopatii.

Wyjaśnił.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. załatwimy wszystko tak. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. Decydował. Więzień ów stwierdził. zwłaszcza na MMPI . którzy wierzą we wszystko. a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. napisał kolejny test MMPI. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. trzeci . to powinieneś być trochę niespokojny. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. Kiedy stwierdził.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. tabel wyników. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. drugi . Stworzył więc profil . Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. za opłatą. „. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. aby udzielać konsultacji współwięźniom . Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. wpadnij do mnie znowu.że jest całkiem normalny.oczywiście. może przygnębiony i lękliwy. Pewien więzień. i wróci! do głównego więzienia. żebyś wykazał znaczną poprawę". tym razem okazując się psychicznie zdrowy. że świetnie zna się na testach. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. żeby nie dało się ciebie leczyć. ale nie na tyle niezrównoważony.że jest lekko niezrównoważony. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". gdzie spodziewał się „łatwego życia". co im się mówi. Jak się okazało.

Rozdział 2. którzy tylko łamią reguły- . uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. powołałem zespół klinicystów. Skala Ob. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. które następnie sprzedawał współwięźniom. Aby zgromadzić dane. Ironia sytuacji polegała na tym. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. posługując się też innymi metodami. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją. opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. w jaki formułowaliśmy diagnozy. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium.

. przypis 33).32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.

nie ryzykując.. och. Ale owszem.. robisz.] Trzeba uważać. to znaczy.. co należy. czasami.. [śmiech]. załatwiasz sprawę. [. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. [.każdy próbuje cię wyrolować... Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. panować nad uczuciami.powiedzmy sobie szczerze .] Czy jest mi nieprzyjemnie... rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie. że jak najbardziej. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. żeby uczucia mnie krępowały.. Ale zwykle to tak. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach.. jakby. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi. D .Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa. myślę..... jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę. a jakie to uczucie. tylko nie pozwalam... typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. może planuje jakiś kant..... ale .. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego..

że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. Wielu ludzi jest impulsywnych. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. publikowana przez Multi. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. którz* są biegłymi sądowymi.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia .Health Systems.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych.interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. Jeżeli czytelnicy podejrzewają. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . Należy też pamiętać. jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Symp. i jeżeli szukają fachowej porady. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty.

T. wyjęłam notatnik.. jakby nieszczerzy i powierzchowni. ale przekonujące historie. 625-637). filozofii. sztuce lub prawie. Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. G. co powszechnie o nim wiadomo. które ukazują ich w korzystnym świetle. Często próbuje wywołać wrażenie. literaturze.. bywają sympatyczni i pełni uroku. zdolnymi do błyskawicznej. co jednak nie czyni z nich psychopatów. Cormier. Potrafią dobrze się zaprezentować. Psychopatia jest s y n d r o m e m . i umieją opowiadać mało prawdopodobne. i na ogół umiem rozpoznać oszusta. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. że dałam się nabrać na taką sztuczkę".lent recidwism.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. medycynie. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. korzystając wyłącznie z obszernych. a gość natychmiast mi powiedział. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć.E. inteligentnej riposty. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody .A. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. psychiatrii. ładna. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym.Rozdział 3. że zna się na socjologii. że psychopaci udają . Psychopathy and vio. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie. C. psychologii. czułam się już niezwykle. Usiadłam. M. Jestem osobą ostrożną. Harris. że mam piękne oczy. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. Sygnałem takiego nastawienia bywa . „Law and Humań Behavior" 1991. nr 15. hm.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". Rice. s. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki. Zanim skończyliśmy.

Echoes in the Darkness. co mu potrzeba z ubrania". nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. J. Sprytny. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. Raźno wmaszerowat do sklepu. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. gdzie Dick postanowi! „uderzyć". Pomagam mu przy kompletowaniu tego. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą... więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. Jak mówiła. to trzeba mu przyznać. Rany boskie.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. Osoby zorientowane w dziedzinach. ale nic ponadto".] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni.. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. tylko żebyś przy mnie stał. cyt. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. dz. To znaczy: prawie wszystkich. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. zrzuciwszy drelichowe spodnie.. . Ktoś skomentował. jak on potrafi! „wykiwać faceta". W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. Dick! Zręczny.. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. Wambaugh. Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy.. pierwszym z miejsc. Tak. to niewiarygodne. psychopatycznego nauczyciela. „który właśnie się żeni". [. [. która przygotowywała doktorat z psychologii. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. [. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła".] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. co będę mówit. przymierza! ponury garnitur. w Missouri. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. że Bradfield zawsze miał „dobrą.

przystojni faceci. a poderwał sobie kiciunię. Warszawa 1990. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. Zieliński. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. że sprawiłoby mi to wielką radość. ale i nadziana.wiem.próbowałem nadrobić czas więkT. na przykład. Capote. s. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. Próbowałem tego już przedtem . Z zimną krwią. Oczywiście. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. Nie można go odzyskać. nie myślę . który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . choć niekoniecznie. który przy kieliszku wina oznajmia.wać ludziom to.. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej.. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym.. na którą opiewał rachunek.. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę. Myślę-. która jest nie tylko fajna. człowiek. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. Dick sięgnął do tylnej kieszeni. A tacy goście jak pan czy ja.nie. Profil: uczucia i relacje 55 . tłum.Rozdział 3. czego sam nigdy nie miałem.[. 161-162. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". Ale dni po prostu mijały szybciej. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Sprzedawca wręczy! im rachunek. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. że nikt nie mógłby nań się nabrać. aktywnością. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. Przypuśćmy. dużo lepiej oceniałbym własne życie". Czynić ich życie weselszym. B. bo przedłożył czek in blanco. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia.

56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. którego uważał za psychopatę: J. Według mnie. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić.. s.. New York 1989. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie.]. Mówił o wydarzeniach. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. .. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię.]. McGinniss. może przez siedem lub osiem. z ogromnym dystansem. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. Tamże. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. Fata! Vtsion. ale także z innym. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. abym w niego wierzył. 668..]. elokwencją i swobodą [. które budzą absolutną grozę. w jaki przedstawiał [swoją] historię. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu.. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. jest człowiekiem niezwykle wymownym [. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi.. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci.

. czy ma jakieś słabo. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. może oprócz tej. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata.gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. .Przestrzegam własnych praw. Ja. ile gwiazdy jedynej" . [. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek.. dz. na przykład. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. s. zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. ale to już byłoby samochwalstwo. pełnej blasku . grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. cyt.pisała Ann Rule o Dianę Downs. s. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. byłbym błyskotliwy". Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". „Mój partner dostał rok. 678. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. 468. dodając: „dałbym dwunastkę.oznajmiła pewna badana przez nas osoba. że jestem zbyt przyjacielski". Ja. Zdarza się. istoty wyższe. Nigdy nie naruszam swoich zasad". .Rozdział 3. gwałt i oszustwo). 38 Tamże. Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja.] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej. Ja dostałem dwa. Rule. A. „Nie chodzi o to. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami.nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych .. że nie przestrzegam prawa . Smali Sacrifices.

Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. i już obliczał. skazany za kradzież z włamaniem . Później osobiście złożył apelację .nie wiedzą. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. Psychopata sądzi. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. zadufanych. wywołane brakiem szczęścia.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli.zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.pewnych siebie. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. Pewien więzień. W odpowiednich warunkach . jak osiągnąć wyznaczone cele. Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy.jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . Psychopata w więzieniu. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. jak wyglądam. myśląc o zwolnieniu warunkowym. kimkolwiek zechce. Uważają je za tymczasowe komplikacje.i podwyższono mu karę do trzech lat. niezbyt wykształcony. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. Nie potrafią uwierzyć. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. znajdą się chętne ofiary . Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo.jeśli dopisze mu szczęście. Jack. że jego zdolności pozwolą mu być. którą zamierzał napisać na swój temat. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". jak . apodyktycznych i zuchwałych. trafi się sposobność. finansowych lub osobistych problemów. jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller. bezwstydnych fanfaronów . nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" .oświadczył nam jeden z badanych.

Później przedstawił szczegółowy. leję pedałów. przypominając samemu sobie: „Ach. . Była silna.najpiękniejszą osobą na świecie. Chciałbym. kiedy byłem w piątej klasie. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. naprawdę było nieźle. ciężko pracowała. . skończyłem już z tym wszystkim". Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. niż stracili". załatwię. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki .zapytała psycholog. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. Cholera.Rozdział 3. K o c h a m kobiety. czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. po wyjściu na wolność.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . „Jasne. żeby wydostać się z miasta. żeby utrzymać czworo dzieci. Uważam. czasami musiałem kraść. Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem".każde z nas poszło własną drogą". który stale przerywał. chcę mieć syna . żeby kobieta zupełnie się wycofała.Żartuje pani? Kłamię tak. Nieźle było. ale nie robię nic złego. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. Poza drobnymi kradzieżami. odkąd skończyłem czternaście lat. i będę mógł go wychowywać na swój sposób".oświadczył w rozmowie. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. Osoba rozmawiająca z Jackiem . ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą".jedno nie mniej naturalne niż drugie".Zdarzały się jakieś kłamstwa? . Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". jak oddycham . „. które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. „Teraz. że powinny siedzieć w domu. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. a wtedy zostałbym tylko ja". Piękna stać. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką .Kiedy skończy pięć lat. Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni.

ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. a ja gniję w pudle. jakie przeprowadziła. Trochę go pociąłem. czy odczuwa żal. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". że był to nie tylko najdłuższy. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. miał trzydzieści osiem lat. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. . Nie wiadomo. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. Na pytanie. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. to bym poderżnął mu gardło.60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. jaki ich działania wywierają na innych. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. Był okropnym gadułą. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. czy kiedykolwiek był pływakiem. Planował uczciwe życie. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. ale gdybym chciał go zabić. Zapytany. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar.

G. W dalszej rozmowie stwierdził. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. psychopaci czasami wyrażają skruchę. 284. . czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. Michaud. ale później przeczą sobie słowem lub czynem. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. . Nie jest rzeczywista. Poczucie winy? . że jestem w kiepskim . to się stało.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. Aynesworth. 41 To tylko sen!" . że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". s. młody więzień odparł: „Jasne. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. 2 drugiej strony. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. którym się posługujemy. Swoisty me40 S. New York 1989. który oświadczył. 41 Tamże. i dlatego do tego doszło".w c a l e mnie nie martwi.Wyraźnie było widać. mam wyrzuty sumienia". chanizni społecznej kontroli . Ted Bundy.Rozdział 3. Przestępcy za kratami uczą się szybko. bo „dostała bolesną lekcję życia".mówił w więzieniu.powiedział inny więzień o mężczyźnie. Złudzenie.To mechanizm. H. dla której wtedy tak zrobiłem. żeby panować nad ludźmi. Co się stało.i to bardzo niezdrowy. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . Musiała być jakaś przyczyna. Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. Na pytanie. Conuersations with a Killer. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia.

.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". byt to wypadek".. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych.]. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. Letters from Prison. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. „Nie uważam tego za właściwe określenie.. a potem ni stąd. Wyrzuty sumienia sugerują. Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. amnezji. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". że coś złego w ogóle się wydarzyło. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos. lecz również wolność. J e ż e l i jestem osobą. Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. wcale nie cierpiał. . która go zraniła. „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . kelnerem w nowojorskiej restauracji.. Abbott bronił się sam. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. a niekiedy zaprzeczają. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. czy czuje wyrzuty sumienia. że zrobiło się coś złego [. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. raniąc go śmiertelnie. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. przyjaciół. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał. to było czyste pchnięcie". musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci.62 Psychopaci są wśród nas nastroju. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. który poprosił go o opuszczenie lokalu.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles.

Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. Zawsze tak robią".że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. The Psycho pathic Mind. Inny badany. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. [. and Treatments. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. oraz J. także D.mogą zgarnąć forsę z polisy. The Hillside Stranglers. widzę. 27 marca 1984. mówią o mnie miłe rzeczy . odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. nikt nie ucierpiał. Abbott oznajmi! pani Adan. 0'Brien..] kiedy patrzę w przeszłość. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. Będą się domagali więcej. Dynamics. Są wywiady z pokrzywdzonymi.Rozdział 3.że byłem uprzejmy i taktowny. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . rąbnąłem to wszystko. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . zwykle pomniejsza. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. na przykład. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . Two ofa Kind. nikomu nic się nie stało.. powiedział: „Jasne. niż cały ten szajs był warty. New York 1985. który wyciąłem . że życie jej męża „nie jest warte grosza". >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. Reid Meloy. Frontline. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. Niektóre z nich mi dziękowały. Podają ich nazwiska w prasie. Zob. Jak na ironię. bardzo skrupulatny.twierdził John Wayne Gacy. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . seryjny morderca psychopata.o napadzie albo gwałcie. Origins. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer. Northvale 1988. Kobiety. PBS. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. kiedy w ewidentny.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną.Rozdział 3. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych..]. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. Jak wszyscy psychopaci. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". że czyni się ją „kozłem ofiarnym. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów. „Podczas naszej rozmowy .] Granica między prawdą i fikcją. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. Jones.. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. [.pisał Elkind . który zdumiewająco odbiegał od tego. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . Jej „urzekający sposób bycia". ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene. aby odegrać rolę bohaterki. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni.. ale też z informacjami.oznajmiła z szerokim uśmiechem. W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu. ogromna pewność siebie i przekonująca postawa.. drobnych i nieistotnych. pielęgniarka z San Antonio. bo jest tak dokuczliwa".Genene przedstawiła obraz swojego życia. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach . który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. lecz także w niezliczonych szczegółach. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [.

Psychopaci . okradaj i manipulują. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. zaliczyłem wszystko na medal.70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. Wspominając testy psychologiczne. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". jak „sprawia korzystne wrażenie". Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. naciągaczy i kanciarzy. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. Chce również zamieszkać z rodzicami. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. a część z nich przestanie być pierdołami". nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. „szczery i bezpośredni". Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. których nie widział od siedemnastu lat. Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". „inteligentny i wygadany". Naturalnie. że psychopaci skutecznie oszukują. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. powiada: „Mam IQnie do pobicia. w których uczestniczył. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. Metoda najwyraźniej się sprawdza. trudno się dziwić.

Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. potrafił być przesympatyczny. Nigdy bym nie przypuszczał. bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć.oznajmił jeden z naszych badanych. meble. Nadal mnie to wkurza. „Ach. Nie mogę uwierzyć. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów". że wiem. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. jak z nimi postępować. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. że ktoś mnie tak wykiwa . Bez względu na rodzaj pomysłu. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. Tym razem zniknął na dobre. jedzenie. . Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. no i nasze przedsię. lata siedemdziesiąte . A potem obrobił nas do szczętu. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. przybory biurowe .Rozdział 3. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. „Lubię nabierać ludzi. Nabieram was w tej chwili" . Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał.wzjęcie upadło.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". że wstydzi się i żałuje.wyczyścił nas ze wszystkiego. 2e dałem się nabrać na taką gadkę. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów.wspominał działacz społeczny.

Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. nie mówiąc już o dobrach materialnych. Jeden z naszych badanych opowiadał. „Pieniądze rosną na drzewach . nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. które są akurat w modzie. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. Pożegnawszy się po przyjacielsku. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. dużego i małego kalibru. aby kształtować swój pozytywny wizerunek . spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. Podszedł do nich. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. Teraz.zorów. ale dla stworzenia jej po. podszywanie się pod kogoś innego.wbrew temu. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić. a czynią to nie dla „resocjalizacji". wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli.z myślą o komisji. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę..oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . Na przykład. Uzgodniono warunki.. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". która przyznaje zwolnienia warunkowe. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. Choć . jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. jakiś wprawny manipulator ogłasza. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu). co się mówi.

szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. Tak się niezwykle złożyło. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. Było to genialne posunięcie.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy . czego od nich chcemy. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. Możemy jednak przyjąć. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty.Rozdział 3. Chwilowo „niepełnosprawny". bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić. Ted Bundy kupił sobie parę kul. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy.różnych wersjach metody. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. ale . kiedy to. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. aby zdobywać kobiece zaufanie.takich jak przejażdżka z nieznajomym.najbardziej osławiony seryjny morderca.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . odwoływał się do życzliwości młodych kobiet.niekiedy miat rękę na temblaku.gerBeside Me (Obcy obok mnie). z nogą w gipsie. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. Bundy zmienia! taktykę . niekiedy zaś. jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. którą wypróbowywał wielokrotnie.na ogół sprawdzało się znakomicie. Nigdy się nie dowiemy. stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. z natury nieprzeciętny. że nasze przypuszczenia są słuszne. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. co działo się w głowie Bundy'ego. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować. którzy są gotowi w nie uwierzyć. nierozważnych decyzjach . aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. zwłaszcza jeśli jest się młodą.

tywnych.. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. H. gniew.. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. aby wykorzystując własne doświadczenia. niesamowita książka o psychopacie.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". „Wierzę w uczucia: nienawiść. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem. czy uważa. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. ukazać wpływ Bundy'ego na innych. cyt. Aynesworth. która postrzeliła troje własnych dzieci. smutek z frustracją.jak ja sno wynika z tekstu . Uważam. wykazują skłonność do dramatycznych. że odgrywają kom° dię.G. odpowiedział: „Dobre pytanie. Rezultat? Dziwna. Michaud.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. dz.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. tak naprawdę sami niewiele czując. Czasami przypisują sobie silne emocje. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. 50 c S. 3. Ted Bundy. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. Downs .. a gniew z poirytowaniem. s. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . pożądanie i zachłanność" .. Chociaż od wyroku minęły lata. który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu.Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu. Baczny obserwator odnosi wrażenie. że zasługuje na śmierć. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć.

1. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści.1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair. a także ona sama.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. Cholera. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia . Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. że dzieci. 52 wszyscy bylibyśmy martwi" .tak opisywał swoją hologów J-H. Blizna zostanie mi na zawsze. Johnsa i H. że miałam szczęście. ż e ich doznaję (a zatem wiem. Mając trzydzieści siedem lat.C. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . czym są). wciąż bardzo mnie boli. ale nie zna melodii"^ . Quaya do wniosku. " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. choćbym bardzo chciała. ale tak n i e j e s t . Zdaniem wielu klinicystów. Gdybym oberwała tak jak one. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". Wcale nie uważam.i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. 26 września 1988. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. uczucia psychopatów są tak płytkie. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. 10 października 1991.Rozdział 3. Szczęście miały moje dzieciaki. według sądu zadanej własnoręcznie). Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . Kiedy podkreślano. że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. noszę w ramieniu stalową płytkę . Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów .dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. że psychopata . Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia.

To zupełnie to samo. jak sam czułby się w takiej sytuacji. Chyba kompletnie wymiękla. żeby opisał. Jedna nawet puściła pawia na banknoty. że nie bardzo rozumie. Abbott. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. nr 36. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. widzę. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. Poprosiliśmy. co dla innych oznacza „strach". wyćwiczone.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. New York 1981. Bez problemu włączam to i wyłączam". 13.H. ale bez rzygania". kto nie chce oddać kasy.217220. „Journal of Consulting Psychology" 1962. że mam przywalić komuś. Quay. 51 . pewnie bym Słę bal. H. Zapytaliśmy.C. . Jest zaprogramowane. In the Belly of the Beast. Inny psychopata wyznał. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. Letters from Prison. s. Najpierw wywołuję w sobie złość". Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. Odparł: „Nie. s. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. J. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. Johns. ale nie wiem dlaczego.

scular correlates of psychopathy. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. Najnowszą pracąjest J. A study of awciety in the sociopathic personality. Zdarza się często. „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. 6-10. Nasze wyją. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. że serce podeszło mi do gardła". że opisujemy lęk. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. żeby was załatwić". nr 17. drżeniem i „ściskaniem w dołku". co by myślał lub robił. a nie o to. „Próbowałam się odezwać. S.77 Psychopaci są wśród ras nych. że chodzi o to. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. Electrodermal and cardiooa. nr 55. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. Approaches to Research. 231-245. jak by się c z u ł. s. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. Jest to ważne dlatego. a pożałujesz". Hare. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". D. Literaturę przedmiotu omawia R. Zapytany. Chichester 1978. nienie. [w:] Psychopathic Behauior.D. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". . Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. „Szukałbym sposobu. Bywam nieźle podkręcony. R. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". Lykken. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. Schalling. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". być może przewidując. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka.nal Justice and Behavior" 1990. Ogloff. Hare. wyraźnie go zdezorientowało. Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. przyśpieszonym biciem serca. „Crimi. s. suchością w ustach.D. Wong. red. Mówił: „Oddałbym pieniądze". co ewentualnie nastąpi. ale niezbyt o to dbając.

że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. że nie potrafi odczuwać tak jak inni.Russell siedział sobie spokojny. . W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. Powiedziała też. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami.opowiadała Terry. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej.------------------- Na podstawie artykułu R. „Zabić dziewczynki iJustina".oto. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć .. jest niekompl ny. Jak komentowat jego kurator sądowy. jak dodała. a kiedy się cieszyć". że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. I wtedy ucieknie"jb. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". co się stanie. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. wyrzutów sumienia. jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. „Zabrać dziewczynki. a nie społecznie akceptowaną osobowość. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. Terry stwierdziła-. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. . a ja miotatam się i krzyczałam. a później brutalnie pozbawił ją życia. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. jeśli całą winę będę zrzucać na męża".»To on jest psychicznie chory. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. McDowella. nie rozumie. co muszę znosić«. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". gdy zatłukł [ją] na śmierć. Russell usiłował wmówić żonie. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. [. Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. Jego t^ecia żona Terry. wspominała. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu. o tym. nic". która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. kiedy powinien płakać.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. zabijając ją".] Żadnego strachu. 56 --------. że ogarnia ją obłęd. którą tworzy sobie na zewnątrz". Będzie wzorowym więźniem. Ale. Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze.. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki.. Wyrażała obawę. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic".

An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . system wartości. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. Princeton W 1954. Oba aspekty . McCord i J. jawy ze Skali. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań. McCord. 51.Rozdział 3..wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. głównie o charakterze poznawczym. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy.jeden dotyczący uczu i relacji. Jeśli naruszy owe zasady. W.. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony. McCord. impulsywność bardziej wyrazista. The Psychopatii.sze. drugi zaś odchyleń społecznych . które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać. McCord. The Psychopatii. s. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW.. choć wypaczony. J.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. reakcje emocjonalne są płyt. Profil: uczucia i relacje 79 płytki. Drugi aspekt. czuje się winny. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. An Essay on the Criminal Mind. .

D..]. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. Wściekłość to nie jest rozsądny powód. Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą.f . morderca z Teksasu.. zranione uczucia .. [. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji. . zaabsorbowany własnymi potrzebami. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?". ulgi lub przyjemności.nie hamują swoich pragnień.a to wszystko nieraz z .R.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m .pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . bo taką miałem ochotę" . gwałtownie domagający się zaspokojenia" . przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. którymi zwykle kierują się psychopaci. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. „Zrobiłem to.H.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie. nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. posługując się rozsądkiem" [podkr.80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. I oto ich rodzina. n i e m y ś l a ł e m . wzbudził zainteresowanie w całym kraju. Gary Gilmore. co się stało: porzucone posady. lekceważą potrzeby innych. splądrowane domy. w większym natomiast z pobudek.. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała.to najczęstsze uzasadnienie. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. zerwane kontakty. Tamte morderstwa były bez powodu. n i e p l a n o w a ł e m . „Psychopata jest jak niemowlę. zmienione plany. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa.

ale . 9. J. cyt. s.działania pod wpływem chwili . Jeśli ciąg. władowalibyśmy mu się w bagażnik. powodu. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. pogróżkami i złorzeczeniem. stanowi prawdziwe zagrożenie. w. poza pojazd. który nas bezpośred. nie pożyję sobie dzisiaj".jak się zorientował . dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. Ale przecież właśnie samochód. zwykle potrafim się pohamować. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. aby wyjaśnić nam.nie znoszę tkwić w miejscu" . który jest przed nami. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. McCord. Ponieważ nie chciało mu się wracać. a na porażkę. wydawałoby się. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. Pewien mężczyzna posłużył się analogią. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany.. sPoglądać daleko przed siebie.Rozdziat 4.mo poprzedza.. McCord.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. Łatwr ich . The Psychopath. Jeden z naszych badanych. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. dz... „Jestem wędrowcem. a do jej przełamania wystarczy byle powód. ciężko raniąc jej pracownika. rozczarowanie.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy.'e będę myślał o jutrze. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.to typowa wypowiedź. koczownikiem . Profil: tryb życia 81 błahego. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". opowiadał. Psychopaci są więc pory\ czy.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

ale jestem w tym dobry. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. Zapytany. „Przyrzekam. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. Do wypadku trzeba dwojga". którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. . Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. Jak opowiadał. ski. listy polecające. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi.Rozdziat 4. że to się nie powtórzy". Chciał zweryfikować opinię. że wiele spośród tych osób to psychopaci. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. „Pros. testy osobowości. stałem nauczkę".mi zaufać". Przyznał jednak. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. nie wypełniają swoich zobowiązań. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. „To było zwykłe nieporozumienie". nie zawsze pozwalają wykryć tych. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. jakie ich działania mogą przynieść innym. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. nie stosując żadnych zabezpieczeń. ucieczkę z miejsca wypadku. fakt. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. uczestnik naszego projektu badawczego.z oczywistych powodów. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. a mianowicie psychopatów. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. zetknął się z nosicielami wirusa. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów.

. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. Jak relacjonuje Capote. posługuje się oszustwem i manipulacją. drugi zaś. kto jest do niego podobny.p o d j e g o n a d .jak to opisał . tworzą straszliwy duet. Kiedy „mówca" trafił do aresztu. Spotkany mężczyzna . ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y . Drugi. Wspólnie obmyślili plan-. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa. Jeden z nich. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. . zeznając przeciwko sobie nawzajem.agresywny psychopata w średnim wieku . Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu.elokwentna.zastraszania i bicia . mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. że wkrótce będzie bogata.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. usłyszał ich rozmowę i . Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. Dopóki są zgodni w swoich planach. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per.| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni.żaliła się znajomym.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. Zamiar się nie po. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań .88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę.] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " .jest „od roboty". straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią). Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. drugi łamał opornym nogi. śmiertelnie niebezpiecznym partner. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty. ten „od roboty". Oczywiście.zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?".i z o r e m . Inny przykład: młoda kobieta .złapał dilera za jaja i przekonał go.ry'ego Smitha. Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. Wymagający. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia.. Ale zdarza się. Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. pasożytnicza psychopatka . Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " . ten „od mówienia". bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany.

pełnych przemocy T. Ponieważ wiele dzieci. Z zimną kriviq. 367. . wagary. Capote. s. oszustwa. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. „To zrobił Perry. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. podpalenia. wandalizm. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. zakłócanie toku lekcji. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej.Rozdziat 4. nadużywanie środków odurzających. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie. cyt.. znęcanie się nad rówieśnikami. Nie mogłem go poić. kradzieże. dz. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych.

ale woleliśmy je ignoZob. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. i pełzał dookoła.90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. odsiadujący wyrok za oszustwo. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. Mężczyzna.wspominał. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. 64 . uśmiechając się. wagarować i uprawiać seks. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. których nie chciała zatrzymać. opowiadał.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. Goleman. D. brać narkotyki. nawet kiedy są wściekli. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . seryjny morderca z Milwaukee. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . mówił nam ze śmiechem. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. Mówił też. a nawet przyjemne doświadczenie. Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry. były jak ostrzeżenie. „Straszne rzeczy. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. koty i żaby przybite do drzew. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. szokował kolegów i sąsiadów. aż zdechł". Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. Inny badany. Jeffrey Dahmer. Okrucieństwo wobec innych dzieci .

zrozumieliśmy ze zgrozą. Niezmiennie wyrachowana.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. Profil: tryb życia 91 . D. Błock. Radke-Yarrow. M. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. zarówno w dzieciństwie. które postrzegają świat jako źródło korzyści.Rozdziat 4. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. Impulsywne.usłyszałem od pewnej matki. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . red. jak i w dorosłym życiu. . 01. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. Zob.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. byli chuliganami. jak jednak informują środki przekazu.Weus. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. J. Sam tworzy dla siebie reguły. . znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". kradli. Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. New York 1986.

zdrady małżeńskie. znajomych i współpracowników. nieuczciwych praktykach. . które . głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. że popełnił ponad trzysta przestępstw. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej.Ale Manson był tylko zabójcą". których nie zdołano mu udowodnić. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. Walker sugerował. przyjaciół. Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych.są nieetyczne. . nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. prowadzeniu podejrzanych interesów. 3 listopada 1991. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . lecz próbują wszystkiego.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. NBC. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron.Myślę. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. . Danielem Walkerem ": „.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. często balansują na granicy prawa.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny.Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. że sam jest nie tylko zabójcą. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych. Przechwalał się otwarcie. Nieraz także dopuszczają się czynów. " Diabolical Minds.

psychopaci nie są jedynymi.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. które przyczyniają się.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. skoro psychopa. Goleman. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. D. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. mogą więc dowodzić. NastępZob. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. jak i w poprzednim rozdziale. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. nie wiemy.Rozdziat 4.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. Chociaż przestępczość . Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. skruchy. W twierdzeniu tym jednak . a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. .

Obecnie jest w średnim wieku. które są powszechne". . nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". spontaniczność i swobodę". tworzeniem fasady. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. monotonii lub przeciętności. podejmowanie ryzykownych.Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy.94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. pozostawanie żywym. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. a nie nijakim. ' . .Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. . życie pełnią. wiele lat spędził w więzieniu. gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. Ciekawe jest to.konformizmu?".Słaba kontrola zachowania-. że zyska się etykietkę psychopaty". jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. Życie na krawędzi. Oto jego uwagi: . Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". sposobem na przetrwanie w dżungli". jeśli nie mierzy się wysoko?". wymagających działań.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. życie teraźniejszością. -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. niezwykłych. nudnym i niemal martwym". .

poddział. na którą pojechała z przyjaciółmi. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. od uśmiechu.. Przez cały czas. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. kiedy niszczył jej życie. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. Następnego dnia zatelefonował. Był dowcipny . że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. potem w trakcie prze. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła .przezabawny. Wypatrzyła go na plaży. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. i Mówił bez przerwy. Nie miał stałego adresu.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Niewiele mówił o sobie .podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. niekiedy zaś przy. jak sądziła. plany i zamiary. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku. opisując swoje pomysły. Ilekroć pytała o któryś z jego E . Jeffrey już na nią czekał. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej. jego ubrania zawsze były „pożyczone". a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu.. zrozumiała. Gdy wszystko się skończyło. Tak się to zaczęlo. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. serdecznie śmiała się z jego żartów. przelicz sobie zęby.^ na lunch i powrotu autobusem do domu. Ilekroć opuszczała budynek.

że niedawno spędził noc u znajomego. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. marzeniach. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej.96 Psychopaci są wśród ras projektów. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. którą mu załatwiła. Nie trzeba dodawać. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. kiedy spała. na jakie zasługiwała. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. zjawiła się policja.w przeciwieństwie do sędziego. Pisał o swoich zdolnościach. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. Olśnił ją na nowo. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. Jak się okazało. planach. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. słał do niej listy. Wtedy zapewniłby jej życie.Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. i nie pozwalał jej uciec. Gdyby tylko . ^owocowała propozycją zatrudnienia. do łóżka drugiej wślizgnął się. Trafił za kraty. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . zadała mu . Przynajmniej raz dziennie. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. wydawał się zirytowany: „Ach. Pisał o niej. ale współlokatorki nie były zachwycone. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Pewnego dnia. Zalewał ją potokiem słów .„werbalnymi wymiocinami". że Jeffrey handluje narkotykami. Policjanci wyjaśnili. mógłby zrobić w s z y s t k o . Kiedy znowu pokazał się w domu. czymś z n a c z n i e większym". że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. bo kochał ją gorąco. Wkrótce stało się oczywiste. beztroski i rozmowny. jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. mocno przytrzymując ją za ramiona. o ich przyszłym wspólnym życiu. Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse.czytała . Była tak oszołomiona. kiedy siedzieli przy lunchu. mógłby zawojować świat.

Na przemian ufała. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań.to wierny obraz psychopaty. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. Uśmiechnął się. bezwzględnym. płytkim spojrzeniu". Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . Elyse". który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. Uwierzyła mu. Na szczęście. Psychiatra jednak nie był równie czujny. przerażający bohater książki i filmu . I to był koniec . dopóki jej nie zobaczy. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. wątpiła i ufała znowu. Wkrótce dowiedział się. Jeffrey wdał mu się „pogodny". na przykład.burza minęła. Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. oznajmił: „Wiesz. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. gdzie mieszka. a także za napaść. że nigdy nie pozwolę ci odejść.Ochłonął.zamierzał zabić nie siebie. Będę z tobą zawsze. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. jeśli Elyse się z nim nie spotka. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). irafił do więzienia. Kiedy wyszli z gabinetu. głównie za kradzieże i oszustwa. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. Jeffrey nigdy już nie wrócił. „pełen optymizmu". czy Hannibal „Kanibal" Lecter. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. Później treść się zmieniła . oświadczyła. Przesyłał jej wiadomości. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . że wszystko między nimi skończone. a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. lecz Elyse. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy.i Jeffrey zaczął ją prześladować. brat. że popełni samobójstwo.Rozdział 5. zjawił się w samą porę. że nie zrezygnuje. „oryginalny". Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. Na jego widok Jeffrey momentalnie .

byłby członkiem elitarnego klubu. na kutrze rybackim. a potem po prostu ruszają dalej. jeśli uwzględnimy. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. a świadomość zagrożenia.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. a nie maniakalnym.98 Psychopaci są wśród ras szalonego. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. moja dawna studentka. „Zdaniem Jeffreya . Innymi słowy. to prawdziwy potwór. że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. mówi w powieści: „Och. jakim był dla niej urok.ja się często. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. tym razem z długoletnim wyrokiem. sprawiła. Trudno się temu dziwić. . a on ma świetną gumkę do wycierania". znowu wylądował w więzieniu. że zarówno Lecter. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. psychotycznego seryjnego mordercy. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. a później gniew Jeffreya. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". gdzie przebywa Lecter. Zastanawia. który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. Oczywiście.jest przecież postacią fikcyjną . jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. Gdyby rzeczywiście istniał . Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów.k I e rzadko. Elyse. odzwierciedlające powszechny pogląd. Rasowy psychopata. transwestyta. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. Nie znalazła odpowiedzi.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. Oznaczałoby to. Kiedy ostatnio o nim słyszała.

Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną.tworzy syste przekonań. edukację. Zdumienie i fascynacja lekceważenie.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. co większość ludzi określa jako swoje sumi. . jest skomplikowanym proce. że opieramy się pokuso lub. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. lecz są i inne powody. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem.Rozdział 5.poprzez rodzicielską opiekę. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. kontakty społeczne. ulegając im. praw i potrzeb otaczających nas ludzi. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". który sprawia. W rezultacie . dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. nazywane uspołecznieniem. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant".nie uprzykrzonego głosu. czujemy się winni. Nie będzie przesadą twierdz nie. postaw i osobistych kryteriów. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa. kształcenie religijne i tak dalej . regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych.

Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . które odpowiadają im samym. Niehamowani przez sumienie. ols i R. [w:] Psychopathic Bchauior.jak sądzą . który przestaje obserwować piłkę. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. Theory and Research. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. G. ale przestrzegają tylko tych. możemy pominąć inny istotny element. Nie stawiają oporu pokusom. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. Ap. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. który by ich prowadził.proaches to Research.100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. Hare. bez względu na konsekwencje dla innych.lęku i niepokoju . Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. Psychopathy. co nas najbardziej interesuje.mogą ujść im na sucho. Z drugiej strony. ignorując wszystko inne. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . które . że nie dostrzegają oznak zagrożenia. Trasler. zależnie od warunków. ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. New York 1970. który na ogół buduje sumienie. Wszelkie antyspołeczne działania.go odbijający. Nie wiemy. Nie mają wewnętrzn" go głosu. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. co ich aktualnie interesuje. dz. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. . Wskazują też podobieństwo do zawziętości. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. Podczas meczu bejsbolowe. Z n a j ą zasady. cyt. są dla nich możliwe. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów.

Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". którzy nie spełniają oczekiwań . Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. Mogę złapać AIDS. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. . Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. Niekiedy zostawali bohaterami. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji. ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. samotników lub zarozumialców. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni.R. Łurja wykazał. po prostu „wygłaszają kwestie". dziewczyna zajdzie w ciążę. • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów.stów. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. jak ilość paliwa.Rozdział 5. Jeffrey.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. Elyse mnie zabije". ale szybko wybiłem to sobie z głowy". Psychopaci natomiast. kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse.

bez uwzględniania rozmaitych ewentualności.wynikały dla niej. że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia. zupełnie nie docierały do jego świadomości. wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. do których zamierzają się stosować.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". Kiedy stało się jasne.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami. Psychopata natomiast ocenia sytuację .szacuje potencjalne korzyści i koszty . które z jego dzia.dostarczycielkę ubrań. sprawieniem bólu. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. pokrzyżowaniem planów na przyszłość . Skutki. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. WEDLE WOLI Oczywiście. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. co możliwe. kiedy rozpatrują . po prostu znalazł sobie inne źródło. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. żywności. ile ^dojście" . wiarygodni i kompetentni. Nie są przecież robotami. popędy i okazje. psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. jakie może onieść o f i a r a .Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. schronienia.krótko mówiąc. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko.bez niepokoju. Chodzi po prostu o to. że porządni z nas ludzie.

gdzie uprawiam jogging. A Current Affair i America 's Most Wanted. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. Chłopcy z ferajny.i łem.Rozdział 5. wyobrażenie sobie świata takim. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. ] który mówi mu „nie". Sypiając z wrogiem. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. Szybko zauważy. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". Pacific Heights.j chodowym. że chociaż światła migają. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. and Murder. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. W biały dzień. jest prawie niemożliwe. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. Trzeba go zabić". jakim jawi się on psychopatom. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. Można twierdzić. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. biegną tory kolejowe.ry. Lies. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. . Misę. Dla osób. a pierwsze auto stało bez ruchu. Smali Sacńfices. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. Love. Przylądek strachu. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. semafor działa nieprawidłowo. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec .

jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami.zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. Lizzie Bor. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty. Tl " .uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa . od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha . Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". „[Psychopaci] mają w sobie coś. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". Jest to jeden z możliwych powodów. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli.den. którzy zamierzają je udramatyzować. że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ.pisał.i to nie tylko dla ludzi. Gary'ego Gilmore'a. dla których psychopata . scenie i ekranie.logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. Pragnąc odkryć. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. na papierze. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . Dicka i Perry'ego' . co tkwi również w nas. psychiatrą sądowym. nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. Charlesa Mansona.pisze Weber . i interesujemy się nimi. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. Jak argumentował Markman.Rozdział 5. czym to coś jest" .

przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. rewolucjonistą bez programu. prywatna rozmowa. wym Jorku. W ciemrr ściach zażywamy . poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie. Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu .Rozdział 5. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana.przyp. które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne. jego buntowni76 J. straszliwą siłę.]. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem. podczas którego wyjaśnia. tium. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0.. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. Joannę Intrator. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . Lindner. Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób.. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). z pozoru nie ponosząc konsekwencji" .z subtelną świadomością . zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. R. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza.Richard Hickock i Perry Smith. New York 1944. innymi słowy. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie. Intrator. październik 1991. Postrzegał psychopatię jako plagę. buntownikiem bez powodu. agitatorem bez hasła.

w kinie. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. Wszelkie jego starania . że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. telewizji. s. 13.niezależnie od tego. Tamże. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. J. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. Tamże.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . ani psychicznym" . ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . że psychopaci są wszędzie pośród nas. 75 T- . których spotyka się współcześnie. Kultura może się wprawdzie zmieniać.Sanchez. i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. 2. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. pod jakim są podejmowane pozorem . s. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. który doskwiera całemu społeczeństwu. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. Dzisiaj wydaje się. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym.

matką .niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. Taki przestępca. aby odkryć swoisty kodeks moralny . gangu. chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy.prostytutka. klasycznym filmie Fritza Langa M .wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. do akcji wkraczają więc inni przestępcy. powodowany nagłym impulsem. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw .jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. Wytropiwszy mordercę. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e. z własnymi regułami i zakazami. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy. gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy.rodziny. • szkańców W swojej dzielnicy. niemniej jednak autentyczny.Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. przestrzega zasad swojej grupy . Człowiek . Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u . Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem.

Crime and Humań Naturę. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. molestowanie doznawane w dzie- . W narkotykach szukali pociechy i ulgi. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. Herbstem.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy".rebce żony kilka prezerwatyw. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. znalazł w to. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. którzy brutalnie traktują swoje żony. przemoc w rodzinie. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. Zdarza się na przykład. a mężczyźni. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. Jeden z naszych badanych. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Mamy coraz więcej dowodów na to. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. Wilson. wszczął awanturę. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. New York 1985. R. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia.

kto •eszcze był w to zamieszany. przedstawia J. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. dlaczego popełnia przestępstwa. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . ponieważ jest to opłacalne. ratuj własną skórę. Seductions of Crime.. którzy dopuszczają się przestępstw. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". alkoholizm. powiedz. chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". kodeksu ani zasad. Bywają jednak ludzie.to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. Pewna badana przez nas kobieta. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. Nie wszyscy z nich są psychopatami. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. W odróżnieniu od większości przestępców. ile z charakteru. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . działań przestępczych. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. zapytana. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. W rozmowie z psyAnalizę powodów. problemy finansowe.były przyczyną. a puścimy cię wolno". niewłaściwa opieka rodzicielska. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. Można twierdzić. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne.Rozdział 6. narkomania . New York 1988. lecz jeśli nimi są.logiczny wybór 109 ciństwie. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. może nawet bezpośrednią. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. Kratz. Przestępstwo. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie.

próbując zrozumieć sytuację.Pyta. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. dzięki wspaniałej grze aktorki widać. dziecinnym głosikiem. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly.zetknąwszy się z psychopatą.wędrówkę po kraju. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. Holly wymierza Kitowi policzek. mierząc do nich z broni. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa.Kit mówi. Holly to postać rzeczywista. Stworzona przez Spacek postać. że czuje się. Sama ^ czasami tak się czuję. „Co z nami będzie?" .dosłownie . Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. o której wspomina wiele osób . Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. czasami rażąca. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu.mówi swoim bezbarwnym. . ale nieznajomość melodii". wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. „Jak myślisz. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. Obok Kita siedzi Holly.laików i profesjonalistów . Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. a jeszcze później. załatwiłem ich?" .pyta kobieta. jakby miał zaraz eksplodować. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. Tuż przed odejściem strzela w drzwi. „Cześć" . doskonały przykład na „znajomość stów. jakich powinny doznawać. -Och odpowiada Holly . Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. wyrusza z Kitem na morderczą . autentyczny „odmieniec". tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia.

Strachan. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada.Rozdział 6. C. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. aby zachłannie czerpać od niej ciepło.. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. A reuiew.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. K. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Oczywiście. K. Szczerze . Psychopathy andcrime. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. Howells.E. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. Hare. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. bezwzględny. szpiegostwo i terroryzm. R.D. A. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. mówiąc. Hollin. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. Przestępstwo. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. Forth. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. red. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania.przestępcami.

dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . Dostał wyrok za gwałt. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. No. to psychopaci^. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. Buried Dreams. że 44% przestępców. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych.zmusza go do kontaktów seksualnych. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. S1 T. schronienie. I nie czuje się usatysfakcjonowany. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. B.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. Jankowiak. żywność i pieniądze . Gacy nie traci czasu . Następny wieczór spędza podobnie. Pieśń kata. Cahill. Później wyjaśnia.Mailer. N.a wszystko to w imię „miłości". ubiega się o posadę w jego firmie. Warszawa 1992. kiedy wystąpił w teleturnieju . Inny przestępca trafił do aresztu. zabójca z Utah. Kiedy Gary Gilmore. tłum. posprzecza się ze swoją dziewczyną. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . Jak powiedział pewien więzień. to się obsłużyłem". ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. New York 1987. na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby.

jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. ale nie zaskakuje. Psychopaci . Stosują przemoc na zimno.okoi to. W zasadzie nie bardzo to rozumiem. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie. Federalny Urząd Śledczy. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. Ale ja nie myślę. Nie dość pazerny. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. nie myślę. Departament Sprawiedliwości USA.w przeciwieństwie do większości z nas . Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. „Playboy" maj 1977. 76. Killed in the Line ofDuty. Budzi to niepokój. Jestem niecierpliwy. Zapytany. Nie planuję. choćby . dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. Działam impulsywnie. Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu.zarówno w więzieniach. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym.Rozdział 6. The Uniform Crime Reports Section.. Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e .niż inni przestępcy. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. Przestępstwo. instrumentalnie. Nie jestem wielkim złodziejem. jak i na wolności .logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją. za które mnie jednak posadzono.nie mają silnych zahamowań. dla zaspokojenia prostych potrzeb. s. O c z y wiście. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . owszem. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. wrzesień 1992.

odwróciłem się i wyszedłem [. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia.. Ale on i tak był nieźle popierdolony. Billem. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. a potem spokojnie proszą o dokładkę .] zadołowali mnie na cztery miesiące. dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy. Nawet doświadczeni. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. powinien skorzystać z pomocy psychologa. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore . No więc wracając do waszego pytania . • Gary Gilmore. pobity i okradziony w więzieniu. a Billa zabrali do Port.. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez).]. czego pragną. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz.wbiłem mu młotek w głowę.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować.land na neurochirurgię.. Następstwa bywają tak poj| ważne. „Wieczorem dorwałem Billa. lub dla zdobycia tego.. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. satysfakcją i samozadowoleniem. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. wyjaśniając dziennikarzom. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów.facet nazwał mnie Kowalem w . Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal".

ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. jak wyjaśnił..Rozdział 6. ale byta zmuszona go zabić. a odmowę karał biciem.]". jakby Doug miał wiele twarzy. spokojnie oznajmił policji. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata. co posiadał". kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. słabych. że kochała męża. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo.. że zabił nożem mężczyznę w barze. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. i często robit im kompromitujące zdjęcia". Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie. Policjantom oświadczyła. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [. Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. podobnie jak większość kobiet.z braku świadków. Doug zawlókł ją do przyczepy. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". którego poślubiła pięć lat wcześniej. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów.powiedział..logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. „Mogło to spotkać ciebie" . . Przestępstwo. Podobno Gilmore twierdził później. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści.

. sprzedaję mu parę trepów w głowę. Kiedy pisałem ten rozdział. wściekłością czy strachem... więc. jak to tylko możliwe". 2 „Playboy" maj 1977... McQueena. i leci na ziemię.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. czym jest utrata panowania nad emocjami. że oskarżony. zac: drzeć mordę. włączam telewizor i śpię. s. i cholernie mnie wkurza. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych). więc biorę browar z lodówki. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. Cytaty pochodzą z artykułu K. no. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem. co zrobił. niepohamowanym gniewem. ale wrzeszczy dalej. Większość ludzi wie również... zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. przestał nad sobą panować. Miejscowy psychiatra zaświadczył. który podczas włamania za bit starszego człowieka.. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. a tu dziadek schodzi na dół i.. wyczerpany nerwowo. no. zatacza się.. więc dostaje w łeb. ale inne byty tak okropne. Tak prosta. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. jakby. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. 76. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią... folgując swoim brutalnym upodobaniom. Zamyka się w końcu. .. wstrząśniętego swoim czynem. jestem już nieźle skonany.. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. Mężczyznę. dotkliwym ciosem emocjonalnym. Walę g0 w krtań i.. Budzą mnie gliny [śmiech]".. uniewinniono.

od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. i niemal na pewno się nie powtórzą. których sprawcami byli psychopaci. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. Jak podkreślają kryminolodzy. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. z których mniej więcej połowę zdiag. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno.nozowano jako psychopatów '. Zbrodnie. Ogółem można stwierdzić. Nie wyraża potężnych emocji. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. nieskomplikowany i rzeczowy. w sposób bezpośredni. Przestępstwo. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. przyjaciele lub znajomi. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia.Rozdział 6. skłonnych do skruchy ludzi. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. . • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin..

ale nigdy nie robię nikomu krzywdy. Najgorzej było. R. czego strasznie chcę. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. Hare. choćby na homoseksualistów. s. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . .118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. napastliwa żebranina. S. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów. działalność gangów i ataS. 454-462. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. Violence. Niektórzy gwałciciele to F. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. nr 1. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. i po prostu to biorę. Oczywiście. Rozboje. zastraszanie. Wong. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych. tlms' ki na wybrane grupy. Lee.mówi. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. Williamson. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990.

logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. które narzucają kobiecie rolę podrzędną. wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. skłonnego do manipulacji. że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. Ustaliliśmy. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona. pragnienia władzy i kontroli. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę. zakładał na głowę papierową torbę). PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. egocentrycznego. Przestępstwo. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . mamy dowody na to. prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę . Przestępstwa tych ludzi.w terapii dla maltretujących żony '. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli.„pozbawionego sumienia. którzy uczestniczyli .Rozdział 6. społeczne i psychologiczne).. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe.

. T. Z policyjnego raportu wynikało jednak. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. Wydział Psychologii. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. Twierdził. 643-661.podobno wyjechał z miasta. R. amatorskiej analizie pozostałych uczestników.i. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. Po kilku sesjach zniknął . Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Dominował w grupowych dyskusjach.sprzeczkę. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. Kanada. „The Province" 28 stycznia 1987. czarujący i sympatyczny mężczyzna. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. D. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. ale podejrzewam. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. w których ucierpiały także inne kobiety.Prentky. Vancouver. określił tamto zdarzenie jako błahą . odpowiedział z uśmiechem. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. skupiając się na powierzchownej. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. Newlove. S. praca nieopanowana. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. że jest co najmniej równie wysoki. na koniec zaś oświadczył. s. owszem.120 Psychopaci są wśród ras R. nr 59. Nie wiemy. oszustwo i defraudację. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. Rapist „might murder". Hart. Knight. Psychopathy and Family Violence. niefortunną . W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. Dutton. ziennych. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. Leblanc. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie.

jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. że psychopaci . Jak zwykle. Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. głosił niezmiennie pogląd.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . Bardzo prawdopodobne jest to. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson. Przestępstwo. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. Środki potrzebne do prowa. to psychopaci. w których oskarżonym groziła kara śmierci.może myśleć taka kobieta. „Doktor Śmierć". w procesach 0 morderstwo.. Nie ulega też wątpliwości.Rozdział 6. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny.logiczny wybór 121 Hipoteza. aby zrozumieć. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. ile dla uspokojenia sądu. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. że wielu mężczyzn. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. którzy twierdzą. „Leczył się. prawda leży gdzieś pośrodku. więc będzie lepszy" . że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci.

E. Peters.T.E. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej .C. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność). V.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości .D. Jak wykazują te badania. 435-448. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. s. Prawie jedna trzecia ' S. Hare. Quinsey. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. nr 2. R.R. Harris. R. Kropp. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. G. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. „Journal of Interpersonal Violence" 1990. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. Barbaree. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) .D. Hart. M. jeżeli będzien wiedzieli. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. 419-422.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. H. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. nr 4. R. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie. Znaczenie tej różnicy dla komisji. Serin. które decydują o zwolnieniu warunkowym. nr 56. Rice.L.D. którzy nimi nie są. 227-232. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. s. P. s. Jak wspomniałem wcześniej.

te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie.por. nieustraszonego wojownika. D. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. Jacy byli. elokwentnym kuzynie. pełnej zahamowań koleżance. ordynator Oddziału Psychologii. Nie oznacza to.o nieśmiałej. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii .. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu.logiczny wybór 123 Psychopatycznych. . agresywnej sąsiadce. Chłopic. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. jeszcze z czasów dzieciństwa . który przyjął ten sposób działania. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' .Rozdział 6. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. 27 łistopada 1991. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). który boi się własnego cienia. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. otwartym i towarzyskim bracie. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. podejmując decyzje co do tego. i to niekiedy bardzo. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. Platę. porywczej. Przestępstwo. recydywą i przemocą. Pfywatna rozmowa.

Natural histories of conduct problems. M. B. New York 1986. które ujawniły się już w dzieciństwie. nr 56. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. red. Kazdin. Forth. Baltimore 1966. s. s. Deve. Błock.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. New York 1988. A. A. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Deinant Children Grom Up.M.E. L. Hare. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. Costa. Robins. sobie. „Law and Humań Behavior" 1991. Trudno zatem się dziwić. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.T. L. dojrzewają.N. and asso. nr 15. Lahey. R.liwość. F. 710-714: G. 11. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. Rice. nr 56. 762-765. 625-637. D.scence: A replication. Syndrome of problem behaińor in adole.my w przyszłości. że dziecięca bojaź. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". delinquency.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions. jacy będzie. McPherson. Harris. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98.-Yarrow. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 .E. t. R. Cormier. red.E. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. s.A. .N.D. Psychopathy and uiolent recidiuism. J. Małe psychopaths and their criminal careers. H R. M. Jessor. a później gwałtownie spada. C.E. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. Donovan. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. Loeber. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. Radke. Olweus.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem.

obmyślają nowe strategie pokonania systemu. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. znajdują sobie kogoś.. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". Jeżeli jest psychopatą. . powierzchowni. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. skłonni do manipulacji i bezwzględni. Badania zaś wskazują. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. Są to ważne informacje. Nie oznacza to jednak.Rozdział 6. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. do końca życia. kobieta może się zastanawiać. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. Zanim jednak uznamy. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. kto ich rozumie. Różnica polega na tym. że wielu spośród tych. że ich zachowanie jest już teraz moralne. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. Przestępstwo. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej.logiczny wybór 125 prawem. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. Wielu popełnia przestępstwa. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej.

a także obawiato się.| nowiła zmienić swoje życie. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Niektórzy z jej środowiska sądzą. Niektórzy spośród jej znajomych uważają.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. W wieku dziesięciu lat strę- . a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. ale był jak z innej planety. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. Bałem się jak cholera!". że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. ż e : odniosła sukces. jakim je wypowiadał. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. rzeczowym tonem. Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. arogancką i skłonną do manipulacji . którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. że jest interesującą kobietą. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. był trzecim z czworga dzieci.z tą tylko różnicą.

. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. przekupstwem i narkotykami. oraz niezliczonych partnerek seksualnych.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. których Earl nie dokonał od tamtej pory. Akta więzienne opisują też. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. napaść.Rozdział 6. Jeśli nawet go skazywano. jak Earl .świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. trwających kilka dni lub tygodni. Chyba jest ich trochę. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. [. ile ma dzieci. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny. oszustwo. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. naruszenie przepisów ruchu drogowego. bezprawne ograniczenie wolności. co niełatwo zrozumieć. które mi udowodniono". jak i administracją więzienną. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy.. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków. Zapytany. ale ja na to: »A skąd. Niewiele jest przestępstw. co budzi strach i podziw obydwu stron. a także „regularnie donosi na innych więźniów. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. Przestępstwo.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach.. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". kradzież. kurwa . przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. znając jego zachowanie w więzieniu. „Owszem. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. gwałt. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji". silą. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. Zarzuty często oddalano.dążąc do władzy i kontroli .

Ku naszemu zaskoczeniu. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. co Earl mi opowiadał. roześmiałbym mu się prosto w twarz. Biegły. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości".I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. tak przesadne było jego samouwielbienie". który rozmawiał z Earlem. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. Uważam. jaki jestem wspaniały.nego homoseksualizmu". Earl wiedział.czasami myślę. że nie ma nic. Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. Ale . Moja reputacja jest dla mnie święta". ale trzeba w siebie wierzyć. nie? Kiedy się sobie przyglądam.„Jeśli choćby połowa z tego. seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. jest prawdą. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym.jak napis3' jeden z moich biegłych . Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. psycholog i psychiatra więzienny orzekli. jestem zadowolony z tego. gdzie słynął z „agresyw. Zamierzam być dobrym obywatelem. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. co widzę". czego bym nie potrafił dokonać . W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. tretował kobiety. że ludzie robią sobie ze mnie jaja.

Badacz. Jak się okazało. otrzymałem list od Briana Rosnera. o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty.. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości.krętacki prawnik.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. Earl niedawno wyszedł na wolność. .. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Przestępstwo. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. Przestępstw Gospodarczych jest . nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia.parafrazując Pańskie słowa . w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . George Bernard Shaw. Rosner pisał.. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym.Rozdział 6. [. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego.

a także. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom. Myślę.lekarz i biznesmen. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. 99 . Goleman. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. jak należy go p°* " D.

Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. lecz wiele banków. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. E. Działając razem.Rozdział 7. ale John Grambling wie. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. Wynik był niezgorszy. ]oi List od Briana Rosnera. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". . który opisywał oszustwa Gramblinga. ale zostali złapani. zabierając 23. wydając wyrok. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się. i tak po kolei. Psychopaci w garniturach 135 traktować. znajdzie je Pan tutaj"5. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. Cony. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. że są ludźmi godnymi zaufania. 1. 15 lipca 1987. s.5 miliona. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. Załączam materiały z procesu. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości.

gwarantuję . Często udaje im się uniknąć więzienia. Swindle. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny.i inne podobne do niej . jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . oszustwem i manipulacją. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. 6 marca 1987. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". część 48. . list Johna A. akt oskarżenia nr 2800/85. pewno dopnie swego". aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. B. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. nigdy jednak . Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. Rosner.za wskazówkę. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A.akt oskarżenia nr 2800/85. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. Homewood 1990. Gramblingowi.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu . Proceedings.nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. GramblingoW. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. także z rodziną. posłus jąc się urokiem osobistym. Grambling zarabia na życie. Senlencing Memorandum. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". Gramblinga do sędziego Hermana Cahna.

Rozdział 7. [. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe . Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka.i jego kolegę tak.a potem kontynuują przestępczą działalność. Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- . Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych.] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. a postępują tak haniebnie.. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. Jak powiedział Rosner. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. jak świat im pozwala . które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek.. zdaniem tych dwóch urzędników. aby podrabiać zaświadczenia. • Jego narzędzia są wyrafinowane.doradcę do spraw działalności dobroczynnej . Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo.

którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. których skrzywdził. . o planach zadośćuczynienia za grzechy.138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów.. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. czy z jakąkolwiek inną dziedziną . że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. Nie jestem zawodowym „ . że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . • jestem człowiekiem uczuciowym"4. Jestem konstruktorem. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd.] Boże. Zatrzymał pieniądze. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. o czym Grambling doskonałe wiedział.. Kiedy aresztowano Gramblinga. jak się okazuje. „a działo się to dokładnie wtedy.] Ci wszyscy nieszczęśnicy. Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. czy to związa113 nych z finansami. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". jaką poczuła „na wiadomość o tym. [. nawet kiedy w i a d o m o . Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. i z protokołu końcowej rozprawy. która ogarnęła cały kraj" . [. B y ł naciągaczem. Jego teść napisał. wspominał o terapii. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był . wywołując „falę przestępstw. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" .. że znalazł się za kratami.. które zajmowałem przed 1983 rokiem.

Pierwszy pracodawca . Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. s.. s.w zbyt wielu sprawach. 51. 6 marca 1987. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. Dała się oszukać. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo".] Pewien znajomy. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza".poważny bank inwestycyjny . stępnym. że nigdy jeszcze nie . list do sędziego Cahna. Pozwolono mu zrezygnować z posady. tak jak okłamywał każdego. [. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. Tamże. 10. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. Grambling zawsze był marnym ojcem. O mało go nie rozszarpała. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. cyt. że nie rozumie. chłodnym i niedoJohn Grambling junior. Sentencing Memorandum. Proceedings. Mówiła. s... s. podobnie jak inni. najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. dz. starając się okazać współczucie. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. cyt.bie przestępstw.. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. 54. 30.Rozdział 7. s. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. z którym musi zmagać się co dnia1". dz.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . powiedział jej. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . Tamże. 11.

lekarze. ile przez jego ofiary. abyśmy im zaufali .twierdził Rosner .140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku.który chciał być „ogólnie lubiany". Przekonawszy nas do siebie. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. aby pozyskać zaufanie.każdy. Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. czyni nas łatwym łupem dla oszustów. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. lecz już sama gotowość. zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym. Bardziej jesteśmy ostrożni. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) .prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. „W opinii Gramblinga .czterdziestoletni prawnik. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. Na przykład prawnicy.stanowi doskonały przykład . lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. aby mu zaufać lub uwierzyć. Wykorzystywał też powszechny pogląd.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" . kto jest dostatecznie głupi. Grambling . wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci .

. kupił sobie porsche. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. że występował już jako pracownik opieki społecznej. Zdarza się. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. trudno się dziwić. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych.Rozdział 7. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. zniknął nagle. ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli .a zwykle wymyka się prędzej czy później . duchownych. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). że oszustwo zostanie wykryte. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. adwokatów i psychologów. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. tylko pożyczył te sumy. tym lepiej. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. z odsetkami". Jak twierdzi. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. których skutkiem były paro milionowe szkody. policjant. Na ogót wybierają zajęcia. Kiedy pytano. którymi nie są. Kilka lat później pojawił się w Anglii. Podczas procesu ujawniono. Przez niemal rok przeprowadzał operacje .po prostu pakują manatki i ruszają dalej. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania.na ogót proste. przepisuje leki. zainwestował w luksusowe mieszkanie.nych transakcji na giełdzie. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. a nawet dokonuje operacji.

142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. twierdząc. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. Brad został zwolniony warunkowo. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. trafiając do więzienia". Może teraz być wszędzie. Szybko wyszedł na wolność. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Kiedy jeszcze był na uczelni. Kiedy miał kilkanaście lat. że skończyłem prawo bez zakuwania. Spłaciłem dług z procentem. . odparł: „Dużo czytam". że należą do kogoś innego. Zwolnienie anulowano. zaleziono przy nim narkotyki. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. scowych bukmacherów. żeby zastąpił mnie na egzaminie". że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. ale uniknął procesu. O swoich ofiarach mówił. Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe.

W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. nauczyciele. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. Jednak ta budzą. osoby zajmujące się dziećmi . System jest bowiem zorganizowany tak. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. Jak notu.Rozdział 7. adwokaci. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. aby seksualnie molestować pacjentki. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania.powiedział jeden z naszych badanych. który . psychopaci reagują obojętnością. opiekunów. innych krewnych. A jeśli ofiara się skarży. bezbronnych członków społeczeństwa.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. ku konsterna. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. psychiatrzy. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. jest niepokojąca. co mam pod ręką" . moja pacjentka jest niezrównoważona. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej.cji nieszczęsnych pacjentów. „Po prostu biorę. psycholodzy. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. które dotyka najsłabszych. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. polega na tym. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym.

że mogliby postępować inaczej. . którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję.144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. Proponowała. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. władzy lub . że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. . 121 . któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim .wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść.wolności.ne'a Gacy'ego. prestiżu. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. Mówiła. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. zwykłe dla zdobycia pieniędzy. DZIAŁANIA. Kontaktując się z tymi firmami. nabrała podejrzeń. Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję.podczas odsiadywania wyroku .

a jego jedyny kontakt z uczel. „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . . Psychopaci w garniturach 145 mieście " . czyli trzydzieści tysięcy dolarów. Był pewien. żeby łatwiej załapać się na autostop. nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. bo chce zdobyć odznakę sprawności. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . których oszukał. był oszustem nastoletnim dzieciakiem. 12.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. Mężczyzna ten. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. który potrafił ukraść mundur harcerski. s. tym razem za darmo). że podróżuje okazją. Dobry kłamca zna się na ludziach". >21 ~~---------B. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. zawsze o krok wyprzedzając tych.Rozdział 7. że rozpracował go lokalny reporter.. A potem może reprezentowanie stanu". Opowiadał kierowcom. Bearak.wyjaśnił później. kandydował do lokalnej rady szkolnej. pr2e^ kręty.. podawanie się za kogoś innego. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. Kandydat nie tylko był oszustem. Dziennikarskie . Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". Wmówił ludziom. Martwił się tylko tym. że jest bohaterem. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. trzy rozwody i czworo dzieci. [.I planowany awans do komisji okręgowej. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. 1. „Zanim został dorosłym oszustem.mężczyzna radził dziennikarzowi. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u.

nie umiał pogodzić się z myślą. Jak przypuszczam.zamiast go potępić.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata".podobnie jak reszta społeczności . Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości.o diagnozowaniu psychopatii. Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia. silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. dzięki którym załatwił sobie pracę. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu . kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". organizowaną fornii. abym omówił swoje badania nad psychopatami. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. Jak się okazało. Oczywiście. Jak na ironię. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" .tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . proponując. I nie był to powierzchowny gest. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa. że lokalna społeczność . nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą. oszustwa i kradzieze. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne.stwierdził. zostały przez niego sfatszowane. Psychopata reaguje ze spokojem. a dokumenty i listy polecające. A może . naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. „Stawiam [jego] szczerość. Naturalnie. . który . pośpieszyła mu na pomoc.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. zobowiązując się „słowem honoru". a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej . Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery.razem z komentarzem redakcyjnym .

Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. pisarze. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. lekarze. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. psychiatrzy. że funkcjonują całkiem nieźle . że sam ureguluję nasz rachunek w barze. kiedy personel zauważy. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. Wydaje się. Jak sobie przypominam.Rozdział 7. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. czego pragną.bez naruszania prawa. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów. pochodzeniu. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. biznesmeni. ale dzięki swojej inteligencji. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. Są równie egocentryczni.jako prawnicy. jakkolwiek znaczne. później z powrotem poza mury. nalegałem. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. a stamtąd szybko na wolność. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. która wymknęła się spod kontroli. Moim zdaniem. personel wojskowy. którzy odnieśli sukces". prawie bezkarnie. zniszczonym życiem i do cna . Pojawia się też argument. korzyści te. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. że pojawił się pacjent. artyści . Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych.

Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale.ogółem. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię . łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach.na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu.i czynią to bezkarnie. „Co się z nim stało?". bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«". nie obawiając się zemsty.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił. Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom.„Bogu dzięki" . którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. którzy balansują na granicy prawa. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". których psychopaci pozostawiają za sobą.na przykład zabójstwo albo gwałt . hipokryzji . którzy w pracy działają bezwzględnie. Zamiast nazywać ich psychopatami. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . interesownie i bez skrupułów. I c h czyny. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . W przeciwieństwie do ludzi.mówi jeden. nikczemnego postępowania. Jestem pewien. .odpowiada drugi . Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny. odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. a nawet budzą podziw . chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. Ludzie. niewierności. balansując na granicy prawa. Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- .148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. a zawsze osiągane cudzym kosztem).

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów.] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. [.. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. s. . synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów".] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. • Artykuł w „Forbes". która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie.. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. The Dirtiest Bank of AU.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych. 6 J. jaki dotychczas utworzono"6. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. „Time" 29 lipca 1991. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy..C. Beaty.. Oto kilka najnowszych przykładów . [.. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji..154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem. Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. pozostałe zdecydowanie mniej .jeden skromny. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". przekrętów. 28. Gwynne. zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. S. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu.

żeby po nie sięgnąć". CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. które aż się proszą. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu . Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. większość poinformowanych. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7. MAJĄ WSZYSTKO. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. lipne promocje giełdowe. Choć wiedziano powszechnie. w tym dziennikarze. Jeden z naszych badanych. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. zachowywała osobliwe milczenie.Rozdział 7.i tak skutecznie działających . kłamliwych obietnic. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. co doprowadziło . Przewiduje się obecnie. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. są tu wspaniałe możliwości. Po pierwsze. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw.więcej niż wojna w Wietnamie. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce.w stopniowo narastającej lawinie długów . zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. .do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami.psychopatów.

Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. które później bez wahania łamią.nawet wtedy kiedy ich schwytano. . beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. urok osobisty. pewność siebie. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów.minimalne. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. Zdarza się. zdezorientowani. Po trzecie. obycie towarzyskie. Po drugie. podczas gdy adwokat.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. Należą do podobnych klubów. odporność na stres. a kary są zwykle śmiesznie niskie. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. ryzyko wykrycia . może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. jakby nic nie zaszło. biznesmen lub polityk. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . taka przestępcza działalność jest lukratywna. a ich oskarżyciele. często zachowują się tak.

Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. Nie wyglądam jak oni. nie mówię jak oni. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni . na przykład rabunki lub gwałty. stoczyłem się na samo dno. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. wspomniany na początku tego rozdziału. Otóż oświadczam bez wahania. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. skierował następujące słowa do sędziego. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. John Grambling.Rozdział 7. . zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. że nie jestem do nich podobny. z zawodowym kryminalistą.

że . Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego.. który chce zasmakować światowego życia.. A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. . dostęp do najnowszych premier kinowych. Psychopata. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . bieżnie do uprawiania joggingu..chociaż nie zgadza się z Gramblin. [. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" . skoro cię tam nie było. [. a kimś. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić..Sędzia skomentował. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. przekonująco". Wtedy brzmiało to rozsądnie. biblioteki. 127 używając wiecznego pióra" " .giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?".że g d y b y ś m y „ t a m " byli.] między kimś. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". kto może wyrządzić podobne szkody. Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza.

wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo.Rozdział 7.stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. . A inni? Niestety. Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne .

która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. odpowiedział: „Nie. Nie wymiguję . jak się uodpornić na intrygi zręcznego. że mamy do czynienia z psychopatą. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów. czy nie. Oczywiście. aby wiedzieć. 129 ^jf biet w starszym wieku "". tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. ale raz musiałem kogoś zabić". które zwykle przechodzą niezauważone.i ludźmi. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów... zdeterminowanego psychopaty. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. • Kobieta. czy ktoś w to wierzy. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. nawet jeśli podejrzewamy. Moje słowo jest szczere jak złoto". [. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?".] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię.Rozdział 8. Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. z jaką psychopaci żonglują słowami . Oszust: „Dobre pytanie. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach.

Przypuszczam. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. Dziennikarz: „Czy to prawda. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie.. skąd. Nie chciał być kozłem od f a r m y " . odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Olson: „Nie. Jest za droga.całą t r y l o g i ę " . że można by zapełnić pięć lub sześć książek . Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. [. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. u w i e l b i a m skręty. . NiewyIduczone zatem. Trochę powciągałem i tyle. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". Zagadnienie to 131 . że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . Zadziwiające. mógłbym się przyzwyczaić. Oszust: „Nie.Od tyłu". I valium. jak działa na niego kokaina. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. owszem". Po prostu trzymam się od niej z daleka. ale to dobre pytanie". ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej.. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. nie nosiłem ich wszędzie. Była tylko n i e p o t o m n a " . psychopatycznym seryjnym mordercą. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi.Rozdział 8. Zdaje się. Po prostu. Dziennikarz: „Och. natu..] Nigdy nie próbowałem kokainy. 130 ralnie . Olson: „NieBanalny. ale miałem je w teczce. Ale przecież była martwa!".. No i alkohol. Dziennikarz: „Nieciekawy?".

„Nie jest pan seryjnym mordercą?" . przedstawiając dowody na to.pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. ale mordował pan seryjnie".Nie chcę być jakimś tam psychopatą. Henley: „Nie jestem". ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn. że jest ofiarą seryjnego mordercy. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. .162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie.powiada Henley. to właśnie jest semantyka"8'. Chcę być porządnym gościem". Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. swojego wspólnika. Działając razem. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. jest pan seryjnym mordercą". dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak. Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. Dziennikarz: „Mówi pan. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. Cytaty z artykułu P. że nie jest seryjnym mordercą. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą". twierdzi. „Jestem bierny . . 8 maja 1991. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem.

leworęczni . wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych.umiejscowione w obu półkulach. dyslektycy. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. Co więcej. -277- . Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. Oczywiście. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. a nie w dwóch. Gdyby obie półkule były zaangażowane. Właśnie stąd mogą pochodzić. obrazowaniu. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. równocześnie. na przykład. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. jeśli zachodzą w jednej półkuli. ściśle określone zadania. niektóre formy jąkania się i dys. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. Wnioskuję na tej podstawie. doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki.

żona jednego z badanych przez nas psychopatów. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . który jest dwuwymiarowy. NeW York 1946. że w ogóle mu na mnie nie zależy.opowiadała eks. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. Zna tylko książkowe znaczenie słów . s. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. dz. zanim zrozumiałam..164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. People in Quandańes. jak bardzo mnie kocha. że zatrzymał się na W. ale nie zna melodii'35. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. maleńka. Wie.] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. „Ciągle mi powtarzał. i z początku mu wierzyłam. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. które niewiele dla niego znaczą . wyczuwa intuicyjnie. [. Cleckley. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. . cyt. 230. że cię kocham«. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. . Kiedy więc mówi. Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. The Mask of Sanity. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. The Semantics of Personal Adjustment. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą .formy bez treści.. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami. na czym polega ta różnica. pozbawiony emocjonalnej głębi. Johnson. od dawna świadomych. które często miały do czynienia z psychopatami.. ™ H. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. Wiesz.Długo trwało.

Podstawą badań jest obserwacja. co jest .. inne układają się w bezsensowne zbitki. ale samo uczucie się nie pojawia"1 .Rozdział 8. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. Możliwe jednak. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. Wyobraźmy sobie. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. ilekroć stwierdzimy. „okno" jest wyrazem. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. ale nie jest wykluczone.]. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają.]. w przeciwieństwie do „noko". Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. ma na myśli g ó r n e światło.. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier". Podobnie jak choremu na achromatopsję. że siedzimy przed ekranem komputera. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć.. Na przykład.. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. że nie rozpoznaje barw.

Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . s. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych. Na przykład. ale beznamiętnie. jak ich słowa oddziałują na innych. Jak większość ludzi. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty.golnie brutalnych morderstw. zamiast odpowiedzieć. za które go skazano. . dowodząc. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. Mówił z ożywieniem. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. to było bardzo złe. 36-37. Czuję się naprawdę podle. aby wywrzeć wra. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak. lecz także strach. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. które podpowiadają. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę. Tamże. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać.zenie lub wywofać szok. Pewien psychopatyczny zabójca.

W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. Wiadomości były te same.142 mi z Bertem" **". tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. Była to gra. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. co wieczór dodając nową wiadomość. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. słałam listy do Berta. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. Dianę Downs w książce. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. opowiadając mu. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. dlaczego cię tu nie ma. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. [. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. Owszem.] Gdy przestał przyjmować listy. jak bardzo go kocham. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta"). czasem jednej strony. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. Bert. zwykle o długości akapitu lub dwóch..Rozdział 8.son w teraźniejszości. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. zyskamy podstawy do przypuszczeń. Komentowała: „Bert był w przeszłości. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. motywowane tylko seksem141.. przechowywałam je w notatniku. a Ja. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. . jesteś mi . którą prowadziłam z mężczyznami.

a kiedy zbiegałam do niego..] Kilka minut później Jason pukał do drzwi.j czym. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć... Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem..]... W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę. mój jedyny. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie..] Myślałam o Bercie..]. ze swadą [. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów.]. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. Olson był nałogowym gadutą [..]. wytrzymałości.. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - .168 Psychopaci są wśród ras potrzebny. Chciał zobaczyć. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia. Byt skończonym kłamcą [. Byt manipulatorem [. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. jak daleko może się posunąć..] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości. [... zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie. Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy... . Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e .świadomością pustych słów.]. Olson to papla [. To właśnie myśli. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. Mówi przekonująco.].]. zanim napotka opór ? [. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie.. Zawsze zmyślał [. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych ..].. a niewielu wykazuje aż taką brutalność. Olson jest prototypowym psychopatą.. Były to ostatnie.. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym. kłamcą i złodziejem. bo opowiadał tyle kłamstw". „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy.. [.. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu. [.

staccato [. . jak oszust próbujący udowodnić..Rozdział 8. który rozmawiał z Olsonem. wspominał: „Mówił szybko. że jesttwar-. wygadany.. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz.] Przeskakiwał z tematu n a . dziełem i kimś ważnym". Wydawał się sprytny. temat.

„Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. w jaki jest traktowany przez prasę.alo się nakłonić swoje młode. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. lecz za ważną osobistość. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. relacje znajomych są dla nas cenne. Na sali sądowej przybierał pozy. które wykorzystujemy na naszych tamach [. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. °raz M. informując. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia.] i wkrótce prześle nam nowsze. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif.ford Olson skontaktował się z nami. rękopis łożony do druku. Farrow. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . . w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób.170 Psychopaci są wśród ras P . Oustona. jak Olsono. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. system więziennictwa i spoteczeństwo. które popełnił na ich dzieciach. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. Day i S. pisząc do nich listy na temat morderstw. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. przeciwnie . jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. pozwalają bowiem zrozumieć. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą.. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. to możliwe.wciąż narzekał na sposób. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". Wong. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie.. R. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą.

Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę.ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. . że w moim życiu nie ma emocji.Jeśli uważają. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" . „Kompletny nonsens! . Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami".na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów.Rozdział 8. to się mylą. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. Jak każdy psychopata.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. świadczą. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa . kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej.stwierdził. ćwiczenie to . . Ted Bundy był oburzony. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa.jest skazane na porażkę. Jeśli chodzi o psychopatów. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. są podzielone i niewyraźne. drob. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. Gesty ekspresyjne to szybkie. Mylą się całko3 46 wicie. które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. który podkreśla potrzebę samopoznania . że określenie było słuszne.

Podobnie jak inne gesty i poruszenia. Idee. które składają się na duże jednostki myślowe. które są podstawą mowy. słowa. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. red. B. klad . Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . Feldman. zwroty i zdania.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. spójny lub logiczny sposób tak. New York 1988. zwroty i zdania. słowa. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. B. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy .ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. s.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. Połączone w jakiś znaczący. L. Jeśli wydaje nam się to dziwne. Rime. aby nr 91. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. Gesture and speech. Na przykład wiele osób gestykuluje. utworzyć skrypt.'"entals of Nonuerbal Behauior.ki myślowe: im większa liczba gestów. [w:] Funda. 332-350. całe fabuły. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków . Jednostki myślowe bywają małe. Najnowsze badania wskazują. tym mniejsze jednostki. R. l985. które kontrolują mowę. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy.na przy. Rime. są na ogół dobrze zintegrowane. rozmawiając przez telefon. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. W jakiś nieznany sposób . Schiaratura.

Guesses at Truth. także B.. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia. dz. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta.tion. Jak komentuje psycholog Paul Ek. R. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza.D. ale niekiedy czyni to . Hare. nie są tak wytrawnymi kłamcami. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym. nr 87. narażają na szwank cały skrypt. H. Jak wspomniałem wcześniej.21. 636-643. [w:] R. 21-27.C. Ale postępując tak. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. l5° J. Bouvy. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze.. Kłamstwo i jego wykrywanie. Rime. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. B. cyt. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. s. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci. niemal jak przy 149 grze w scrabble . Hare. cytat nr 329. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. Tripp. Hare.Rozdział 8.. B. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. wyuczonym językiem.. Ekman. Language-related hand gestures in psychopaths. nr 2. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. Gillstrom. A.. a potem rozmaicie je łączyć.man. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę.T. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. s. za jakich zwykle ich uważamy. zob. Leborgne i F. dz. Rouillon.. cyt. y* International Thesaurus. P. „Journal of Abnormal Psychology" 1978.W.

Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. które często pojawiają się w ich wypowiedziach. Niektórzy widzowie . zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. ale raz musiał kogoś zabić. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. żeby nauczyła się dyscypliny. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. ale dla innych jest absolutnie błędny). lecz także dwuwymiarowe. Dla większości z nas te dwa wyda- .174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. że ją kocham". pozbawione emocjonalnych sensów. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. który mówił. Większość z nas potrafi łączyć idee tak. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. Sytuacja taka przypomina film. który wydaje im się logiczny.w pełnym słońcu. kiedy ją pobił.rzekomo następująca kilka minut później . bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. że nigdy nie postąpił brutalnie. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. a druga . że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. ale wie. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Większość z nas dobiera słowa. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. jak i konotacjami uczuciowymi.

). Zbyt ciężko pracuje. Fabuła. kocham matkę. nieopubliko. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy. kto to zrobi?".. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. Psychopata mianowicie często zmienia temat. zamierzam poszaleć". ale martwię się o nią. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo .. ukradł pieniądze i uciekł. ale jest już dosyć stara.. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . Williamson. Kanada. ' ' S. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. O CZYM TO JA. Zapytany o ukradzione pieniądze. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. Vancouver.. odparł: „No tak. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu". Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. Najnowsze badania dowodzą. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" .wana praca doktorska. chociaż dość chaotyczna. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. pozostawiając ją z długiem. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba.Rozdział 8. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę.

że spotkalibyśmy się na imprezie. no. przyszedł kumpel. Jak pani myśli? Znaczy się. i. ale próbował flirtu. czy miewa wahania nastrojów. co się dzieje.. Pamiętam. na pewno by się pani zgodziła... że kiedyś. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście. powiedzmy..dramatyczny popis... Ja jestem bardziej typem romantyka. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił. Mnóstwo przykładów.. co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika . Pamiętam.w tym naszej zakłopotanej badaczce ..znaczy . gdybym nie był w więzieniu. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. 1 czułem się cholernie kiepsko".. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. że. Udają twardzieli. założyliśmy się o wynik. odparł: „Wahania? . a drugi alfonsem.że więzień nie tylko mówił nie na temat... drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych . to trudna sprawa... który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec... no.. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata. i chciałbym się z panią umówić. Więc chyba mają wahania nastrojów. że kiedyś. Prawdopodobnie było jeszcze żółte. byłem trochę zdołowany i.niektórzy mówią. Jeden by| dilerem. no i kumpel wygrał. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. i oglądaliśmy mecz w telewizji... Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim ... no. eee.. zwykle próbują udowodnić swoją władzę... Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie.. że zawsze są zdenerwowani.. W wypowiedziach psychopatów .176 Psychopaci są wśród ras „Och. no.. ale czasem wydają się całkiem spokojni.. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze.na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi..

„Co mam zrobić.. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych . któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. Na przykład jeden z naszych badanych.ale nie w ich zawartości. jak i treść.. ukazać jego motywy. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową..... przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym .t e r e s u j ą c y ? — zapytał. a nie ich t r e ś ć .. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie.. . jeśli jest to dla nich korzystne.. eee. że dobrze orientuję się w tych sprawach". no i. zwolennikiem teorii..zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań. nie twierdzę.. jak i treść.a później wydostać się stamtąd . świadczą o nienormalnych cechach. eee. któryś z nich. dążenia i . Wiadomo. chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie... może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia. Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. więc...Rozdział 8. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację. Warto wspomnieć. eee.. żeby bohater byt i n. Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie... że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma.. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości..

W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. który zabił przynajmniej szesnaście osób. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. konfliktów i psychicznego zamętu. które sprawiają. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. bez głębi emocjonalnej. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. ale nic z tego nie wychodzi. Ganey. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. Szczególnie wymownego przykładu zręczności.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. bez pogmatwanych pragnień. Joseph's Children. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". New York 1989. Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. dostar. Rozmowa. że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. Niewykluczone. żeby byty przekonujące dla widzów. bo szukał emocjonujących Wrażeń . odbiegające od tematu i słabo . Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. St. w której psychopata wygłasza sprzeczne. A True Story of error and fustice.

jest to kłamstwo. że kogoś zabił. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. „czy potok wymowy Ga. Tamże. a z drugiej . New York 1987. co mówił poprzedniego dnia. . Moim zdaniem. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. Na przykład.Rozdział 8. że tego nie zrobił. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. racjonalizacji i usprawiedliwień. 338.oznajmia. Psycholog orzekł. czy jest to luźne skojarzenie?«". s..]. Buried Dreams. [Gacy] nie pamięta. Cahill. ponie154 waż kłamie" . wykrętów.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. że Gacy po prostu lubi mówić.. Psychiatra stwierdził.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. Zapytany. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo . że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym.

że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. którą uprawiają za pomocą słów. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. Językoznawca argumentował. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. Zwodzi nas nie treść.Rozdział 8. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. która ma na celu zrnylenie słuchacza. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. Trzeba jednak zauważyć. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach.

że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii.twierdzą . co robią. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. Interesujące pytanie. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. jak przypuszczaliśmy. Czy teraz to się zmieni?". Jak wspominałem. Jeżeli . podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. Pojmuje intelektualne reguły gry. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. aby odpowiadać za swoje czyny. że pSy.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. . Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. Jestem przekonany. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. Niektórzy obserwatorzy argumentują. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci.

I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. uśmiechała się tak sympatycznie. współzawodnictwo.aby naklonić innych do postępowania według ich woli. Patrzy. próbę sił. element szych codziennych kontaktów. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy . kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu .przez chwilę. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie . P . nia. Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. kiedy kobieta wysiada z samochodu. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem. Powstrzymuje się z trudem. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk .naturalny lub zaaranżowany . Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. Ale tam gdzie pojawia się psychopata. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich. Nie jest szczególnie atrakcyjna.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę.bez litości i skruchy. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. Zgodnie z zasadami. »Miesiąc temu mówi .ot. Zawsze jednak trafiają się tacy.182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko.

potok słów. który odnalazł Boga w celi śmierci. Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. Jednak w odróżnieniu od psychopatów. Ale .jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. uśmiech. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. którzy chętnie się popisują . to przerażająca kombinacja.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. psychopaci wiele mówią. elokwentny psychopal oraz ofiara. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. niekoniecznie jednak są artystami słowa. drogie ubranie. mimikę. umiejętność rozpraszania uwagi. przesadni w słowach i gestach. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . kontakt wzrokowy. nawet głupie. nie pasożytują na napotkanych osobach.gko i nie koncentrujemy się na treści ". Twierdził. Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie.ekstrawaganccy. Wszyscy znamy ludzi. wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. imponujący samochód. Atrakcyjny wygląd. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. starając się wywrzeć korzystne wrażenie. nieco charyzmy. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. Przystojny. która ma swoje słabości.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. skłonni do efekciarstwa. Oczywiście. budząca sympatię poza.

chałam wszystkiego. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. cyt.zwierzała się pewna kobieta. Ma taki cudowny uśmiech" .184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . że naprawdę żyję. Kiedy była w pobliżu. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. „Nie sły. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. gdzie się podziewała. uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny. wręcz szokującego. dz. Ale dzięki niej czułem. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci. Na podstawie Associated Press. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. Gesture and Speech. co mówił. Schiaratura. którą uważał za psychopatkę. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą .moje oszczędności. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. kredyt hipoteczny na dom. Jeden z moich dawnych współpracowników. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. ale mówił przepięknie.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. ale bez niej jestem samotny. Zawsze robiła coś niesamowitego. 8 i 10 stycznia 1992. L. Nie potrafiłem B. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. Rime. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów . pochylania się do przodu. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . ale inni zebrali pieniądze na kaucję . Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. miałem kompletny mętlik w głowie. . ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta.i pośpieszyli mu na pomoc.

psychopatyczny nauczyciel. żeby wnieść sprawę do sądu. a następnie. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. ustalam. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. Małżeństwo rozpadło się nagle. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". 157 . że będzie potrzebowała samochodu. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. przekonał ją.samochodem. ulotnił się szybko . jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. i wtedy mu to daję. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. Kobieta była zbyt zażenowana. czego klient potrzebuje.powiedział ze smutkiem mój kolega. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. • William Bradfield. oszust. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. Przykręcam śrubę". „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . Kiedy zamieszkał z jedną z nich. z odsetkami. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. A później przychodzi pora spłaty. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. oczywiście. jakiejś szczeliny.Rozdział 9. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. zanim formalnie załatwiono transakcję. o którym wspominałem wcześniej. Szukam punktu zaczepienia.

do rozczarowania i cierpienia ofiar. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. Echoes in the Darkness.oświadczył nasz badany. Kiedyś. cyt. 22-23. w tym od psychopaty. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . zagubionych i bezradnych. dz. Listy często prowadzą do odwiedzin i ..„rasowy socjopata" . wiernych uczuć. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. J.szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą". że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. spacerów w deszczu. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. Wambaugh. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . . s. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. Kilka lat temu moja dawna studentka.w sposób nieunikniony . szukając osób w podeszłym wieku. w której doktor Hannibal Lecter . zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. miłośniczka kotów syjamskich. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył.

inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". kto go zrozumie". W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. potrzebuje kogoś. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. fizyczne i finansowe wykorzystanie. która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia.takich. jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. poradnictwie. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. w tym pracownice więzienia. które można wykorzystać. i zwykle szuka w ludziach dobra. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku .Rozdział 9. które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. 157 . „Sprawia kłopoty. pełną brutalnych czynów przeszłość. Prawie każdy psychiatra. pracownik opieki społecznej. opiece społecznej.z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo. Porzucona dwa tygodnie później . ale mogę mu pomóc". Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. wierząc w swój zbawienny wpływ. Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. Miał kryminalną.wyjaśniła dziennikarzowi. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie.

które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. zanim po- . Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie.wyjaśniła' 8. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". Naturalnie. Daniel Gingras. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. autor opisuje młodą studentkę. kto by go poprowadził" . jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. który zmarnował sobie życie. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. Pedofile. Przypuszczam. Ted Bundy. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. W książce o Richardzie Ramirezie. bo nie znalazł nikogo. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. „Współczuję mu głęboko. choćby tacy. które są zbyt bojaźliwe. na przykład. a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. widzę przystojnego gościa. Kenneth Bianchi. Kiedy patrzę na niego. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób.

189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. s. . „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie .i ogarnęło mnie współczucie". Linedecker.powiedziała . 202-203. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. że chce wyjść za niego za mąż. Night Stalker. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. New York 1991. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości.

The face of a killer. Lee. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. Toronto 1992. nawrócenie grzesznika . Bambi". przebiegłą femrrie fatale.Rozdział 9.lub wierzą głęboko. Kiedy odsiadywała wyrok. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. która zapewniała. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. New York 1992. jakoby była uchodźczynią. Woman on Trial. na poczet R M. Bambi.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Bambenek. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. Run. K. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. gdzie wkrótce ją złapano. Radish. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. L. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. Jej twierdzenie. machając transparentami z napisem: „Uciekaj. Bambi. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. „The Sun" 3 listopada 1990. Bambenek zbiegła do Kanady. Muchy w pajęczej sieci grożenia.obalenie kar}' śmierci. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . ng . władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA.

Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. którzy ostrzegali. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. że są wykorzystywane.Rozdział 9. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. trzeba stwierdzić ze smutkiem. skomentował: „Byia nikim.i na ogół bezpieczne . „Lolity z Long Island". znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. równaniu z karierą Amy Fisher. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . Zdegustowany „zawodowy" przestępca. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. że żona go zdradza. ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. gdy uciekła z innym mężczyzną. A teraz wielka z niej gwiazda". Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . Na przykład. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru.

kwiecień 1991. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. Być może wierzy. jak nie potrafi żadna inna. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. mąż się zmieni. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". Ale będę nią. będę. jeśli wiąże się z psychopatą. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. zadbam o niego tak.] 1 bez lęku". z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli. Równocześnie zaś. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . ile dla niego znaczę. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. traktowana brutalnie lub zdradzana. co się dzieje. „niezwykle wrażliwego [. naraża się na prawdziwą udrękę. Znękana żona zwykle wie. jaką powinnam. Ignorowana przez męża. W (niePrywatna rozmowa. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. jak mówiła. Nie byłam taką żoną. Będzie traktował mnie po królewsku". Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. Patrzyła na niego i widziała urojonego.. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. bezpieczną bazą.. która postanowiła być „dobrą żoną".] człowieka czynu [. lecz uważa. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. zwłaszcza jeśli ma dzieci. Kobieta.. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. W artykule „Nowa ofiara oszusta". wiedzie na ogół wygodne życie. Naturalnie. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. Psycholog sądowy J. niemal idealnego mężczyznę.. A wtedy się przekona.

[.barach dla singli.pisała Olson .R. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. jak bardzo są dla nich bolesne .„oszust. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi.] Oszust ją rozpozna. omawia J. która będzie dla niego źródłem pieniędzy. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem.Rozdział 9. Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. Caseya. ubrań. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. który żeruje na aktywnej zawodowo. Meloy. Na tym polega jego zawód". ujmującym. szukając czegoś więcej niż drinka.gdzie gromadzą się samotne kobiety. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania.. New York 1991. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . twierdzi Casey. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. mieszkania i wyżywienia. jest naturalnym celem oszusta". Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi.. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką.o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce". Dojrzy jej podatność na atak. 160 . którzy mają niską samoocenę. „możemy założyć.lub może p o ż y c z y ć . którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. elokwentnym. treningu czy tańca. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill. pewnym siebie. zniekształconej) rzeczywistości. Mimo wszystko. Zdaniem Josepha D. klubach fitness. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. która ma . klubach towarzyskich . samochodów i pożyczek bankowych. niestety.

Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU . Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. Rhoda odsunęła się powoli. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale).powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. obiektywnym zainteresowaniem. Będzie absolutnie przekonująca. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ .Uderzyłaś go butem.Zrozumiałam. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. później. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. William March. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. Doskonali technikę. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. rzuciwszy się na kanapę. której prawdziwa natura odsłania się. więc nie ma sensu dłużej kłamać . jestem pewna".JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. zerkając na matkę poprzez splecione palce. że w zasadzie nic nie można uczynić. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. .

Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. uporządkowanej. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. licząc. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. Christine. [. nie jest też. zdolna do cieplejszych uczuć.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość.. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. później. The Bad Seed. oczywiście. s..że Rhoda jest samowystarczalnym. oznajmiła szorstko . trudnym i nieczułym dzieckiem. Christine Penmark. przekonane o swojej wszechwładzy W. bo troszczy się wyłącznie o siebie102. psychopatycznej natury swojej córki. choć nigdy to nie nastąpiło. choć wcale zręcznym. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. ale nic nie przynosi poprawy i . pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark.Rozdział 10. które kieruje się własnymi zasadami. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. złodziejaszkiem. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. Hopewell 1997. że okazała się zwykłym. i jest historią poczucia winy. 40-41. a nie zasadami otoczenia. [. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła. co szybko odkryli. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem. Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca.. March. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej.. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów.

na czym go nie przyłapano. złe jest to. Pewna matka. rodzinne awantury. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. bez ostrzeżenia. Przekonaliśmy się jednak. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. że są z mężem zakładnikami chłopca. Kary. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. u dorosłych. Psychopatia nie powstaje nagle. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. że Historie o adoptowanych dzieciach. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. prośby i groźby. za co nie uniknął odpowiedzialności. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . którego adoptowali przed kilkoma laty. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. nie są czymś niezwykłym. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. Inna matka pisała. wizyty w poradni. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. która przeczytała w prasie o moich badaniach.

. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. absolwentka socjologii. że dzieje się coś niedobrego. późne chodzenie spać. Robins Deuiant Children Grow Up. krnąbrne.N. niechętne bliższym kontaktom. nr 4. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. że jej córka . terroryzowanie słabszych. „The Psychologist" 1991. Antisocialpersonality from childhood to adult.bardziej samowolne. mniej podatne na wpływy i naukę. Baltimore 1966. rodzice. w większości uświadamiali sobie. . Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. s. bójki • uporczywe wagarowanie. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie.ho°d. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. . niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia.którą będę nazywał Susan: . Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . Źródła problemu . agresywne i skłonne do kłamstwa.Rozdział 10. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. Pewna matka. cze?". 389-394. opowiadała mi. których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. Farrington. D. 164 197 się we wczesnym okresie życia .

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska.Rozdział 10. . domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu.szkoły.codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. Niestety. Nadal to robię. kto bardzo przypomina Jasona. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. opieki nad młodzieżą. organizacji społecznych. Nie ulega wątpliwości. sądy. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. Stara dawała się nabrać przez długi czas". Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. Świetna sprawa. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . Często unikał kłopotów. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale). szpitale psychiatryczne . którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . Nie jest to nastolatek. nie wykazuje urazów neurologicznych.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki.

. 3.Loeber. cyt. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. Deuelopment and Risk Factors. Psycholog Rolf Loeber przypomina. Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich. R. „Clinical Psychology Review" 1990. gwałtów. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. R. dz. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw .zabójstw. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB.najgorsze jeszcze przed nami. D. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . s.. 389-394. s..doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. s.. nr 4. „The Psychologist" 1991. nr 10. 1-41. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi. . Loeber podkreśla kwestię.i coraz młodszy wiek ich sprawców. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. Innymi słowy: trzymajmy się mocno . AntisocW personality from childhood to adulthood. Farrington. rabunków . Loeber.

do psychopatii. 169 szukają sposobu na dziewięciolatka.z jeszcze większą mocą . Magid. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej. który . • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". strzela do niego z broni rodziców. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. a kiedy chłopiec nie odchodzi.przynajmniej częściowo . To samo rozumowanie odnosi się . podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. a wręcz głupotą. HighRisk. Źródła problemu 205 Loeber pisze. McKelvey. co możliwe. Chłopiec umiera w szpitalu. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. C. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią.A. trzymiesięczne bliźnięta.gwałci i molestuje inne dzieci. który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. grożąc im nożem. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. aby wytłumaczyć . Children Without Conscience. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. aby zablokować je jak najwcześniej.według zebranych świadectw .Rozdział 10. Jest zbyt . z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. rzucając ich na podłogę po tym. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. New York 1989. • Policja na Florydzie próbuje ustalić.

brak perspektyw zawodowych.0 Offitials stymied by alleged rapist. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym. a jest to niezwykle ważne.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. Świadomość ta. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. a nie r. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. żeby stanąć przed sądem. ubóstwo. . „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej. trzecie .brutalnych rodziców. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta.na dość produktywnego członka społeczeństwa. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe.206 Psychopaci są wśród ras młody. ponieważ .jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji . a czwarte .na nieuczciwego biznesmena. jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. polityka lub adwokata. Niestety.na brutalnego przestępcę. które ustąpi z biegiem czasu. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. drugie . co sprawia. „Seattle Times" 21 lipca ] 992. Stają się bardziej zrozumiałe. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. niewłaściwe towarzystwo . jakkolwiek niepokojąca. kiedy przyjmujemy do wiadomości. Z jednej strony istnieje teza.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym .

NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby.według socjobiologów . które przypominają psychopatię. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. z drugiej . stosunkowo młodej dyscypliny naukowej.wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie).Rozdział 10.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. Możemy też mieć tak wiele dzieci. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami .pogląd. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. że niektóre z nich na pewno przetrwają. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . Socjobiologowie twierdzą mianowicie. Psychopaci . prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. dając mu duże szanse na przetrwanie. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury). Jak zwykle bywa w takich sporach. • Zgodnie z tezami socjobiologii.

Sądzą tylko. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast.powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. „Zawsze mogę mieć następną" . Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. i już".208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . manipulacji. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku.jak słyszymy . kiedy zaszły w ciążę. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów.i szybkie ich porzucanie.stypendystą na drugim roku studiów. podawał się za ich agenta i powiernika. Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. Socjobiologowie nie twierdzą. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. . najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. kochających i troskliwych rodziców. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. co mu się nawinęło". i tyle". Jeden z badanych przez nas psychopatów. wspaniałe perspektywy. Zapytany o swoje potomstwo. żeby kobiety same o niego zabiegały. Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. że może pomóc im w karierze. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. Starszy brat jest lekarzem. Jest psychopatą. który nie jest tak atrakcyjny.stabilne życie rodzinne. Psychopata. trzydziestoletni fałszerz. Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. O ile mi wiadomo. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. stale znajdywał sobie konkubiny. że prowadząc życie seksualne. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. młodszy . Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. biorąc. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". poczynając od szesnastego roku życia. Miał .

koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. mam wiedzieć!". zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. Psycho. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. gdyby starzy zachowali się. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc . chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). kiedy ich potrzebowałem . że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. zaczął napadać na banki. Rule. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. społeczności i miejsca zamieszkania. że oddano je do adopcji. Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. 1 7 2 zastępczą. Oczywiście.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. nawiązując równocześnie szereg romansów. na ogó} zostają schwytane. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem . gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. Kiedy zapytałem. cyt. u diabła. dz. cyt. Zdaje się. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. „Nie siedziałbym tutaj. Skąd. pijaństwa . czynami całkowicie przeczyła słowom.Rozdział 10. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. odparła: „Kocham dzieci". Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów.ale bez formalnych wyroków. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. które regularnie kłamią i oszukują. osoby. . Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców.mówił. Ich ruchliwy. Niewykluczone. która maltretowała. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. Stała się także „zawodową" matką . jak należy. Best Kept Secrets.Co to za rodzice.brawurowych przejażdżek samochodem. Szybko trafił do więzienia. dz. Smali Sacrifices.

oznacza to. Unmasking the Psychopath. Theory and Research. Wątpię ponadto. impulsywnością. Zdaniem niektórych uczonych. NeW York 1986. Co ważniejsze. trzeba jednak zaznaczyć. Psychopathy. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem.lub dziesięcioletnie dziecko . że . [w:l W.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. Reid. niewielu . R. ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni.I. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same.3 Zob. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. dz. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji.i cechami dziecka. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa. 1" R. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. J. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. 1. J.H.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. D.W. że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. Hare. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. Są to interesujące przypuszczenia. Bonner III.D. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku. lecz dziewięcio. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. cyt. Walker. Dorr. Sądzę. Kegan.

Forth. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. nr 93. Jak wiadomo. s.Rozdział 10. Hare. J.D. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. 374-379.W.może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań .D. Hoffman. że z jakiejś przyczyny . T. Hall. • Według interesującej teorii biologicznej. s. płytkich uczuciach. Hart. 158-160. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności.ze względu na „wadliwe łącza". a w każdym R. nr 96. Mimo to niektórzy badacze przekonują. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". drażliwości i agresywności. nr 99. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction. S. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza. wczesny uraz . „Journal of Abnormal Psychology" 1984. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne.J. niskiej odporności na frustrację.cal'ests. s. 133-140.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. zwłaszcza jego przedniej części. R-W. Hare.D. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. A.E. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. razie nie ważniejsze niż różnice. . „Journal of Abnormal Psychology" 1990. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . Bartsch. ważnej dla funkcji wyższego rzędu. R. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania.

odrzucenia przez rodziców. „Tak . Gorenstein. impulsywności.spectiue and model for research. Niestety. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. Newman.według określenia niektórych badaczy . wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. s. J.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. Newman. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. D. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania. s. A. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" .mówi Calvin . że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths.ubóstwa. „Psychological Review" 1980. Disinhibitory psychopathology: A new per. „Journal of Research in Personality" 1987. „Behavioral Brain Research" 1990. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. Tranel.P. nr 41. J. E. Damasio. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. s. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!".wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. H. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . 464-480. nr 87. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . Ale ta „nabyta psychopatia" . Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania.P. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. Ogólnie rzecz biorąc. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego.odpowiada ojciec.R.E. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. które przypominają zachowania psychopaty. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. 81-94. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli. 301-315. {Zdaję sobie sprawę. nr 21. Damasio.

W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. Zob. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. Opowieści o cierpieniach. McCord. Błock. Deuelopment and Risk Factors. M. Wagner. czości i innych zaburzeń społecznych. prób samobójczych.Loeber. „Psychiatry" 1988. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. na przykład: C. łatwo się rozpraszają. s. Theory and Clinical Applications. dz. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. 14-23. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. D. w tym przestępczości i przemocy. J. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. New York 1986. A. „Science" 1989. New York 1988. Olweus. Parental behavior in the cycle of aggression. R.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. Rozpoczynając naukę w szkole. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi .L. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. J. Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych.od drobnych kradzieży do masowych mordów . H. 160-66. Ale jest mało prawdopodobne. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. s. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne .. jest bardziej skłonnych do depresji. Źródła problemu 213 działania dorosłych . Nie ma wątpliwości. rhe Cycle ofViolence. cyt. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania.istnym aniołkiem o niewinnych. Widom. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. są zwykle nadpobudliwe. Radke-Yarrow. SŁODKA. omawiało wielu badaczy. red.S.Rozdział 10.dopóki . nr 244. nr 51. red. Raine. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . [w:] Social Psychophysiology and Emotion.

Magid prosi Tess. . Musieliśmy blokować jej drzwi". jak traktuje zwierzątka.Szukając wyjaśnienia. porażający . jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. Narrator filmu opowiada. że Benjamin ma problemy żołądkowe.. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego.od narodzin do ukończenia dwóch lat .podpowiada terapeuta. Zabijam je. Matka siłą odrywała jej ręce od brata.„duże i ostre". .Myśleliśmy z początku. argumentował. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. zbadali jej historię i odkryli.214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju. żeby opisała.jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych.. . Tess?" .Wsadzam w nie szpilki. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie . że trzeba go zabić. że Tess bije go w nocy po brzuchu. a zwłaszcza Tess." wyjaśnia dziewczynka spokojnie.pyta Magid. „Żeby zabić mamusię i Benjamina. W książce High Risk. jak przyznała. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione).? . Magid przedstawił Tess jako wymowny . Mnóstwo razy .. .Tłukłam go i tłukłam . w tym psychopatii .Nie przestawałam. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym .mówi dziewczynka. że dzieci. Okazało się. „Dlaczego je wzięłaś. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku. które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami.mówi Tess. co może przydarzyć się dziecku. „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci.owszem. .przykład tego.Myślałam.nie tylko wywołują grozę. . Tess wykradła noże .. Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki.A myślałaś wtedy.

rzeczywiście miewa straszliwe skutki. William i Joan McCord przekonywali. Nic jednak nie wskazuje na to.Family Sources of Crime. „Psychiatry" 1988. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. An Essay on the Criminal Mind. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. lub niemal pełnej.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. opublikowanej w 1964 roku. Parental behauior in the cycle of aggression. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. że niezdolność przy. nr 51. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. zaniedbywanie. We wpływowej pracy The Psychopatii. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . lipiec 1984 . Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. McCord. 14-23. 22 lipca 1993). Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. zob.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. s.Rozdział 10. gamy symptomów łączonych z psychopatią . także J. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa.. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . ile jego powodem" . deprywacja. Turku.. które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. . alkoholizmu i konfliktów z prawem. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. [.

Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. w czym popełnili błąd. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. Rodzice. Uważam za prawdopodobne. które wskazują.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . raczej nie okażą się owocne. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . Pogląd ten opiera się na dowodach. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. nie przyczyną. zaburzenia.i słabo rozumianej . które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. co z kolei wpływa na to. .

N. nr 240. Spe.171. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. I tak. R.J. J. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). Psychobiology of Conduct Disorder. E. nieuczciwym urzędnikiem. Tellegen. Kagan. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents.mental influences on adult personality. że ich biologiczne wyposażenie .J. z którego środowiskowe. N. należy wymienić: T. Bouchard. McGue. 167.R Sholevar. and psy. s. o podobnych cechach osobowościowych.S. Snidman. M. że różnice w inteligencji.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. nr 58. red.E. D. Bouchard. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. Ktoś inny. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. G.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia.K.L. Res. Biołogical bases of childhood shyness. Wnioski z badań nad rodziną. nieetycznym przedsiębiorcą. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. które wskazują. „Science" 1988. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . Temperament in Childhood. The Minnesota study oftwins reared apart. Lahey.nick. ale pochodzący z ubogiego lub . J. Genetic and rearing enuiron. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. Segal. Sources of human psychological differences. red.chophysiology.cial Issue. nr 250. Bates. Kagan. T. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . może stać się oszustem. bliźniactwem i adopcją wskazują. Oznacza to natomiast. Loeber. „Journal of Personality" 1990. New York 1989. Lykken. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii.surowiec. s. M. J. An analysis of adopted twins reared apart. McGue. „Psychological Science" 1991. Biołogical foundations of personality: Euolution. „Science" 1990. McBurnett. s. Assessments and toterventions. a psychopatia w szczególności. M. nr 2. A. 263-292. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej.Rozdział 10. 223-228. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. 40-44. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . Hart. J. N.T. Snidman. K. s. politykiem. Rothbart. behauioral genetics. Washington 1995. adwokatem.

A. Korzystając z wcześniejszej analogii. Jang. Mednick. Theory ond Clinical Applications.aches. 177-195. Cambridge 1987. D. R. F. najemnikiem. Psychopathy. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. [w:] Genetics. S. K. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. Moffitt. Warunkowanie społeczne. może być włóczęgą bez pracy. Higgins i B. Zob.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. Bell. Wagner. s. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Plomin. Jackson. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców. red. F. Raine.W.L. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. s a m o nie wystarcza. możemy powiedzieć. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. red. 2-7 maja 1992. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. heredity. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. and environrnent. J. De. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. and Psychopathology. Vernon.C. A. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu. choćby intensywne. H. Sch ul singer. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac.vesley. S.L. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. Waszyngton. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. Amsterdam 1974.twem. Mednick. red.Fries. Stack. J. T.A. Fulker. Schulsinger. brutalnym przestępcą. New York 1988.E. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe.N.ment.Li. P. D. Jak można .A. Enuiron. S. [w:] Social Psychophysiology and Emotion.J. Cambridge 1988.A. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia.

w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. family background. czerwiec 1990. Źródła problemu 219 było oczekiwać.D.Rozdział 10. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. Psychopathy. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. Forth. którzy nie byli psychopatami. • Wnioski dotyczące przestępców. De Vi ta. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. w wieku około dwudziestu czterech lat. Ottawa. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. A. nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. Ale nawet udane życie rodzinne. Niezależnie od tego. criminality. R. Hare.E. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. większość przestępców wywodzi się z rodzin. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. . mając około piętnastu lat. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. które borykały się z problemami. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. oraz z charakterem tych przestępstw. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E.

Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«. [. Sprawcę. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. opisywano jako skłonnego do manipulacji. który wagarował..] mówił podczas rozprawy . Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy. ale także rzeczywistość.trzy lata więzienia . ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. cwanego i „kłopotliwego od zawsze"..za śmiertelne pobicie dwunastolatka. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania.. którego nazwiska nie ujawniono. [. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska. powiedzieli: kradzieże sklepowe. która kryje się za statystyką.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą. Psychopaci. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich...] Zapytani o jego zainteresowania. palił marihuanę i lubił gry wideo.] Adwokat [. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie.. Oczywiście.

później regularnie zażywał haszysz. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu.. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . zastraszanie i wymuszenia. [. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«.Rozdział 10. kradzieże. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji . egoistyczne.] Ogłaszając wyrok. W siódmej klasie został usunięty za szkoły. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko.. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo..] Otrzymał wyroki za włamania. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat. [. którzy twierdzili. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty. niekiedy kokainę. a nawet mogą nadawać im ton. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach.i to tak bezkarnej.. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. kradzież i posiadanie narkotyków.. choć trudno formułować diagnozę na odległość.]. Brzmi znajomo? Możliwe. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami.. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. ogólnie rzecz biorąc. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. nie zmienia się z upływem czasu". Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. Jego impulsywne.

a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych .niemal na pewno z rozpaczą . ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję.to niewykluczone. gdzie uczciwość. Większość zarzutów oddalono. kradzież samochodu. Jeśli .im. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności.jak uważam . w tym napaść. gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. braku poczucia winy i tak dalej . wzmacnianiu. folgując swoim destruktywnym. że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu". Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. obawiając się zemsty.pulsywności. Jeszcze bardziej przeraża myśl.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. Jak powiedział rzecznik policji. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie. Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . którzy słyszeli o morderstwie. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka.„W czym . Świadczyłoby to. ponieważ rodzice nastoletnich świadków. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. nieodpowiedzialności. znali tożsamość zabójcy.bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. „zatrważające jest to. którzy nie pytaliby samych siebie .222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu.

podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. Każdy. żeby obejrzeć zwłoki. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki.Rozdział 10. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. . Źródła problemu 223 zawiniliśmy. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. Nie oznacza to. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. Nie ulega wątpliwości. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić.

wiem. ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki.jednej z osób. jak oddziałała na nich utrata koleżanki.pociągały psychopatę obrzeża i margines. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. bez diagnozy. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. autokreację i egoizm jako normę. [. Mam nadzieję. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. próbuje przebić się przez „luzacką". tylko ganialibyśmy po ulicach. który ją zabił". ale wszyscy macie w dupie. Ale nawet ona odpowiada pustym. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. że zginęła. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi.. To tylko film.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi. Prosi. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. przy aktywnej zachęcie. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. impulsywność. . nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . obojętnym spojrzeniem. tropiąc faceta. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. nauczyciel zwraca się do Clarissy . szkoły. któremu wciąż jeszcze zależy. że [Jamie] nie żyje. obiecując „wolność osobistą". Film nie rozstrzyga. półprzytomni z niewyspania. „Wszyscy macie gdzieś. czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa.". żalu.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner .. Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj. które traktuje ubóstwo emocjonalne. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. Rozpaczliwie szukając dowodu. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć. I Ten brak empatii. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. nieodpowiedzialność.. Dawniej . W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?".. żeby opisali. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. a potem niemal błaga uczniów.niepostrzeżenie. dzisiaj nasze ulice.

aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. . Zniszczyło mi to życie.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. jak wykorzystać te informacje. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu.Powiadamiamy komisję. Uznali mnie za wykolejeńca. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. że się nie mylili. musimy ich poprawnie identyfikować. Seryjny gwałciciel. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. więc udowodniłem. oskarżono mnie o gwałt. Trzeba posłać go do więzienia". czy przestępca jest psychopatą. mamy czyste konto. który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. Kiedy miałem siedemnaście lat.mówił. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Jeśli natomiast więzień nie jest O . że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. a potem kogoś zabija. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. Trzeba posłać go na obóz letni".

niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę. że można spokojnie go wypuścić. przeludnienie szpitali psychiatrycznych. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . też jesteśmy kryci . znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. Psycholog powiedział też.mówił . kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. ten człowiek jest psychopatą". Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. . dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną.podobnie zresztą jak komisja. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy.dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. chociaż wszelkie dowody wskazywały.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . ale również daje wielu ludziom . który nie został właściwie zdiagnozowany". że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. Trzeba jednak pamiętać. wiarygodną metodę diagnostyczną.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. że jest tylko kwestią czasu.

i najwyraźniej bez większych trudności . piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym.odzyskuje wolność. jest dżentelmenem". W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. Decyzje te są na ogół słuszne. beztroskim kompanem. przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . Oświadczył też.fair" z 7 maja 1991. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". ma wspaniałe poczucie humoru. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. bohater programu telewizyjnego „A Current Af. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . Dzieje się tak z rozmaitych powodów. jest świetnym. a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym.Rozdział 11. Ani ofiara napaści. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku.

Nieraz też są zniechęceni . rozumiem. W systemie penitencjarnym. Niestety.228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. która ma także wartość prognostyczną. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. niemal bez kwalifikacji. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. a nie takie. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. Przypuśćmy. że młody człowiek skazany za serię włamań . aby przewidzieć. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?".lub zdezorientowani . Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków. na przykład. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji.

Słyszałem niedawno. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. . s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów.Rozdział 11. Z drugiej strony. muszą poddać się specjalnym testom. odrzuca wniosek o zwolnienie. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. wyznaczaniu im zajęć. Komisja. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. W raporcie stwierdza. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. na którym należy ich umieścić. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . pobieżnie przegląda akta i zauważa. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej.

Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. „agresywnemu psychopacie". J Na podstawie: N. łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. chyba sami są »szaleni«". nr 25.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . s. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. Odmówiłem ich prośbie. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. Parker. prezydenta Iraku. który przewodniczył rozprawie. Szczegóły przekazał mi David Platę. sierpień 1991). The Garry David case. Re- . że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. 371-374. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego.

Goleman. a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. Kongresman Robert Doman.Rozdział 11. które wywołuje u niego przerost ambicji. Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. poważne zaburzenie osobowości.ostatecznym terminem. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne. Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. nie tylko analizując psychikę Husajna.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". Nawet laicy poddali się temu trendowi. W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta. s. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. Cl i nast. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . nazwał Husajna „socjopsychopatą". eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . paranoję i bezwzględność".jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. ponieważ . uwiarygodniona nie tyle faktami. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził.

Teraz siedzi w więzieniu. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. Wyjaśniłem. Można mówić.zawołała matka. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. Zanim skończył dziewięć lat. „Ależ właśnie o to chodzi! . Post przyznał. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć".232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. Irakijczyk. To psychopata". bo okradał firmę ojca". że powinnam byta pobierać od nich czynsz. Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. która przeczytała artykuł o moich badaniach. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. już po wyroku . Jak na ironię. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia. że mój syn jest psychopatą". jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. Pewna kobieta. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. że nie będę mógł tego zrobić.Wcale nie chcę. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. Poprosiła. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. .

sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. Zajmuje miejsce dla świadków.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. 143. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego.na ogół nie przebadawszy oskarżonego. Następnie . ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. Rosenbaum. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. Trauels with Dr. szych morderstw .Rozdział 11. Niczego więcej nie potrzeba18 . Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. Death. a potem .pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. s. która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . 3.na podstawie tego opisu . Etyka diagnozowania 233 skazującym. Mamy tu do czynienia z praktyką. Aby wyznaczyć karę śmierci. W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. „Yanity Fair" maj 1990. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. 2. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy.

nawet w środowisku więziennym? ..Czy chce pan przez to powiedzieć. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera. Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. „Dr Death" and the case for an ethical ban. to znaczy oskarżonego.234 Psychopaci są wśród ras medycznym.. które dotyczyły C.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. „naukowe" świadectwo. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. zabije ponownie: . Było to całe „medyczne".. że oskarżony [. jakie u z y s k a l i . by pozostać przy życiu. odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny. cyt. Ewing. s. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności. doktorze? . I to wystarczyło.Tak. jak postępował na wolności" . nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. . W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach.. że opisany przez pana człowiek. Będzie tam postępował tak samo. Nie ulega jednak wątpliwości. absolutnie żadnych..Jakie jest pańskie zdanie. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu.P. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce.Nie mam żadnych wątpliwości. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii".aby uzasadnić opinię. . w którym się znajduje. pisze Rosenbaum.. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. dz. Grigson. 407-428. oczywiście.

Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. niezwykłe. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson.Rozdział 11. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. że Grigson. Rosenbaum komentuje. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. Podkreśla też.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. solidnych kryteriów diagnozy. zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. a także przestrzegania powszechnie uznanych. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. Moim zdaniem. łagodnie mówiąc. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . Właściwa procedura diagnostyczna. ma dość charyzmy. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący.

Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. lecz także o życiu diagnozowanego. stanowi zagrożenie społeczne. może pomóc w odróżnieniu przestępców. Trzeba też pamiętać. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury.236 Psychopaci są wśród ras nych. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to.. że skrupulatna diagnoza. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . należy dołożyć wszelkich starań. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. że jego zdaniem oskarżony. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Poprawnie stawiana. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. które warunkują antyspołeczne zachowania. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. zeznał podczas pewnej rozprawy. społecznych i środowiskowych czynników. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. Doktor J. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa.

Dwoje moich współpracowników. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. Jak się wkrótce okazało. Adwokat zapytał doktora ]. Raport i zeznania doktora J. a błędne przewidywania oparte . metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. Tak się złożyło. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. która była wówczas dostępna. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. a następnie sądowi. były ważnym elementem strategii prokuratora. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. o j e g o sposób użycia Skali. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych). Wyjaśniłem adwokatowi. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. oceniło przestępcę według jej kryteriów. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki.Rozdział 11.. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. który starał się. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Oboje doszli do wniosku. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. że nie mają do czynienia z psychopatą. tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym).misja nie do pozazdroszczenia.. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych.

posłała go do trzech psychologów (usłyszała. jak kopał je i bił. Nie pije i stroni od narkotyków. u babci i u swojej matki. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. Zmagająca się z problemem Virginia . Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. że jeśli czegoś nie zrobimy. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. środek zabezpieczający przed katastrofą. kłamstwa i kradzieże. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. Denny ma kilka zalet. Zatrudniała dla niego korepetytorów. z której usunięto go za oszustwa. Widziano. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. kryje się w starannym stosowaniu procedur. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. Będę nazywała go Dennym. wybierze drogę przestępstwa. piszę w imieniu siostry. Antidotum. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. ale teraz zabrakło im pomysłów. Nie pracuje.

że Denny jest straszliwie rozpuszczony. Będzie to wymagało sporo wysiłku. którego czekają w przyszłości same kłopoty. Proszę.takie. po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. Jeśli tak. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia".oraz pacjent . z radością powitam jego list13. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. jest skazane na porażkę. czy siostra osoby. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą.Rozdział 12. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. . Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. że jeśli chciałby do mnie napisać. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. Landers. chyba że okoliczności i terapeuta . jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. Jest zbuntowanym. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. ma pasierba psychopatę. posłać go na terapię. ale naprawdę warto.są naprawdę nietypowi. Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. niezrównoważonym młodym człowiekiem. Nie wiem.

240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. terapia grupowa.w tym seryjnych morderstw. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową. co dzieje się wokół.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach.gia. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. traci jednak wiele z tego. który zbiegł z jego mieszkania. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. który zabił go wkrótce potem.n vii t r f "i' i 11 nr. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. że nagi i okrwawiony nastolatek. w tym psychochirur. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. Policjanci odeszli. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Kiedy policjant I 202 . Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. sprawca straszliwych zbrodni . Jeffrey Dahmer z Milwaukee. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. Podobnie jak człowiek. Wielu badaczy powiada nawet. okaleczeń i kanibalizmu . jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera. Podczas postępowania sądowego. w tym psychoanaliza.-fr " -------------------.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------.spokojnie przekonał policję. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. psychopata wygląda atrakcyjnie. ujawniono więcej takich sytuacji.

s. Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. a system prawny. z którymi się nie zgadzają. „Nic nie działa". Psychopathy. Pozwolono mu odjechać. obsesyjnymi myślami. Skuteczna terapia wymaga również. Hare. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. w którym znajdowały się zwłoki. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. Theory and Research. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. New York 1970. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. nieśmiałością.Rozdział 12. aby dostosować się do norm społecznych. brakiem poczucia własnej wartości. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. depresją. powinniśmy nadal poszukiwać metod. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. że zdenerwowany rozwodem rodziców. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. chociaż świat ten osobom . czynnościami kom. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. Krótko mówiąc. 110. R.pulsywnymi i tak dalej. Dahmer oznajmił.

Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. otoczenie wszystko. los. Doznają niewielu zmartwień. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. Ci zaś. Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. . Są przekonani. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. zwykle obwiniają system. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. aby uzyskać „co im się należy". którzy zostają schwytani i ponoszą karę. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli.jak sądzą . Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. wśród konkurentów do władzy i zasobów. tylko nie siebie. Są także inne powody. a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. bezwzględnym środowisku. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. Przystępując do programu leczenia. Trudno zatem się dziwić.otoczenie.

niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. do których dąży większość terapii.Rozdział 12. . nie mają dla nich wartości. Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie. Relacje międzyludzkie. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy.

uczucia i prawa. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. że inni także mają swoje potrzeby. zastraszyć. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. uwieść lub wykorzystać . psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. lepsze metody manipulacji.] socjopaci nie pragną zmiany. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. nie mają koncepcji przyszłości.. Psychopaci mogą opanować nowe. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. uważają terapię za farsę.Rozdział 12. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). Jak pisałem wcześniej. jak i terapii grupowych. ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów.. a terapeutów za osobników. któ192 rych należy oszukać. narzucając współuczestnikom 192 .

Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". Podkreślał też. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady.Rozdział 12. Czy możemy cokolwiek zrobić? J. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. „notorycznego kłamcę. Na przykład psychiatra. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. których sam nie zainicjował.. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. [. argumentując. swoje przekonania i interpretacje. Farrow. Essential Psychopathology. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę.. . i za klasyczny przykład oszusta. złamał warunki zwolnienia. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. New York 1986. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . uprzejmym.. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. którzy zeznali. [. który prowadził więzienny program terapeutyczny. Maxmen. który każdego zauroczy". 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa.] Nie chce uznać.] Wydaje J Na podstawie artykułu M. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym.nią niewidomą kobietą. inteligentnym i zajmującym". Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania"..S.

pełen szacunku sposób. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia. Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej". . a także traktować ich w humanitarny. chwalił się. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". Jest to program intensywny i bardzo kosztowny .246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych.mówił. Jak wspomniała.Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd.pod względem sprzętu i obsługi . „Niewiarygodne .

tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. Ogloff. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. s. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. Wiedzą. że gwałcisz kobiety.Rozdział 12. Saskatoon. A. 81-90. Hemphill. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. czego zaznałeś od swojej matki" . którzy nie uczestniczyli w programie. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. „Twój problem polega na tym. . Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. oszukiwania i wykorzystywania innych. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. Wong. niepublikowana praca magisterska. S. Kanada. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". nr 8. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". 194 cjentow . Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku".tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. Niestety. . „Behavioral Sciences and the Law" 1990.R. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. Greenwood. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone.

z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. New York. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. 1982. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. które oczekują poprawy. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). Zawsze zdumiewa mnie gotowość. McCord.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. opisanego szczegółowo przez McCorda. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. 202. s. aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. podobnie jak terapie. m W. Niestety. . The Psychopatii andMilieu Therapy. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. Programy te. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym.

J. balaganiarstwo. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. New York 1986. że niektóre z tych programów.Rozdział 12. A jednak się nie sprawdzają. E. Unell.C. Dobra pomoc dla rodziców. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. Programy te są zwykle intensywne. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. Warszawa 2005.K. Niewykluczone. tłum. B.A. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". wcześnie zastosowane. Grimley. w którym problemy się pojawiają14' . Kirby. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. Praktyczny podręcznik. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. Ściepko. D. Nie należy 14 sprawiedliwość. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. L. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. rywalizacja między rodzeństwem. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. Dyscyplina bez krzyku i bicia. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. niechęć do pójścia spać). Wyckoff.

mało jest programów. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. nie mamy jednak możliwości. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. Na przykład żona psychopaty może sądzić. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. • Po pierwsze. które spełniają . dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. żeby o tym się przekonać. żeby ich do tego zmusić. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. Niewykluczone. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu.

przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. Prawdę mówiąc. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu.Rozdział 12. . subiektywne cierpienie. To ważne zastrzeżenie. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. Termin l e c z e n i e sugeruje. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. czy program. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. a także niewłaściwej oceny programów. • Po trzecie. • Po drugie. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. Wiemy. badań nad pojedynczymi przypadkami. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. oznacza bowiem. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. państwowymi i społecznymi. o którym mowa. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. i ważne jest ustalenie zakresu. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem.

o ile potrafimy to rozstrzygnąć . Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. żeby zmienili swoje zachowanie. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. zapewne wydają się takie społeczeństwu. Programy. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca.Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. .psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia. muszą uwzględniać to stanowisko .] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. Kiedy domagamy się od psychopatów. Jest psychopatą. [.. żeby spływał po nim jak po kaczce" . . niż tych. którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne.jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. lecz nie psychopatom.albo będą skazane na klęskę. że psychopatów nie można leczyć. To bzdury . co sprzeciwia się ich „naturze". Niewykluczone. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. zapytali mnie niedawno. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. Po pierwsze .mówił Joseph Fredericks. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. „Wszyscy powtarzają. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. badaczy i klinicystów. że zgodzą się na nasze postulaty. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. może żądamy od nich czegoś. Po drugie.252 Psychopaci są wśród ras Ale . bo ma większą wrażliwość. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia..

Uznaliśmy. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. 29S Robert Hare. Corrcctional Service of Canada. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . psychiatrii. Research Branch. który .jak osądziliśmy . że założenie większości poprzednich programów . jak i po powrocie do swojej społeczności. które zmniejszą prawdopodobieństwo. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy. Podstawą projektu była opinia. . kryminologii. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii.Rozdział 12.ma spore szanse na sukces.jest błędne w odniesieniu do psychopatów.zawsze kierują się własnymi zasadami. Ottawa 1992. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty.

nie wydają się atrakcyjne. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami. CO ROBIĆ. których nie poddano terapii). Równocześnie będziemy starali się wskazać. Program zaprojektowano tak. Oczywiście. Będziemy też wykorzystywali . przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . ile przekonywać. trzeba sobie uświadomić.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. i odwrotnie. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców.Rozdział 12. ale nie względem innych przestępców. że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb.i starali się przyśpieszyć . penitencjarnych i społecznych. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. Niewykluczone również. politycznych nacisków i obaw społeczeństwa.

istnieją sposoby. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. zapewne już podejrzewają. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . Podobnie można powiedzieć. Oczywiście. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. . Są jednak metody obrony. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. częściej mu ustępować". że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. na niewiele zda się psychopatom. można próbować ograniczyć doznawane szkody.przyniesie owoce. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat.na niebezpieczeństwo.zwłaszcza swoich dzieci . Będę bardziej się starać. okazywać więcej tolerancji. Wiem: łatwiej powiedzieć. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. Jeśli nie zadziałają. schodzić mu z drogi. niż zrobić. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. i być może czują się jak w potrzasku. Ale mówią też. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. że znajomość przestępczych metod. wszystko będzie w porządku.

Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. przyjemny tembr głosu. Warto jednak wypróbować kilka metod. żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. co się z nimi dzieje. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. Wszyscy. swadę i tak dalej. a nawet ubezwłasnowolnieni. Tylko z pozoru jest to proste. kłamstwa i manipulację. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. nie wyłączając ekspertów.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. hipnotyzujące maniery. nie bardzo rozumiejąc. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . z czym mamy do czynienia. Choć moja książka powinna tu pomóc.wspaniały wygląd. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne.

pliwości. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. „widowiskowość" i tak dalej .loy. . Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.R. Psychopathic Mind.wywierają na nas obezwładniający wpływ.przeszywające spojrzenie. Me. której niewerbalne sygnały lub sztuczki . Northvale 1988. przesadna gestykulacja. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom.

[. Myśląc o Gaiym..mówiła.. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e .pozostawały bez zmian. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci. a język drugie.głosi mądra maksyma..Rozdział 13. niepokoiło. s. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. trudno było odgadnąć.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. a określano je rozmaicie . „lodowate". któremu pewien 200 J.były jego głęboko osadzone.. skazanych (Bradfield w 1983. jakikolwiek inny . . Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie. który zręcznie manipulował systemem karnym. Ciarkę. widziało się przede wszystkim te zimne.w zależności od tego. mordercę. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy.] oczy. który rozkochał ją w sobie. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. że niekiedy byt naprawdę przerażający". nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. dz. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn. cyt. 4. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. „hip. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . co Gary myśli i czuje. Patrząc w nie.gniewny. jowialny.] Jego spojrzenie przykuwało uwagę. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. przenikliwe i wrogie. Nie wiedziałam. Bez względu na jego nastrój . Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. Last Rampage.jakie myśli i jakie zamiary" . Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami.„poetyczne".. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych.fieldzie i Jayu Smithu. [.. Puste.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze . w jakim byt nastroju. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. że mogto paraliżować.. nauczycielach z liceum.notyzerskie" . „Kiedy oczy mówią jedno. pozbawione wyrazu [. nieprzyjazne oczy"15'. co się za nimi kryje .

Nie miały w sobie u c z u c i a . Waumbaugh.zauważył jeden z nauczycieli .. ale i ono niezupełnie zadowalało". Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. To były oczy..pisał Wambaugh . cyt. Sekretarka Smitha . s. jest książę ciemności" .Rozdział 13. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Dosłownie zwaliło go z nóg.. moja droga. Niby znam kilka osób o zimnych. że zachowanie psychopatów . Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu. którzy mordują i kaleczą .. 18. dz..popełnia straszliwe zbrodnie. rybich oczach. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. [. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy... że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba. ale to także nie było trafne".również tych stosunkowo nielicznych. Echoes in the Darkness.] Jo. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych". Dodał. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. .ostatecznie uświadomiła sobie. nie gad [. Nasuwało się określenie »oczy płaza«. Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał. Wydaje się jednak. Hannibal Lecter. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych.wynika nie ''"' J. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki. Mówiono o nich »gadzie oczy«.] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu. Usiadł i zaczął bawić się z [psemj. trudno jest oprzeć się takiej myśli.

Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. rodzinę. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. Posuwa się jednak znacznie dalej. plany i tak dalej. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. Nawiązujmy znajomości. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. jak każdy człowiek. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. To cenna wskazówka. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. wymijająco lub . którzy okazują nam zainteresowanie. mając oczy szeroko otwarte. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. lecz o zasięgnięcie informacji. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. wykorzystując aksjomat. pracę. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. co rozmówca powie lub zrobi. miejsce zamieszkania.

kluby. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Dalsze dochodzenie ujawniło. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. Mówił. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. którego poznała w swoim kościele. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. bo zniszczyłem jej świat fantazji. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. Kurs przetrwania 261 niespójnie. Cała ta historia .Rozdział 13. Potencjalna ofiara jest samotna. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. nieco zagubione i zdezorientowane. rozgniewana na mnie. napomknąłem.wygląda . Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. Spotkawszy tego człowieka. statki wycieczkowe. nie za darmo). Wzbudziło to moje podejrzenia. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. szuka towarzystwa. że wcale nie studiował na mojej uczelni. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. Ostatecznie uciekł z miasta. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. mężczyzna porzucił ją i zniknął. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. kurorty. Na przykład moja znajoma. zmęczona.i zwykle znajduje kogoś. Niekiedy jest to zaskakująco proste. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie.mówiła później . że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. zagraniczne lotniska i tym podobne. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. rozrywki lub przygody .

Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. choćby w niebezpośred. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety.nich kontaktach finansowych z psychopatami. a także konsultacja z psychologiem. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. ale kończy się boleśnie.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. który „zgubił" . fundusze emerytalne i tak dalej. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. Pławienie się w pochwałach. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. których ofiarą padły banki. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". domy maklerskie. z pewnością można to rozpoznać . jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. Starajmy się poznać samych siebie. kto się nimi interesuje.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. bywa przyjemne. który szuka nowych ofiar. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. ale było wtedy inaczej. Często słyszy się 0 oszustwach. przygnębiona. „Czułam się zmęczona. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi.

które przypuszczają. żona. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji.Rozdział 13.wstyd przyznać. W takich okolicznościach. Dla większości z nas nie jest to łatwe.pomysłami. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. czym najlepiej mnie zmanipuluje.myślałem. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. ale czym? Moją błyskotliwością .mówił mi Meloy przez telefon. ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. gdy zdezorientowani. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę. kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. po jak długim . owszem.»Jest naprawdę błyskotliwy. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. Prywatna rozmowa. dziecko lub znajomy . Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. Imponował mi. Szukajmy fachowej rady. Niemal równie przygnębia to. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. Reid Meloy wspomina. że ich mąż. 'sycholog sądowy J.Byłem pod dużym wrażeniem. lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. »Niesamowite!« . . ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" .zorientowałem się. która wprawiała mnie w zachwyt. kwiecień 1991. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. . Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie .

jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. pewna mieszkanka Maine. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. Należy zadbać. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . i pragną dowiedzieć się ode mnie. z którym się konsultujemy. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. policji i tak dalej. świadczyły. że j e j relacji nie traktowano poważnie. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś . najpierw u swojego rodzinnego lekarza. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. że problem istnieje. Informacje. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. krewnych. jak powinny postąpić. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie.nadaremnie. że to z n i ą jest coś nie w porządku. na przykład. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. że może mieć rację. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. przyjaciół.kogokolwiek . Można . których mi udzieliła. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . Zadzwoniła do mnie.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć. Czasami jest to bardzo trudne.przez znającego się na rzeczy klinicystę . ile razy mój telefoniczny rozmówca. aby ldinicysta. Nie potrafię zliczyć.

Bardzo trudno jest ich przekonać. Nie zapominajmy. kto jest ofiarą. Nie obwiniajmy siebie. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . choćby poprzez uświadomienie. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. rozmyślając. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. my natomiast . który przyczynia się do naszego cierpienia. co się dzieje. że to oni cierpią. że wina nie leży . Na przykład żona. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. Oczywiście. która broni swoich praw. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to.ponieważ dostajemy fizyczne. Psychopata. Bez względu na powody.i z innego powodu.wobec każdego. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. Psychopaci stosują te same zasady . Pamiętajmy.własne zasady . ale nie ma dowodów. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. naraża się na fizyczną napaść. że kobieta poślubiła psychopatę. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. emocjonalne lub finansowe cięgi. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. że nie jesteśmy sami. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. Podobnie. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. Owszem. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia.Rozdział 13.

którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Nie oznacza to. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . trudno jest się z tym pogodzić. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną.to żaden wstyd paść jego ofiarą. Na przykład. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. możemy zadecydować. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. Ustanówmy ogólne zasady. a „wygrawszy bitwę". Były mąż od początku właśnie tego pragnął.wiążące dla obu stron . że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. psychopacie. Ale liczba osób w naszej społeczności. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. że przeciwnik jest niebezpieczny. Oczywiście. niewykluczone. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . .doradził klientce. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci .266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. Adwokat kobiety świadomy. że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. że nie powinniśmy bronić swoich praw. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. W walce nastawiają się zwykle na wygraną. które również dały się omamić. Ostrożnie z metodami ofensywnymi. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. Pamiętajmy jednak.

Sensowne. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. jacy byli zawsze. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". Psychopaci mogą obiecywać. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. Mało prawdopodobne. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Nie oczekujmy radykalnych zmian. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. . że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. że się zmienią. ale na ogół daremnie. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko.Rozdział 13. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. i podjęła przeciw niemu kroki prawne. Niestety. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. całkiem zdesperowana. aby tutaj mieszkać" . ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. że „konsultant" ją zwodzi. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. W końcu.„jak musisz się zachowywać. ale nienaruszalne zasady . wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. na ogół jednak pozostają tacy. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. Rozpaczliwie szukając pomocy. Szybko zrozumiała. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. przekonywał.

W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. zarówno medycznej. godzić się z losem. jak i prawnej.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. które zajmują się przemocą w rodzinie. Ofiara zwykle przekonuje się.że jesteśmy ich niewarci. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. a nawet ryzykowne. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. Zależnie od sytuacji.schodzić z drogi. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. że nie jest sama. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani.lepiej jest uznać. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . że czekają nas ciężkie czasy. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. Bywa to niełatwe. którzy wiedzą. psychologami i klinicystami. Im bardziej ustępujemy. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . i wymaga fachowej porady. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. wiemy już. zatracać własną tożsamość . Oczywiście. a nawet popadamy w obłęd.oraz naszych znajomych . Korzystajmy z grup wsparcia. . Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie.

choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. Ja również tak postąpię. zamiast ratować sytuację już po katastrofie. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. P . że niezbędne są dalsze badania. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. Po pierwsze.jest tylko chwytliwym hasłem. Po drugie. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". Trzeba nauczyć się socjalizować.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. z dwóch powodów. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. nie resocjalizować. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . Jest sprawą absolutnie nieodzowną. Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. psychopatów.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. ignorując los ich ofiar. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań.

I 1 .

. Rozdział 4....................... ................. Czy możemy cokolwiek zrobić? ..........228 Rozdział 1 2 .................... 2 5 9 Epilog ............ .................................................................... Profil: uczucia i relacje..... ........................... Wprowadzenie: istota problemu......................................... Źródła problemu ............. Rozdział 3.............................. 272 ................ Muchy w pajęczej sieci ............. ............................................................................................................................ Przestępstwo: logiczny wybór .................................................................................................... Rozdział 7........................ Rozdziali................................. 1 8 3 Rozdział 1 1 . Wstęp i podziękowania ..................... Wyostrzanie obrazu .........242 Rozdział 13.. 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6............. Rozdział 2......... . Rozdział 8................... Rozdział 10................................. Profil: tryb życia .................................................................................SPIS TREŚCI Nota od autora.......... Etyka diagnozowania ... Kurs przetrwania .... Psychopaci w garniturach...................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ....................... .... 1 1 0 Rozdział 9......................... Rozdział 5............................................... „Doznawanie" psychopaty ................ Słowa z kieszeni płaszcza ...................................................

ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. "r s. akt oskarże. nr 8. J. s. z uczuciami innych osób. Cognitiue Bases of Mental Disorders. Magaro. Senlencing Memorandum. D. S. lekceważenie zobowiązań społecznych. New York 1989. cyt. McPherson. Elkind. 35-50.P. s.nia »J 2300/85.S. 3. Programs Branch Users Report. 58 „Playboy" maj 1977. s. cyt. s. t. tatwość reagowania agresją 49 P. R. <59 A. New York 1973. „Dr. 11 Tamże.. L. 93n C. Kosson. ■sSmith. dz. s. 362. 78. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. 80. Ewing. Newbi Park 1991. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. dz.R. s. 250-259. Swindle.C. 1. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. Newman. 407-428. Rosner. 390. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. 81 " D. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. Afterthoughts. s. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). Gorenstein. . A cognitiue perspectiue on antisocial personality. Tamże. E. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. 69. Gramblingowi. The Working Brain. red. 117 Tamże. IM „ Tamże. nr 7. Tamże. Tamże. s. s. 83. 87. „American Jour. Serin. Psychopathy and oiolence in criminals. nr 6. Ottawa 1984.. 86. Wong. 70 . 423-431. n 118 B. s.P.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. s. s. [w:] Annual Reinew of Psychopathology.N. L. Three preliminary studies. s.P. Smith. Hare. The Death Shift. Luria. P. 111 rr.nal of Law and Medicine" 1983.

Lemer. s. J. 55. Quay. s. Grant. Smiley. Rosner. Geschwind. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P.N.G. Johns. John Grambling junior. 50. Jenkinsa. Cambridge 1987. s. H. [w:] R. New York 1970. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. Associations.C. • Mężczyzna. Hare. A Crook and a Conspiracy of Silence. 141-14-' R.. cyt. List do sędziego Hermana Cahna. dz. Jutai. s. Michaud. M. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. S. s. Raine. 84-85.. Aynesworth. „How grateful should Europę be?". cyt. cyt. 15 N. N. B. 127 faędzia Herman Cahn. nr 99. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders.D. Chan. A. . 0'Brien. 6 marca 1987. cz. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie.7. 107. Hare. R.. sonality and Individual Differences" 1988. czyli Grambling. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. nr 9. Captain Bob Reuealed. s. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. 361. V.. New York 1977. s. Sentencing Memorandum. 38. s. Actions and Passions. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. and Pathology. ( 217-220. cyt. List by! próbą przekonania sędziego. Biological Mechanisms. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". Sentencing Memorandum. s._s.D. dz. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. McPherson.T..119 Tamże. Szkoda. dz. Proceedings... Inside Edition. The International Thesaurus of Quotations. Ted Bundy. A. nr 93. 22 listopada 1990. nadawca. The Menacing Stranger. 329-337. Galaburda. H. C. 48. „Journal of Consulting Psychology" 1962. Cerebral Lateralization. Tripp. okręg Nowy Jork. A. 122 M. Scerbo. Wcale mnie tam nie było. nr 26 . dz. 272129 130 135 J H. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. L. „Independent News Service" 7 grudnia 1991. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. cytat nr 199.

144. s°ciopathy as an adaptation. Growing with Your Children. Harpending. nr 172. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984.W. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. Praktyczny poradnik dla rodziców. Springfield 1989. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. L. Aynesworth.C. Hare. Feyersisen. „Psychology Review" 173 Zob. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. Sobus. GoodBehauior. s. porusza takie kwestie. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu". " D. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. MacMillan. T. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. Williamson.F. H. nr 18> s. Cytaty pochodzą z jej artykułu. s. R. Downs. wizerunek własnej osoby . s. sierpień 1990. J. 701-706. McNeill.. Garber. s. jak dyscyplina.S. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. nr 28. nr 8. cyt. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. H. Kohl.D. „International Journal of Psychology" 1983. Ted Bundy. Tamże.D.G.K. M. 140 S. New York 1987. Spitzman.. „Ethology and Sociobiology" 1987. 260-273. H. przemoc.A.paign 1985. New York 1981. Blechman. 63S-72S. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P.. Best Kept Secrets. So you think gestures are nonverbal. 545556. Boston. D.. 166. J. Harpur. S. „Psychophysiology" 1991. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. Michaud. 158. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. 1SS Tamże. Garber. Sociobiobgy and antisocial behavior. Cham. dz. Kofoed. s. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy.J. s. R.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful