Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . w którym pojawia się w tej książce. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. Być może wspomniane osoby są psychopatami. nie mam więc pewności. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. nawet jeśli inni określają je tym mianem.8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. być może nimi nie są. . Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. Czytelnicy nie powinni zakładać.

że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. wiedziałem. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. pracownicy opieki P . skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. czego pragną. psychiatrzy i psychologowie sądowi. zdruzgotane nadzieje i puste portfele. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. egoistycznie zdobywają to. pozostawiając za sobą złamane serca. Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". a środki masowego przekazu. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. i postępują tak. oszustach i zorganizowanej przestępczości. „Jak możemy się przed nimi chronić?". jak zechcą. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. którzy oczarowują. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. „Dlaczego tak się zachowują?". Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). ale nie wszystkie.

Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. jak go rozpoznać. nie zawsze potrafią ocenić.nieświadomym procesom i konfliktom. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. służba więzienna . którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. które nie orientują się w naukach behawioralnych. aby wiedzieli. Mam nadzieję. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. mechanizmom obronnym i tak dalej. skorzystają z przypisów do rozdziałów.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. kuratorzy. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. Dla ich fizycznego. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . że czytelnicy. W dużym stopniu wynika to stąd.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. z kim mają do czynienia. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej.nie tylko dla ogółu czytelników. a którzy nie. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji.

oni wnoszą nowe pomysły. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation.oraz Suzanne Lipsett. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. Szczególnie jestem zobowiązany Averil. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. Aby zapewnić anonimowość więźniom. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. Chciałbym podziękować Judith Regan . z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium. Adelle Forth. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. . Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). którzy uczestniczyli w badaniach. Timothy'emu Harpurowi. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. która pokazała mi. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości.za zachętę do napisania tej książki . która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Jej ciepło. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. omawiam je w swojej książce.

bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał. William March. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają.. The Bad Seed . Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze.. na którym je wzorowano.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach.] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. [. do czego oni sami są niezdolni. że ktoś inny mógłby zrobić coś.

.

nieraz czarujący . nazywaną elektroencefalogramem (EEG). Owszem. Omawialiśmy w nim eksperyment. których można spotkać w każdej kulturze.my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. rasie. inni na wolności. a zajęciem . aby manipulował nami i oszukiwał nas.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. jaki jest naprawdę. Pochodziły od ludzi.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . Osobnicy ci. Wszyscy biorą znacznie więcej. pozwoliliśmy. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. wśród . Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. społeczeństwie i środowisku. sekretem. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. niż dają. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. Te elektroencefalogra.

społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. Jak można się spodziewać. emocjonalnych związków . W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . lecz dotyczy każdego z nas. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę.przyp.choroba umysłowa. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. Podręcznik akademicki. giełdowych naciągaczy. osób znęcających się nad dziećmi. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. dz. 597 .seryjnych morderców. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. Aby rozwiać te wątpliwości. nieuczciwych urzędników. złodziei.chociaż bynajmniej nie jedyny . bezwzględnej osoby. ale wielu też pozostaje na wolności. wana głosem sumienia.osoby. gwałcicieli. aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. gangsterów.sto tysięcy. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu . cyt.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku .. filmów i programów telewizyjnych.to rażące naruszanie norm społecznych. Czytelnicy dostrzegają zapewne. oszustów. damskich bokserów. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. Dziesiątki książek. adwoka- .Psychologia. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. które mnożą się w ostatnich latach. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. red. jak i jego rodzinie. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. s.

który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. baronów narkotykowych. • Charles Sobhraj. który w latach sie3 T.tów bez uprawnień. przywódców sekt. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. Cahill. najemników i biznesmenów bez skrupułów. tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . który bawił dzieci jako klaun Pogo. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . morderca. Twierdził. że zbrodni dokonały „ćpuny". • Jeffrey MacDonald. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . Wystarczy przejrzeć gazety. przemytnik. • Gary Tison. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. członków zorganizowanych grup przestępczych.wschodniej Azji opróżnione portfele. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. terrorystów. międzynarodowy oszust. . Buried Dreams. zawodowych hazardzistów. bezradne kobiety. hazardzista i morderca. New York 1987. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". żeby zorientować się w skali problemu. lekarz wojskowy Zielonych Beretów.

J. Fatal Vision. Ciarkę. Ciarkę.strzelała do własnych dzieci. • Joe Hunt. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. • Ted Bundy. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . Potrafił wmówić niektórym biegłym. New York 1989. Night Stalker. J. Unedecker. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). jeden z „dusicieli ze wzgórz". Two of a Kind. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . New York 1985. Last Rampage. seryjny morderca z Kanady. Twierdził. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. aby pozostać w centrum zainteresowania . Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. New York 1990. że jest „zły". a teraz czyni wszystko. w którym pogrzebał swoje młode ofiary. B C. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . McGinniss. 7 D. • Richard Ramirez. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . • Dianę Downs . Nevilie. New York 1991. 5 J. The Hillside Stranglers. • Clifford Olson. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. manipulant. w tym rabunek. 0'Brien. ' R. że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. który z dumą głosił. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. kradzież z włamaniem. torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. London 1979. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów).

MacLean. New York 1980. The Billionaire Boys Club. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. New York 1989. Rule.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . • Ken McElroy .torturowały i zamordowały młodego człowieka. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. In Broad Daylighl. gwałcił. nieraz przerażające. • Colin Pitchfork. "' J. kobieciarz. Smali Sacrifices. Mulgrew. których zbrodnie. New York 1987. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . Wambaugh. New York 1989. " A. morderca chory na ciężką psychozę. dentysta z New Jersey. • Kenneth Taylor. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. „zabójca studentek". 10 Taż. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . Edmund Kemper. Echoes in the Darkness. Toronto 1990. dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób .i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. napadał [. próbował zamordować drugą. '1 I. 12 S. New York 1988. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". Czekają na egzekucję . David Berkowitz.. „syn Sama".] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. Horton. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku.. palił. The Stranger Beside Me. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. że zabił w samoobronie. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. Twierdził. który porzucił pierwszą żonę. seksualny sadysta i nekrofil. Tego rodzaju ludzie . " H. ponieważ żona zaatakowała go.na przykład Ed Gein. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . Finał Payoff.18 był i Psychopaci .

zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. byli krewnymi. makabryczne fantazje seksualne. którzy nie zabijają. mianowicie psychopatów. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. " P. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. Trzeba jednak przyznać. 19 M. Berkowitz i Dahmer . New York 1981.Wprowadzenie: Dahmer. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. Provost. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. Perfect Husband. nikogo nie mordując. New York 1976. The Co-ed Killer. oszukani przez sprytnego naciągacza. Gollmar. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska.ich straszne czyny. New York 1991.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. CBS. Co więcej. Klausner. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh. New York 1990. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". Film telewizyjny. Edward Gein. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. New York 1981. " G.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. R. 20 lr>J. lecz z zimnej. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. In a Child's Name. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . 17 listopada 1991. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. The Blooding. New York 1989. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. samochodach" . Cheney. Son of Sam. 19 który przyznał się do torturowania. n i a ) ' . który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. że psychopaci naprawdę istnieją. że stracimy wszystkie oszczędności. Maas. niż że stracimy życie. że zanim ich aresztowano. Bardziej prawdopodobne jest to. wyrachowanej racjonalności. L.

skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców. Ponadto większość osób. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. Argument. Oto prosty. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. jest tu mało przydatny.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . które należy . jesteśmy skazani na rolę ofiary . którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. które miały straszne dzieciństwo. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. zdolnymi troszczyć się o innych. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. Mam nadzieję.ale z niewielkim skutkiem.gruntownie zbadały sytuację.jako jednostki i jako społeczeństwo. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D.całkowity brak empatii. badamy najpierw sytuację rodzinną . Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. gdyby odpowiednie władze .w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . Owszem. Są głębsze. zasadniczego warunku miłości. Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. Johnson. Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. że wielu z tych przestępców to psychopaci. że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. agresywnymi dorosłymi. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość.

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. . aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie.

ale właśnie opisał pan mojego szwagra". Wiele osób. Trzy z nich.. obróciła się ku ścianie. dziecku. Spotykam się z tymi rozważnymi. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. dzwoni do mojego laboratorium. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii." albo „Wie pan. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew.No. Halmea. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. pracodawcy lub znajomych.spytał. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. aby opowiedzieć o mężu. ale Hud już wstawał. które tworzą pierwszy rozdział książki. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. zapinał rubinową klamrę pasa. zamszowych butów. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. Larry McMurty. skulona. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. O . . uśmiechając się do mnie. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. czy nie słodka z niej dziewczynka? .. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. Horseman.

dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji.Rozdział 1. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów. jak ma postępować psycholog więzienny. znalazłem się na nieznanym mi terenie. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. małżonkowie. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. Przypuszczam. a także zrozumieć. że „coś tu jest nie w porządku. który mógłby mi podpowiedzieć. kochankowie. dzieci. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). I oto. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. Rodzice. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. gdzie przebywali przestępcy. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. czym kierują się ci ludzie. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. ale nie bardzo wiem co". że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. Delikatnie mówiąc. Wszyscy . zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej.

nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy.cha i Test Apercepcji Tematycznej.kompletnie nie wiedział. zupełnie innego niż przytulny. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. Słyszałem coś o tych metodach. nigdy jednak ich nie stosowałem. Doszedłem do wniosku. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. Przekonałem naczelnika. który . ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . Trudno było zrozumieć. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. a buty różniły się między sobą o dwa numery. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. jakiego się spodziewałem. które wyglądały znajomo . wyjaśnił. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. oczekiwano więc. Owoc tych starań był sygnałem. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. ponieważ więzień. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. a niektórzy broń. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. Strażnik. Skierowano mnie do mojego biura . z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. szczupły. że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. Pomieszczenie to było odizołowa. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. nalegał jednak.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. który składał się z niebieskiej marynarki.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. i to po kilku moich zażaleniach. więc książki mojego poprzednika . kiedy pojawił się mój pierwszy „klient".podobnie jak ja . że próbuje mi coś uświadomić. Był to wysoki.ne od pozostałych części zakładu. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. że jest to przycisk alarmowy.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. że ja także włożę „mundur". i posłał mnie tam do przymiarki.nosili mundury. budzący zaufanie kącik. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. który mierzył mi stopy. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. że nadeszły dla mnie trudne czasy.

doskonale dla Raya widoczny. jak leci? Mam problem. nie była od razu oczywista. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. dla której mi o tym mówił. rozniosłaby się pogłoska. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. Stwierdziwszy. że Ray chce mnie sprawdzić. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. który ze mną nawiązał. że nie biegnę uruchomić alarmu. Ray nie zabił współwięźnia.Rozdział 1.będę nazywał go Rayem . zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. Chciałbym z panem porozmawiać". Pierwsze. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. zachęciłem Raya. aby ustalić moją pozycję w zakładzie. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . Gdybym natomiast doniósł na Raya. był tak bezpośredni i intensywny.żadnego zerkania na boki. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów.odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. a może zrozumiałem. Wydawało się. Przyczyna. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. ale przeciw współwięźniowi. który zalecał się do jego „protegowanego" . że zastanawiałem się. Pohamowałem się jednak . Więzień . Potrzebna mi pańska pomoc. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. byłoby to naruszeniem surowej reguły.może przeczuwałem. o czym pomyślałem. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. Ray wyjaśnił mi. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. że jestern właśnie poddawany próbie. szybko jednak uświadomiłem sobie. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. który przymyka oczy na jawne . Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. doktorku. Po naszej pierwszej sesji. a kontakt wzrokowy.w terminologii więziennej. Ku mojej uldze. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". przemilczałem sprawę noża.

gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. Nie pomyślałem jednak. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. które można przerobić na alkohol. że byłby dobrym kucharzem . Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. Kiedy go stamtąd wypuszczono. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika. Któregoś dnia przekonał mnie. ziemniaków. ale w końcu ustąpiłem. sporządził sobie ów nóż). Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować. Wciąż pamiętałem o tym. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. że kuchnia jest źródłem cukru. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. dokładnie poniżej miejsca. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat.. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym.dostrzegał w sobie talent do gotowania.pogwałcenie więziennych zasad. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . miał teraz znakomitą okazję. zmęczony jego naleganiem. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. owoców i innych składników. twierdził.. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. jak przypuszczam. Ustalono. Kiedy ucichło zamieszanie. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia.

wyremontowano silnik i układ kierowniczy. w jaki zareagował. Łgał bez końca. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. mechaniki i tak dalej.nie tylko mnie.jak się okazało . który miał później zostać naczelnikiem więzienia.no.Rozdział 1. Dobrze znali Raya. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja . Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . Sposób. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . bardzo mną wstrząsnął.pomimo moich kwalifikacji. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. i nie peszył się ani odrobinę. do gotowania. miał bo°atą przeszłość (i . Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. Morrisa pięknie polakierowano. nieprzerwanie. Uznawszy ostatecznie. A przecież przekonał mnie. i wielu innych. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. Zgodziłem się. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. kiedy cytowałem dokumenty.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. . Potem. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. że jest gotowy do poprawy. odmówiłem mu poparcia. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. jeden z funkcjonariuszy. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. ale każdego. Kiedy go spotkałem. które podważały jego słowa. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. od niechcenia.przyszłość) kryminalną. nadal spłacałem swojego forda. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień.

kto jest nowym właścicielem morrisa. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. Być może to zbieg okoliczności. Świetnie nam się razem pracowało".zawołał.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. gdy przeglądałem jego dokumenty. jak leci?" . notując dane kolejnego studenta. że podana przez niego lista . Na szczęście. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. Któregoś dnia. nawet nie mrugnąwszy okiem. „Hej. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. że powoli wyciekał z niego płyn. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. po czym spadł na podłogę . Na początku roku akademickiego. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak.chyba około roku. ale problem. czy myślałem wtedy o Rayu. wprowadzałem go w życie więzienne. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej.zagotowała się woda w chłodnicy. siadywałem przez tydzień za stołem. niedaleko od więzienia. Łatwo było temu zaradzić. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. odkryłem. kiedy był tam zatrudniony . Załatwiałem dla niego papierkową robotę. doktorku. usłyszałem. Gromadząc materiały. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. Jasne. Później. abym o nim nie zapomniał. kiedy naprawiano tam mój samochód. przewód hamulcowy został przecięty tak. ale okoliczności sprzysięgły się. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". w tej przedkomputerowej epoce. że wprawię go w zakłopotanie. Nie jestem pewien. że Ray pracował w więziennym warsztacie. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. Jak nam powiedziano. spodziewając się. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Przy sąsiednim stole stał Ray.

ił zwolniony warunkowo. Teraz. poprosiłem. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. a ponieważ byto od niej czuć. Przeczytałem. . Wyjaśnił. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. abym przeprowadzi! testy. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. kiedy przysłano do mnie więźnia.j zapowiedziałem. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. Jak czytelnicy się przekonają. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. sytuacja jest teraz zupełnie inna. że nie chcę go więcej widzieć. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami.Rozdział 1. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. aby przedstawił mi szczegóły. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. po tylu latach. Kiedy zauważyłem.absolutnie wbrew etyce zawodowej .oznajmił z uśmiechem na ustach. których badałem od tamtej pory. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. a przy tym nie wiedziano. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. historia Raya ma swoją zabawną stronę. Trzeba jednak przyznać. wyrzuciłem więźnia za drzwi . najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało.oraz to. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. myśląc o własnej córeczce. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" .

ale wkrótce wprowadził się do Elsy. w następnym . że wpadł pod samochód . które widziała już przed kilkoma dniami. Czekał teraz na nowe zlecenie. ale usuwała je ze swoich myśli. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół. Były wprawdzie drobne. Dopytywała się o szczegóły. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . po paru dniach zniknęło. Ku swojemu zdumieniu. Najgorsze.pięciokrotnie. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. A ona była osamotniona.Ach. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. niepokojące zdarzenia. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. że dobrze się znają.zawsze przebiegał przez ulicę tam.stwierdził krótko. . samotność podróżnego . ale tylko wzruszył ramionami. powitała to z zadowoleniem. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. Był bezpośredni. jak do tego doszło. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. Padał deszcz ze śniegiem. nie wiedziała nawet. Było to wbrew jej naturze. że nie wziął ze sobą portfela. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ.współczuł Dan przy obiedzie. gdzie było mu wygodnie. Podróżował po świecie. że jest ujmujący i zabawny. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. „Trzymam je dla znajomego" . miała wrażenie. Wieczorem w pubie wyjaśnił. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie. przeraziła się. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. Chętnie zapłaciła za obiad. kiedy przyszła do domu przez południem. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. Za pierwszym razem. co może się trafić. Uważała.

co? . otrząsnął się ze snu i szukał pojednania. Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. Po chwili zapanował nad sobą. . prawda? . aż ci minie.to nie twoja sprawa. . niepohamowanej zazdrości. . Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię. _ Gdzieś ty był? . . Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. .Dokąd chodzę. Nie odpowiedział. Na pewno.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań .Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze.Nie będę tego tolerował. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. podobne do siebie fizycznie. Nie zobaczyła go już nigdy więcej.O czym ty. .To dla ciebie przykre.Rozdział 1. zachowaniu Alice. co robię.. czego chciałaś. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. jak boli zawiedzione zaufanie.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło.Za każdym razem.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj. Bliźniaczki Ariel i Alice. .Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem. . na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu.warknął.zawołała. z kim jestem . Nie pytaj. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. Pomyślała. Bo minie.odezwał się z niezwykłą zjadliwością. skarbie. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł.mówił jak dawniej.. Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. że nigdy nie czuł.? . Odwróciła się i spostrzegła. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . łagodnie .Zawsze dostawałaś to. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. wiem .

Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. głodna i bez grosza.w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . Obie dziewczynki były śliczne.nie była tak przyjemna. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. Dorastając. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Alice odnalazła się na Alasce. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. kiedy nie zdołała postawić na swoim.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. Obrażała się i miewała humory. zwłaszcza jako nastolatka. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. przestraszona. na podwórzu. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . Helen odnosiła nawet wrażenie. ale Helen obserwowała z niepokojem. Wszyscy odetchnęli. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. Ariel sprawiała pewne problemy. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. znowu było coś „nie w porządku". uduszony. Ariel bardzo to przeżywała. Alice z a w s z e była agresorem. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. o którą się ubiegała. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. Rodzice nie potrafili już zliczyć. Była wytrwała. Przepracowała rok. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. Ostatnio. Telefoniczna wiadomość od Alice . że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. że Alice flirtuje . jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. Ale w sposobie. kiedy wydarzyło się coś takiego. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. Helen nie mogła pozbyć się myśli.

ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. Była teraz nie tylko nieobliczalna. zdobywszy niezależność. osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. ale Helen miała wątpliwości. Ale może tkwił w podświadomości . „Cieszę się. kiedy usłyszała od lekarza. jak powinna. Kaucje sądowe i opłaty za terapie .. choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo .. że Alice. także kradzieżą i prostytucją. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. impulsywna.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . na czym ów błąd polegał. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . zdobywała pieniądze na swój nałóg. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. odkryła narkotyki. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. Wkrótce jednak wyszło na jaw. Zastanawiał się od pewnego czasu. że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. o czym Helen wolała nie pamiętać). Szczerze mówiąc. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. nalegając.. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. Szukając odpowiedzi na swoje pytania. skłonna do napadów furii. Może mimowolnie zaniedbywała Alice.stała się narkomanką i wszelkimi metodami.pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. Może.ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice.Rozdział 1. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice.

lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. które pozwalały opanować rozmaite fobie. spokojnymi dziećmi. psychiatrów. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. Kończył się przecież XX wiek. ale żaden z niezliczonych lekarzy. 34 Psychopaci są wśród nas . psychologów. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. Nikt nawet nie był pewien. Wiedziała. należało wiedzieć. terapeutów i pracowników opieki społecznej. Wymyślono lekarstwa na depresję. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?".niefrasobliwych. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. stworzono terapie. którzy zetknęli się z Alice. jak radzić sobie z takimi trudnościami. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. że kłopotliwe. radością. Ale chyba najsilniejszą emocją. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice.

co się stało.a skończy z tobą . w czym tkwił twój błąd. A kiedy z tobą skończy . i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem.odpowiedzi na to pytanie.wiedząc o tym lub nie . Będzie się uśmiechał i oszukiwał. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?". A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. społeczeństwo potrzebują . funkcjonariusze więzienni i. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. nauczyciele. zabierając twoją niewinność i dumę.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. prawnicy.porzuci cię. ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. ogólnie. ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. które zajmują się zdrowiem psychicznym. Pokaże ci wspaniałą zabawę. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. lekarze. Rozważana z nieco innej perspektywy. pracownicy opieki społecznej. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. ale także filozofów i teologów. N . Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów.

W odróżnieniu od osób psychotycznych. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a .uważamy. Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. halucynacje i głęboki. że nie ponosi za to odpowiedzialności. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche .ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. subiektywny dyskomfort.„umysł". Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec. które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym.na przykład Edward Gein'". „ze względu na niepoczytalność". Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . musi być psychopatą". pathos . Jak wcześniej wspomniałem. a ich zwłoki . bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . „Ten. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). psychopaci są rozsądni. są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. wiedząc. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. Gein zabijał. ani nie cierpią na urojenia. że w okolicy grasuje psychopata".na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. żeby zrobić coś takiego". że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. Co więcej. kto ją zabił.„choroba". w tym Psychozy. Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. niemającymi kontaktu z rzeczywistością. Możliwe . środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza.

New York 1981.H. że oskarżony jest chory na psychozę.. choćby Ted Bundy. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. Torturują.„rasowym psychopatą".] szkoda. a nie »socjopatę«. . że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. 22 R. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Gollmar. zabijają i kaleczą . Edward Gein. Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. ubrań. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. Wielu z nich.. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. Poprzedziła je parusetletnia debata. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. co oznacza.Rozdział 2. a niektórzy do celi śmierci. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . Trafili do więzienia. podczas gdy autor scenariusza filmowego . masek. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". że są psychicznie chorzy.dokonują przerażających czynów. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas.

wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka.jako psychopata. przekazała panu jakieś informacje? W: . która oceniała pana w więzieniu. że jestem. Oto interesująca rozmowa. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. a przez drugiego . że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. myślę. Nie żywię wrogości. nie socjopatą.Powiedziała mi. którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . D: . bo wychowano go niewłaściwie.Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. Mówiła. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. Mało brakowało. Terminem. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . rozumiem. Tak.Czy to nie to samo? W: .. Ja nie mam żadnych pretensji. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. Odpowiedziałem: „Jasne. że psychopata to dla mnie dobre określenie. jaki jestem.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. Socjopata źle się zachowuje. Zabawnie było. Po prostu jestem. wolą termin s o c j o p a t i a . podczas gdy inni . biologiczne i genetyczne. wolałbym być psychopatą niż socjopatą. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i .Skąd.podobnie jak większość socjologów i kryminologów . bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników. a spadłaby z krzesła..przekonani. żebym się nie przejmował. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?".również autor tej książki . psychopatą. Niektórzy klinicyści i badacze .. Może ma pretensje do społeczeństwa.Czy lekarz psychiatra..

Washington 1987. uważano. Według DSM-III i DSM-III-R. . Mental Disorders. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". 1987). Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. psychopatami zaś j e s t wiele osób. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. egocentryzm. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. Trzeba się upewnić. którego napotkaliśmy na swojej drodze. zasięgając porady co do psychopaty. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. poczucie winy i tak dalej. jak empatia. Warto o tym pamiętać. społecznie dewiacyjnych zachowaniach. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). Diagnostic and Statistical Manua. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. a pozostają na wolności.stical ManuałRozdział 2. a mianowicie na obiektywnych. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . Dlatego oparto diagnozę na czynnikach.

Livesley. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. którzy pisali o psychopatach. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. red. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną . New York 1995. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. dz. . S. nr 100. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową.J. Psychologia.D. W. Podręcznik akademicki. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R. Hare. Hart.D. był Philippe Pinel. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku.por. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. 391. s.J. Chociaż testy potwierdziły.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. cyt.398. T.

Wyostrzanie obrazu 41 .Rozdział 2.

Osobnicy ci. s.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. aby odkryć bohatera.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J.. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca .jak komentuje Weiss .to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. Była to . że kompania rusza do walki. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich. aż do poziomu kompanii. że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. Nie trzeba też przypominać. Albo zaczynał od kradzieży żywności. przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu. Psychiatra James Weiss.. przedstawia zupełnie inny obraz. jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. Wiedząc. nr 5.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod . autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie). Weiss. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [. 26 . Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga. 119.powtarzająca się „ta sama smutna historia". Film opowiada o wyborze. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści.] wystawił głowę. który wymagał planowania. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" .ku satysfakcji kilku pokoleń widzów. że film portretuje ich jako herosów . Nie trzeba dodawać. kiedy wszyscy inni byli schyleni. ale w rzeczywistości . Za danie polega na opanowaniu zamku.i posuwali się wstecz.jak podsumowuje Weiss . aby ustalić.

The Psychopath. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. Jeśli nie zaznaczono inaczej. St. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Louis 1976.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. The Mask of Sanity. Cleckley. New York 1964. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. które postrzegał jako dotkliwy. Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. An Essay on the Criminal Mind. St. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". .sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady.brakiem zahamowań i skrupułów . ucieleśnienie zła. problem społeczny. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. Princeton. W. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. choć ignorowany. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . a nawet diabolicznym. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. Louis 1976. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. McCord. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . Milion. New York 1981. T. Disorders of Personality. McCord. Po pierwsze. J. Cleckley. The Mask of Sanity.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad.

29 Tamże.to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. . Piękno i brzydota . gdzie nikt ich nie chce . banalność motywów. s. Jego powtarzające się antyspołeczne działania. 173-174. jakimi wyraźnie się kieruje. [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . Jak zauważa Cleckley.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. aby przekonać sąd. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. jak „spryt i lotność umysłu". radością czy dążeniami ludzkości. „zajmujący rozmówca".umiejętnie zabiegają o zwolnienie. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. nie zapełniając setek stron. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń. „niezwykły urok". że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka.chyba że w bardzo powierzchow. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. Uważam za bardzo prawdopodobne.lego bywalca cel więziennych.

co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. jak i dla poszczególnych osób. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. groza i humor nic dla niego nie znaczą. żeby zminimalizować zagrożenie. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. czym kierują się psychopaci . 90. Nie można mu ich objaśnić. nie są w stanie go poruszyć. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej.dobro. miłość. nie potrafi dostrzec. Tamże. i żadnym sposobem nie pojmie. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. że wcale nie rozumie ' . 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . s. To tak. że inni są nimi poruszeni. Co więcej. zło. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas.

łatwo odgadywali cel. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . Kto wie. Co więcej. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. zmianie przydzielonych im zadań. a nie jabłka i pomarańcze. mieli natomiast ogromną motywację. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. czym charakteryzuje się psychopata. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. (3) nigdy". (2) z pewnym trudem. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. Więźniowie. wśród których prowadziłem badania. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. Człowiek ten.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . że bierze w nich dobrowolny udział.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. na wolności trudniący się napadami na banki. . nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady.

które każdemu wydają się znajome.pisał reporter Dale Brazao .mówi. które przypuszczają. które rzekomo dotyczą psychopatii. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". budowaną na oszustwie. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe.. aby odpowiadała ich zamiarom. Zaspokajałem ich potrzeby.Rozdział 2. [. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. [. towarzystwo. ale bytem wart swojej ceny . które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. „Jasne.kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Zbierając informacje. Z bezczelnością. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. a niekiedy miłość. sympatię.. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. Ma twarz z rodzaju tych. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. . „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów.. Zapewniałem im zainteresowanie. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. rszechnej wiedzy o badanych osobach. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust".1 Zdarzało się. że kalifornijska policja jest na jego tropie. czego potrzebował . uważa się za humanitarysłę. Kiedy Gall dowiedział się. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. j Kto wie. bratem ich pieniądze. fałszerstwie i kradzieży. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet. które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich.i znacznie więcej. jak określiła go jedna z ofiar. Gall. .

i wróci! do głównego więzienia. Kiedy stwierdził. co im się mówi. Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. aby udzielać konsultacji współwięźniom . Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. Wyjaśnił. Pewien więzień. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. którzy wierzą we wszystko.że jest lekko niezrównoważony. gdzie spodziewał się „łatwego życia". żebyś wykazał znaczną poprawę". aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. napisał kolejny test MMPI. tabel wyników. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". że świetnie zna się na testach. ale nie na tyle niezrównoważony. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. tym razem okazując się psychicznie zdrowy. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. Stworzył więc profil . Decydował. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. trzeci .48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. „.oczywiście. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. Jak się okazało. Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. zwłaszcza na MMPI . Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych. Więzień ów stwierdził. to powinieneś być trochę niespokojny. załatwimy wszystko tak. może przygnębiony i lękliwy. żeby nie dało się ciebie leczyć.że jest całkiem normalny. wpadnij do mnie znowu. drugi .inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. za opłatą. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych.

opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. które następnie sprzedawał współwięźniom. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat.Rozdział 2. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. w jaki formułowaliśmy diagnozy. powołałem zespół klinicystów.vacyjną Skłonności Psychopatycznych".serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. posługując się też innymi metodami. Aby zgromadzić dane. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. Ironia sytuacji polegała na tym. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. którzy tylko łamią reguły- . Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . Skala Ob.

przypis 33). .32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.

myślę.] Trzeba uważać..Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. ale . robisz.. [.powiedzmy sobie szczerze .. nie ryzykując. tylko nie pozwalam. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale.. czasami.każdy próbuje cię wyrolować.. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy. to znaczy... panować nad uczuciami. [. [śmiech].. załatwiasz sprawę.. co należy. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi... Ale owszem. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. och. jakby. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. Ale zwykle to tak.... typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. może planuje jakiś kant. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. a jakie to uczucie. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie.. a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego..] Czy jest mi nieprzyjemnie.... Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę. że jak najbardziej.. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach. żeby uczucia mnie krępowały. D ... Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości.

Health Systems.interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. Jeżeli czytelnicy podejrzewają. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. Należy też pamiętać. i jeżeli szukają fachowej porady. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. Wielu ludzi jest impulsywnych. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h .tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych. którz* są biegłymi sądowymi. że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Symp. publikowana przez Multi.

Potrafią dobrze się zaprezentować. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. G. Psychopatia jest s y n d r o m e m . inteligentnej riposty.T. Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. wyjęłam notatnik. i na ogół umiem rozpoznać oszusta.lent recidwism. jakby nieszczerzy i powierzchowni. co jednak nie czyni z nich psychopatów. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np. ładna. medycynie. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. Rice. i umieją opowiadać mało prawdopodobne. M.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. co powszechnie o nim wiadomo. filozofii.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. 625-637). C. Jestem osobą ostrożną. nr 15. że dałam się nabrać na taką sztuczkę". Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody .A. psychologii. sztuce lub prawie. Usiadłam. a gość natychmiast mi powiedział. ale przekonujące historie. zdolnymi do błyskawicznej. „Law and Humań Behavior" 1991.. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. bywają sympatyczni i pełni uroku. Sygnałem takiego nastawienia bywa . Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. Często próbuje wywołać wrażenie. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". Psychopathy and vio. które ukazują ich w korzystnym świetle. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. Harris. Cormier.. że zna się na socjologii. Zanim skończyliśmy. s.Rozdział 3. hm. psychiatrii. literaturze.E. że mam piękne oczy. że psychopaci udają . czułam się już niezwykle. korzystając wyłącznie z obszernych. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie.

więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. dz.. [. . Raźno wmaszerowat do sklepu. Pomagam mu przy kompletowaniu tego. to niewiarygodne. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. Echoes in the Darkness.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. która przygotowywała doktorat z psychologii. nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. gdzie Dick postanowi! „uderzyć".. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". co będę mówit... że Bradfield zawsze miał „dobrą. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. [.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. w Missouri. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. to trzeba mu przyznać.. zrzuciwszy drelichowe spodnie. Jak mówiła. Osoby zorientowane w dziedzinach. Dick! Zręczny. Sprytny. pierwszym z miejsc. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. Tak. Wambaugh. co mu potrzeba z ubrania". To znaczy: prawie wszystkich. psychopatycznego nauczyciela. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. J.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni.. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. cyt. Rany boskie. [. Ktoś skomentował. tylko żebyś przy mnie stał. jak on potrafi! „wykiwać faceta". Nie śmiej się i nie dziw niczemu. przymierza! ponury garnitur. ale nic ponadto". „który właśnie się żeni".

ale i nadziana. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali .[. Oczywiście. który przy kieliszku wina oznajmia. a poderwał sobie kiciunię. że nikt nie mógłby nań się nabrać. Profil: uczucia i relacje 55 .] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on.. czego sam nigdy nie miałem.próbowałem nadrobić czas więkT. dużo lepiej oceniałbym własne życie". czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. na przykład. Ale dni po prostu mijały szybciej. że sprawiłoby mi to wielką radość.wać ludziom to. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. aktywnością. choć niekoniecznie. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". A tacy goście jak pan czy ja. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da.wiem. Próbowałem tego już przedtem . B. bo przedłożył czek in blanco. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. Czynić ich życie weselszym. Capote. Sprzedawca wręczy! im rachunek.nie. nie myślę . tłum. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. Myślę-. na którą opiewał rachunek. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. Warszawa 1990.. przystojni faceci.. Dick sięgnął do tylnej kieszeni.Rozdział 3. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. 161-162. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu.. Przypuśćmy. człowiek. Zieliński. Z zimną krwią. która jest nie tylko fajna. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. s. Nie można go odzyskać. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia.

jest człowiekiem niezwykle wymownym [. . lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. w jaki przedstawiał [swoją] historię.. ale także z innym. może przez siedem lub osiem. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. McGinniss. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. abym w niego wierzył. Mówił o wydarzeniach. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. Według mnie. którego uważał za psychopatę: J... jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu...]. 668. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. Tamże. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię..]. z ogromnym dystansem.56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo.]. s. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". New York 1989. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. które budzą absolutną grozę. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. Fata! Vtsion. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. elokwencją i swobodą [.

którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. . 38 Tamże. czy ma jakieś słabo. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. że jestem zbyt przyjacielski". Ja dostałem dwa.. Nigdy nie naruszam swoich zasad". Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. ile gwiazdy jedynej" .nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. 678. Rule. cyt. 468. . pełnej blasku . na przykład. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes".gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata. Ja.] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej.. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych . A. dz. s. Ja. grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie.Rozdział 3. byłbym błyskotliwy".. ale to już byłoby samochwalstwo. gwałt i oszustwo). „Mój partner dostał rok. s. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. dodając: „dałbym dwunastkę.oznajmiła pewna badana przez nas osoba. „Nie chodzi o to.pisała Ann Rule o Dianę Downs. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek. [. może oprócz tej. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". że nie przestrzegam prawa . Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. Smali Sacrifices.Przestrzegam własnych praw. Zdarza się. istoty wyższe.

i podwyższono mu karę do trzech lat. jak osiągnąć wyznaczone cele. i już obliczał. znajdą się chętne ofiary . że jego zdolności pozwolą mu być.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. W odpowiednich warunkach . wywołane brakiem szczęścia. Pewien więzień. Uważają je za tymczasowe komplikacje. apodyktycznych i zuchwałych. jak wyglądam. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. kimkolwiek zechce.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" . że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. bezwstydnych fanfaronów . Nie potrafią uwierzyć. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. myśląc o zwolnieniu warunkowym. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli. niezbyt wykształcony.zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. którą zamierzał napisać na swój temat. Psychopata sądzi. Jack. Później osobiście złożył apelację .oświadczył nam jeden z badanych. trafi się sposobność. finansowych lub osobistych problemów. jak . Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. Psychopata w więzieniu. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć.jeśli dopisze mu szczęście.nie wiedzą. jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller.pewnych siebie. zadufanych. skazany za kradzież z włamaniem . Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach .jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem.

Poza drobnymi kradzieżami. Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". .Kiedy skończy pięć lat. czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. kiedy byłem w piątej klasie. „. czasami musiałem kraść. jak oddycham . przypominając samemu sobie: „Ach. który stale przerywał. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. żeby kobieta zupełnie się wycofała. Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem".Rozdział 3. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. skończyłem już z tym wszystkim". „Teraz.Żartuje pani? Kłamię tak. . załatwię.Zdarzały się jakieś kłamstwa? .oświadczył w rozmowie. Cholera. leję pedałów. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. chcę mieć syna . odkąd skończyłem czternaście lat. Piękna stać. Uważam.każde z nas poszło własną drogą".najpiękniejszą osobą na świecie.jedno nie mniej naturalne niż drugie". które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . po wyjściu na wolność. ale nie robię nic złego. ciężko pracowała. że powinny siedzieć w domu. „Jasne. Była silna. Później przedstawił szczegółowy. i będę mógł go wychowywać na swój sposób". dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. żeby wydostać się z miasta. a wtedy zostałbym tylko ja". Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. naprawdę było nieźle.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . K o c h a m kobiety. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. żeby utrzymać czworo dzieci. Nieźle było. niż stracili". ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". Osoba rozmawiająca z Jackiem . Chciałbym. odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką .zapytała psycholog.

miał trzydzieści osiem lat. a ja gniję w pudle. ale gdybym chciał go zabić. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. . Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. czy kiedykolwiek był pływakiem. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. Planował uczciwe życie. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. Był okropnym gadułą. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. czy odczuwa żal. jakie przeprowadziła. Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. jaki ich działania wywierają na innych. Trochę go pociąłem. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. Zapytany. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. Nie wiadomo. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. to bym poderżnął mu gardło. że był to nie tylko najdłuższy. Na pytanie. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę".60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła.

Rozdział 3. Ted Bundy. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. psychopaci czasami wyrażają skruchę. ale później przeczą sobie słowem lub czynem. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . Co się stało. Nie jest rzeczywista. New York 1989. Aynesworth.i to bardzo niezdrowy. którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. Michaud. który oświadczył. 284.To mechanizm.Wyraźnie było widać. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. Swoisty me40 S. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. H. dla której wtedy tak zrobiłem. to się stało.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". s. Na pytanie. . 41 Tamże. mam wyrzuty sumienia". . Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia.powiedział inny więzień o mężczyźnie. Poczucie winy? .mówił w więzieniu. Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. którym się posługujemy. i dlatego do tego doszło". bo „dostała bolesną lekcję życia". Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. W dalszej rozmowie stwierdził. 41 To tylko sen!" . chanizni społecznej kontroli . że jestem w kiepskim . Przestępcy za kratami uczą się szybko. Musiała być jakaś przyczyna. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa.w c a l e mnie nie martwi. Conuersations with a Killer. żeby panować nad ludźmi. Złudzenie. młody więzień odparł: „Jasne. 2 drugiej strony. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość.G.

która go zraniła. lecz również wolność.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. J e ż e l i jestem osobą. że zrobiło się coś złego [. wcale nie cierpiał. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania.. „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. . Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. to było czyste pchnięcie". a niekiedy zaprzeczają.62 Psychopaci są wśród nas nastroju.. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. Letters from Prison. przyjaciół. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . kelnerem w nowojorskiej restauracji. że coś złego w ogóle się wydarzyło. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. a potem ni stąd. amnezji. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć".]. Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. „Nie uważam tego za właściwe określenie. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych. Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. który poprosił go o opuszczenie lokalu. byt to wypadek". raniąc go śmiertelnie... W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. czy czuje wyrzuty sumienia. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. Abbott bronił się sam. Wyrzuty sumienia sugerują.

Będą się domagali więcej.o napadzie albo gwałcie. Origins. 27 marca 1984. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . The Hillside Stranglers. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. na przykład. zwykle pomniejsza. że życie jej męża „nie jest warte grosza". Zob. rąbnąłem to wszystko. nikt nie ucierpiał. Niektóre z nich mi dziękowały. Northvale 1988. [. Reid Meloy. niż cały ten szajs był warty. Zawsze tak robią". Kobiety. Są wywiady z pokrzywdzonymi. and Treatments. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . mówią o mnie miłe rzeczy ..że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer. The Psycho pathic Mind. kiedy w ewidentny. bardzo skrupulatny. odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. Frontline. PBS. Dynamics.że byłem uprzejmy i taktowny. który wyciąłem . 0'Brien. oraz J.Rozdział 3. Inny badany. New York 1985..twierdził John Wayne Gacy. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. Abbott oznajmi! pani Adan. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. także D. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. Podają ich nazwiska w prasie. widzę. Jak na ironię. powiedział: „Jasne.] kiedy patrzę w przeszłość. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990).mogą zgarnąć forsę z polisy. seryjny morderca psychopata. Two ofa Kind. nikomu nic się nie stało. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

oznajmiła z szerokim uśmiechem. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów.pisał Elkind .. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". „Podczas naszej rozmowy . a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu.Genene przedstawiła obraz swojego życia. ale też z informacjami. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach . W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała. aby odegrać rolę bohaterki.].. ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. który zdumiewająco odbiegał od tego. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. [. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. pielęgniarka z San Antonio. Jak wszyscy psychopaci.. Jej „urzekający sposób bycia". ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene.] Granica między prawdą i fikcją. lecz także w niezliczonych szczegółach. Jones. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych.Rozdział 3. „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . drobnych i nieistotnych. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. że czyni się ją „kozłem ofiarnym.. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". bo jest tak dokuczliwa".

„inteligentny i wygadany". naciągaczy i kanciarzy. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia.70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Chce również zamieszkać z rodzicami. nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. zaliczyłem wszystko na medal. Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". a część z nich przestanie być pierdołami". że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. „szczery i bezpośredni". sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. jak „sprawia korzystne wrażenie". „duża umiejętność współżycia z ludźmi". Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. powiada: „Mam IQnie do pobicia. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. że psychopaci skutecznie oszukują. Psychopaci . w których uczestniczył. trudno się dziwić. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. których nie widział od siedemnastu lat. Wspominając testy psychologiczne. zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. Naturalnie. Metoda najwyraźniej się sprawdza. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. okradaj i manipulują.

oznajmił jeden z naszych badanych. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. że wstydzi się i żałuje. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć.wyczyścił nas ze wszystkiego. meble. Nabieram was w tej chwili" . przybory biurowe . potrafił być przesympatyczny. no i nasze przedsię. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. 2e dałem się nabrać na taką gadkę. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. lata siedemdziesiąte . Bez względu na rodzaj pomysłu. że wiem. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. . jak z nimi postępować.wzjęcie upadło. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka.wspominał działacz społeczny. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. Tym razem zniknął na dobre. Nadal mnie to wkurza.Rozdział 3. Nigdy bym nie przypuszczał. „Ach. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. Nie mogę uwierzyć.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych. że ktoś mnie tak wykiwa . „Lubię nabierać ludzi. jedzenie. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów". bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. A potem obrobił nas do szczętu.

Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. Uzgodniono warunki. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. Podszedł do nich. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji.zorów. co się mówi. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. Na przykład.. Jeden z naszych badanych opowiadał. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. jakiś wprawny manipulator ogłasza. ale dla stworzenia jej po. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu). które są akurat w modzie. nie mówiąc już o dobrach materialnych. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. Choć . która przyznaje zwolnienia warunkowe.wbrew temu.oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . podszywanie się pod kogoś innego. Teraz. Pożegnawszy się po przyjacielsku. dużego i małego kalibru. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić.. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład.z myślą o komisji. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". „Pieniądze rosną na drzewach . aby kształtować swój pozytywny wizerunek . a czynią to nie dla „resocjalizacji". jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi.

czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić.najbardziej osławiony seryjny morderca. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. którą wypróbowywał wielokrotnie. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować. kiedy to. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty. którzy są gotowi w nie uwierzyć. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie.różnych wersjach metody. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. Bundy zmienia! taktykę . Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. Tak się niezwykle złożyło. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych.Rozdział 3. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą.na ogół sprawdzało się znakomicie. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy . kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. Było to genialne posunięcie.niekiedy miat rękę na temblaku. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . Ted Bundy kupił sobie parę kul. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . czego od nich chcemy. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". Możemy jednak przyjąć. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. Nigdy się nie dowiemy.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. Chwilowo „niepełnosprawny". Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. ale . sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. co działo się w głowie Bundy'ego. zwłaszcza jeśli jest się młodą.gerBeside Me (Obcy obok mnie). odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. nierozważnych decyzjach .takich jak przejażdżka z nieznajomym. z natury nieprzeciętny. niekiedy zaś. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. że nasze przypuszczenia są słuszne. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. aby zdobywać kobiece zaufanie.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. z nogą w gipsie.

Rezultat? Dziwna.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . gniew. Uważam. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. smutek z frustracją. która postrzeliła troje własnych dzieci. 3.. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. czy uważa. że zasługuje na śmierć. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. Baczny obserwator odnosi wrażenie. że odgrywają kom° dię. wykazują skłonność do dramatycznych. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. cyt. aby wykorzystując własne doświadczenia. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. Michaud. 50 c S. Chociaż od wyroku minęły lata. „Wierzę w uczucia: nienawiść. odpowiedział: „Dobre pytanie. niesamowita książka o psychopacie. a gniew z poirytowaniem. który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. Czasami przypisują sobie silne emocje. H..74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . Downs .Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet.jak ja sno wynika z tekstu .. Aynesworth.tywnych.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie".G. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. Ted Bundy. dz. Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. ukazać wpływ Bundy'ego na innych. tak naprawdę sami niewiele czując. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. pożądanie i zachłanność" . s. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J ..

Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. uczucia psychopatów są tak płytkie. Zdaniem wielu klinicystów. Kiedy podkreślano. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . Wcale nie uważam. Gdybym oberwała tak jak one. Szczęście miały moje dzieciaki. czym są). padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". ale tak n i e j e s t . Mając trzydzieści siedem lat. Quaya do wniosku. Cholera. 26 września 1988. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia .1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. a także ona sama. Blizna zostanie mi na zawsze. Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów . Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. według sądu zadanej własnoręcznie).dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. że dzieci. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni.C. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . 1.i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. noszę w ramieniu stalową płytkę .Rozdział 3. Johnsa i H. że miałam szczęście. wciąż bardzo mnie boli.tak opisywał swoją hologów J-H. 10 października 1991. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). 52 wszyscy bylibyśmy martwi" . choćbym bardzo chciała. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. ż e ich doznaję (a zatem wiem. ale nie zna melodii"^ . zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. że psychopata . Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«.

H. Bez problemu włączam to i wyłączam". kto nie chce oddać kasy. Abbott. Poprosiliśmy. Inny psychopata wyznał. s. wyćwiczone. To zupełnie to samo. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. s.217220.H. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. Johns. J. 13. nr 36. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. widzę. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. Najpierw wywołuję w sobie złość". ale bez rzygania". Zapytaliśmy. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. co dla innych oznacza „strach". Jedna nawet puściła pawia na banknoty. ale nie wiem dlaczego. żeby opisał. Letters from Prison.C. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. New York 1981. Jest zaprogramowane. Quay. że mam przywalić komuś. „Journal of Consulting Psychology" 1962. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. 51 . że nie bardzo rozumie. In the Belly of the Beast. Odparł: „Nie.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. . pewnie bym Słę bal. jak sam czułby się w takiej sytuacji. Chyba kompletnie wymiękla.

Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. co by myślał lub robił. że opisujemy lęk. „Próbowałam się odezwać. a nie o to. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. Approaches to Research. Literaturę przedmiotu omawia R. s. Nasze wyją. red. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". ale niezbyt o to dbając. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce".scular correlates of psychopathy. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. nr 55. Ogloff. Najnowszą pracąjest J.D. Bywam nieźle podkręcony. Schalling. nienie. Hare. 6-10. 231-245. co ewentualnie nastąpi. drżeniem i „ściskaniem w dołku". „Szukałbym sposobu. Zapytany. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. że serce podeszło mi do gardła". A study of awciety in the sociopathic personality. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". Chichester 1978. D. S. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. jak by się c z u ł. nr 17. R. s. Hare. a pożałujesz". naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni.nal Justice and Behavior" 1990. „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. [w:] Psychopathic Behauior. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. wyraźnie go zdezorientowało.77 Psychopaci są wśród ras nych. „Crimi. Mówił: „Oddałbym pieniądze". być może przewidując. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". że chodzi o to. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. suchością w ustach. żeby was załatwić". Zdarza się często. Jest to ważne dlatego. Wong. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. . przyśpieszonym biciem serca.D. Lykken. Electrodermal and cardiooa.

. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . Powiedziała też. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". . Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. a kiedy się cieszyć". „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. nie rozumie. zabijając ją". Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. Ale. Jak komentowat jego kurator sądowy. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. 56 --------. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu.------------------- Na podstawie artykułu R. a ja miotatam się i krzyczałam. a nie społecznie akceptowaną osobowość. że ogarnia ją obłęd. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. I wtedy ucieknie"jb... kiedy powinien płakać. jeśli całą winę będę zrzucać na męża". Jego t^ecia żona Terry.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. co muszę znosić«. wspominała. gdy zatłukł [ją] na śmierć.Russell siedział sobie spokojny. Wyrażała obawę. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". jest niekompl ny. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej. [. wyrzutów sumienia. W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego.oto. Terry stwierdziła-. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. jak dodała. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki.. nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku".] Żadnego strachu. o tym. a później brutalnie pozbawił ją życia. co się stanie. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. Russell usiłował wmówić żonie. „Zabić dziewczynki iJustina". że nie potrafi odczuwać tak jak inni. Będzie wzorowym więźniem. którą tworzy sobie na zewnątrz". jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. nic".opowiadała Terry. McDowella. „Zabrać dziewczynki.»To on jest psychicznie chory.

emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.Rozdział 3.. W. 51. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. jawy ze Skali. McCord.. impulsywność bardziej wyrazista. McCord i J. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. McCord. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań. Princeton W 1954. The Psychopatii. głównie o charakterze poznawczym. choć wypaczony. McCord.jeden dotyczący uczu i relacji. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. Oba aspekty . czuje się winny. Profil: uczucia i relacje 79 płytki.wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. Drugi aspekt. The Psychopatii. Jeśli naruszy owe zasady. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać.. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. reakcje emocjonalne są płyt. s. . J. system wartości. drugi zaś odchyleń społecznych . pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. An Essay on the Criminal Mind.sze. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW.

[. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała. „Psychopata jest jak niemowlę.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. bo taką miałem ochotę" . Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą.a to wszystko nieraz z .D.. co się stało: porzucone posady. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. zaabsorbowany własnymi potrzebami. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa. n i e m y ś l a ł e m .R. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . „Zrobiłem to.]. posługując się rozsądkiem" [podkr. zmienione plany. w większym natomiast z pobudek.H.f . p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . I oto ich rodzina.pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. zranione uczucia .. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. Gary Gilmore. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. zerwane kontakty. .to najczęstsze uzasadnienie. którymi zwykle kierują się psychopaci. Tamte morderstwa były bez powodu. lekceważą potrzeby innych. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. Wściekłość to nie jest rozsądny powód. splądrowane domy.. wzbudził zainteresowanie w całym kraju.80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?". ulgi lub przyjemności. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . morderca z Teksasu. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji.nie hamują swoich pragnień.. n i e p l a n o w a ł e m .z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie. gwałtownie domagający się zaspokojenia" . nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [.

Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. opowiadał. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. J. McCord. poza pojazd. w. dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. The Psychopath. wydawałoby się. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. ciężko raniąc jej pracownika. Łatwr ich . Profil: tryb życia 81 błahego. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. Ale przecież właśnie samochód. „Jestem wędrowcem. koczownikiem . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. nie pożyję sobie dzisiaj". sPoglądać daleko przed siebie. władowalibyśmy mu się w bagażnik.nie znoszę tkwić w miejscu" . McCord.działania pod wpływem chwili .mo poprzedza. a na porażkę.jak się zorientował .to typowa wypowiedź. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . zwykle potrafim się pohamować.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi.. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. s.. powodu. a do jej przełamania wystarczy byle powód. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia.. Jeden z naszych badanych.Rozdziat 4.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy. stanowi prawdziwe zagrożenie. ale .'e będę myślał o jutrze.. Pewien mężczyzna posłużył się analogią. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany. Ponieważ nie chciało mu się wracać. pogróżkami i złorzeczeniem. 9. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. Psychopaci są więc pory\ czy. który nas bezpośred. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. rozczarowanie. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. Jeśli ciąg. cyt. dz. aby wyjaśnić nam. który jest przed nami.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

testy osobowości. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. Zapytany. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. ski. ale jestem w tym dobry. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. że wiele spośród tych osób to psychopaci. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. nie stosując żadnych zabezpieczeń. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. Jak opowiadał. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. nie wypełniają swoich zobowiązań. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. „Przyrzekam. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. Chciał zweryfikować opinię. „Pros. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. jakie ich działania mogą przynieść innym. uczestnik naszego projektu badawczego. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. stałem nauczkę". Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów.z oczywistych powodów.mi zaufać". ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. „To było zwykłe nieporozumienie". a mianowicie psychopatów. . niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. nie zawsze pozwalają wykryć tych. Do wypadku trzeba dwojga". listy polecające. fakt. zetknął się z nosicielami wirusa. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. że to się nie powtórzy".Rozdziat 4. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. ucieczkę z miejsca wypadku. Przyznał jednak.

Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu.agresywny psychopata w średnim wieku .88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą.ry'ego Smitha.jest „od roboty". ten „od mówienia"..wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. Dopóki są zgodni w swoich planach. Inny przykład: młoda kobieta . Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany. tworzą straszliwy duet.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś.złapał dilera za jaja i przekonał go. Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. Wspólnie obmyślili plan-. Oczywiście. ten „od roboty". aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. usłyszał ich rozmowę i .p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " .| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y .] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " . Zamiar się nie po. Jeden z nich. Spotkany mężczyzna . zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę. Drugi. mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. śmiertelnie niebezpiecznym partner. że wkrótce będzie bogata.zastraszania i bicia .zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". Wymagający. .jak to opisał . czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. pasożytnicza psychopatka .elokwentna. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. Kiedy „mówca" trafił do aresztu.p o d j e g o n a d . posługuje się oszustwem i manipulacją. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. Jak relacjonuje Capote. drugi zaś. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków. drugi łamał opornym nogi. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per.żaliła się znajomym. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa. straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią). Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty. kto jest do niego podobny.i z o r e m . Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym.. zeznając przeciwko sobie nawzajem. Ale zdarza się.

. Ponieważ wiele dzieci. wagary. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. „To zrobił Perry.Rozdziat 4. dz. pełnych przemocy T. Nie mogłem go poić. s. kradzieże. wandalizm. 367. Capote. podpalenia. oszustwa. zakłócanie toku lekcji. Z zimną kriviq.. cyt. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. znęcanie się nad rówieśnikami. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. nadużywanie środków odurzających. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie.

„Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. aż zdechł". szokował kolegów i sąsiadów. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. odsiadujący wyrok za oszustwo. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. ale woleliśmy je ignoZob. seryjny morderca z Milwaukee.wspominał. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. i pełzał dookoła. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii.90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry. D. Mówił też. Goleman. wagarować i uprawiać seks. Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. „Straszne rzeczy. Mężczyzna. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. mówił nam ze śmiechem. Inny badany. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. a nawet przyjemne doświadczenie. opowiadał. nawet kiedy są wściekli. Jeffrey Dahmer. których nie chciała zatrzymać. Okrucieństwo wobec innych dzieci . nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. 64 . podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . brać narkotyki. uśmiechając się. były jak ostrzeżenie. koty i żaby przybite do drzew.

że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. . Radke-Yarrow. Impulsywne.usłyszałem od pewnej matki. M. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. 01. Niezmiennie wyrachowana.Rozdziat 4.Weus. kradli. Błock. jak jednak informują środki przekazu. D. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. które postrzegają świat jako źródło korzyści. Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. jak i w dorosłym życiu. Zob. New York 1986. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. byli chuliganami.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Profil: tryb życia 91 . zrozumieliśmy ze zgrozą. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". J. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. Sam tworzy dla siebie reguły. . red.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. zarówno w dzieciństwie.

Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. których nie zdołano mu udowodnić. które . znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. . Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury.Myślę. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. często balansują na granicy prawa. Przechwalał się otwarcie. zdrady małżeńskie. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. Danielem Walkerem ": „. Walker sugerował. znajomych i współpracowników. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. NBC. przyjaciół. lecz próbują wszystkiego.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . nieuczciwych praktykach.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . Nieraz także dopuszczają się czynów. 3 listopada 1991. prowadzeniu podejrzanych interesów. nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. że sam jest nie tylko zabójcą. że popełnił ponad trzysta przestępstw. . Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. " Diabolical Minds. .są nieetyczne. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą .Ale Manson był tylko zabójcą". Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych.

W twierdzeniu tym jednak . D. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. skruchy. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. NastępZob. mogą więc dowodzić. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Goleman. skoro psychopa. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. jak i w poprzednim rozdziale.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. Chociaż przestępczość . które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. nie wiemy. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. . psychopaci nie są jedynymi. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie .Rozdziat 4. które przyczyniają się.

pozostawanie żywym. Ciekawe jest to. wymagających działań.Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. Życie na krawędzi. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. . gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. . i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji.Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-.Słaba kontrola zachowania-. które są powszechne". -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". tworzeniem fasady. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. . niezwykłych. że zyska się etykietkę psychopaty".konformizmu?". spontaniczność i swobodę". . sposobem na przetrwanie w dżungli". życie pełnią. życie teraźniejszością. wiele lat spędził w więzieniu. Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. a nie nijakim. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy. jeśli nie mierzy się wysoko?". -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. Oto jego uwagi: . podejmowanie ryzykownych. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. nudnym i niemal martwym".94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony. monotonii lub przeciętności.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. Obecnie jest w średnim wieku. ' . jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?".

Ilekroć opuszczała budynek.^ na lunch i powrotu autobusem do domu.przezabawny. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. Tak się to zaczęlo. serdecznie śmiała się z jego żartów. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej.poddział. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. Nie miał stałego adresu. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. niekiedy zaś przy.. plany i zamiary.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. jego ubrania zawsze były „pożyczone". zrozumiała. opisując swoje pomysły. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła . Gdy wszystko się skończyło.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. przelicz sobie zęby. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. i Mówił bez przerwy. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. kiedy niszczył jej życie. na którą pojechała z przyjaciółmi. jak sądziła. Wypatrzyła go na plaży. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. od uśmiechu. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku. Przez cały czas. Niewiele mówił o sobie . Następnego dnia zatelefonował. Był dowcipny . i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. Ilekroć pytała o któryś z jego E . potem w trakcie prze.. Jeffrey już na nią czekał.

Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. czymś z n a c z n i e większym".czytała . jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. wydawał się zirytowany: „Ach. Olśnił ją na nowo. Przynajmniej raz dziennie. marzeniach. Kiedy znowu pokazał się w domu. którą mu załatwiła. kiedy spała. że Jeffrey handluje narkotykami. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię .Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii.96 Psychopaci są wśród ras projektów. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. Pisał o swoich zdolnościach. o ich przyszłym wspólnym życiu. Policjanci wyjaśnili. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. ^owocowała propozycją zatrudnienia. Wtedy zapewniłby jej życie. Trafił za kraty. i nie pozwalał jej uciec. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. Wkrótce stało się oczywiste. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Jak się okazało. Pisał o niej. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. że niedawno spędził noc u znajomego. Była tak oszołomiona. słał do niej listy.w przeciwieństwie do sędziego. mocno przytrzymując ją za ramiona. beztroski i rozmowny. zjawiła się policja. kiedy siedzieli przy lunchu. Pewnego dnia. Nie trzeba dodawać.„werbalnymi wymiocinami". ale współlokatorki nie były zachwycone. Gdyby tylko . zadała mu . na jakie zasługiwała. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. Zalewał ją potokiem słów . Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. mógłby zrobić w s z y s t k o . że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. mógłby zawojować świat. planach. do łóżka drugiej wślizgnął się. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. bo kochał ją gorąco.

Na przemian ufała.i Jeffrey zaczął ją prześladować.burza minęła. że wszystko między nimi skończone. Później treść się zmieniła . płytkim spojrzeniu". Wkrótce dowiedział się. zjawił się w samą porę. jeśli Elyse się z nim nie spotka. oznajmił: „Wiesz. Jeffrey wdał mu się „pogodny". bezwzględnym. Na szczęście. a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania .genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . Przesyłał jej wiadomości. oświadczyła. Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. Uwierzyła mu. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem.Rozdział 5. Na jego widok Jeffrey momentalnie . że nie zrezygnuje. Elyse". przerażający bohater książki i filmu . wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. głównie za kradzieże i oszustwa. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów.zamierzał zabić nie siebie. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. dopóki jej nie zobaczy. wątpiła i ufała znowu. I to był koniec . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. „oryginalny". że popełni samobójstwo. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . gdzie mieszka. na przykład. Kiedy wyszli z gabinetu. Będę z tobą zawsze. a także za napaść. „pełen optymizmu".Ochłonął. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). brat. Uśmiechnął się. że nigdy nie pozwolę ci odejść. Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. Jeffrey nigdy już nie wrócił. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia.to wierny obraz psychopaty. lecz Elyse. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. irafił do więzienia. Psychiatra jednak nie był równie czujny. czy Hannibal „Kanibal" Lecter. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem.

psychotycznego seryjnego mordercy. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała.mówi zasady zapisuje się ołówkiem.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. Trudno się temu dziwić. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. Kiedy ostatnio o nim słyszała. sprawiła. który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety .są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. . to prawdziwy potwór. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. a nie maniakalnym. Rasowy psychopata. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. Oznaczałoby to. Elyse. Nie znalazła odpowiedzi. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". że zarówno Lecter. Zastanawia. a świadomość zagrożenia. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . moja dawna studentka. a potem po prostu ruszają dalej. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu.byłby członkiem elitarnego klubu. mówi w powieści: „Och.ja się często. Innymi słowy. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . Oczywiście. a później gniew Jeffreya. na kutrze rybackim. gdzie przebywa Lecter.98 Psychopaci są wśród ras szalonego. Gdyby rzeczywiście istniał . tym razem z długoletnim wyrokiem. odzwierciedlające powszechny pogląd. znowu wylądował w więzieniu. jeśli uwzględnimy. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. „Zdaniem Jeffreya . że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą.jest przecież postacią fikcyjną . a on ma świetną gumkę do wycierania". jakim był dla niej urok.k I e rzadko. transwestyta.

Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. co większość ludzi określa jako swoje sumi. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. że opieramy się pokuso lub. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". praw i potrzeb otaczających nas ludzi. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. kontakty społeczne. jest skomplikowanym proce.tworzy syste przekonań.poprzez rodzicielską opiekę. . czujemy się winni. który sprawia. edukację. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. Zdumienie i fascynacja lekceważenie. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego. Nie będzie przesadą twierdz nie.nie uprzykrzonego głosu. nazywane uspołecznieniem. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. postaw i osobistych kryteriów. ulegając im. lecz są i inne powody. kształcenie religijne i tak dalej . Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa. W rezultacie . sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem.Rozdział 5.jakie psychopaci wykazują wobec zasad.

ignorując wszystko inne. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. Nie stawiają oporu pokusom. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. New York 1970. Nie mają wewnętrzn" go głosu. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. który przestaje obserwować piłkę. co ich aktualnie interesuje. Ap. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. zależnie od warunków. cyt. które . który by ich prowadził. Niehamowani przez sumienie. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. Z drugiej strony. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. Hare.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" .100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. [w:] Psychopathic Bchauior. możemy pominąć inny istotny element. ale przestrzegają tylko tych.go odbijający. G. że nie dostrzegają oznak zagrożenia. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. który na ogół buduje sumienie. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę.jak sądzą . Psychopathy. Nie wiemy. które odpowiadają im samym. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. ols i R. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. . dz. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów. Podczas meczu bejsbolowe. bez względu na konsekwencje dla innych. są dla nich możliwe. Trasler.proaches to Research. co nas najbardziej interesuje. Z n a j ą zasady. Wszelkie antyspołeczne działania.lęku i niepokoju . Theory and Research.mogą ujść im na sucho. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo.

próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. Elyse mnie zabije". ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów.Rozdział 5. dziewczyna zajdzie w ciążę.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. .R. Niekiedy zostawali bohaterami. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. po prostu „wygłaszają kwestie". że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy.stów. Psychopaci natomiast. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów. samotników lub zarozumialców. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. Jeffrey. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. którzy nie spełniają oczekiwań . Łurja wykazał. jak ilość paliwa. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. ale szybko wybiłem to sobie z głowy". kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. Mogę złapać AIDS.

że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia. Psychopata natomiast ocenia sytuację . które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. do których zamierzają się stosować.wynikały dla niej. sprawieniem bólu. po prostu znalazł sobie inne źródło. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. Nie są przecież robotami. Kiedy stało się jasne. żywności. Skutki. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce.dostarczycielkę ubrań. Chodzi po prostu o to.szacuje potencjalne korzyści i koszty . wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. jakie może onieść o f i a r a .Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. że porządni z nas ludzie. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. co możliwe. które z jego dzia. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. WEDLE WOLI Oczywiście. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę.krótko mówiąc.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. wiarygodni i kompetentni. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami.bez niepokoju. popędy i okazje. bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. schronienia. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. zupełnie nie docierały do jego świadomości. kiedy rozpatrują . ile ^dojście" .i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. pokrzyżowaniem planów na przyszłość . Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości .

Można twierdzić. jakim jawi się on psychopatom. Przylądek strachu. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. semafor działa nieprawidłowo. and Murder. gdzie uprawiam jogging.Rozdział 5.ry. Dla osób.j chodowym. Trzeba go zabić". Lies. wyobrażenie sobie świata takim. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. Chłopcy z ferajny. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. Love. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver.i łem. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. ] który mówi mu „nie". nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. Sypiając z wrogiem. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. a pierwsze auto stało bez ruchu. Pacific Heights. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. A Current Affair i America 's Most Wanted. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. Misę.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". W biały dzień. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. Szybko zauważy. biegną tory kolejowe. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. jest prawie niemożliwe. że chociaż światła migają. . Smali Sacńfices.

Tl " . Charlesa Mansona. nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. Dicka i Perry'ego' . Gary'ego Gilmore'a. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli.i to nie tylko dla ludzi.Rozdział 5. na papierze. Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". dla których psychopata .zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". Lizzie Bor. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. czym to coś jest" . od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha . psychiatrą sądowym. Pragnąc odkryć. od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil.den. scenie i ekranie. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. co tkwi również w nas. Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. „[Psychopaci] mają w sobie coś. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. i interesujemy się nimi. Jak argumentował Markman. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem. Jest to jeden z możliwych powodów.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa .pisze Weber . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. którzy zamierzają je udramatyzować.pisał. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami".logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami.

Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . jego buntowni76 J. straszliwą siłę. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. buntownikiem bez powodu. Postrzegał psychopatię jako plagę. New York 1944. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem.Rozdział 5. październik 1991. Intrator. rewolucjonistą bez programu. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią ..przyp.z subtelną świadomością .agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób. podczas którego wyjaśnia. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie.. z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . wym Jorku. innymi słowy. R. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). tium.]. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza. Lindner. prywatna rozmowa. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). Joannę Intrator. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. W ciemrr ściach zażywamy . Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie. agitatorem bez hasła.Richard Hickock i Perry Smith. które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne.

Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . s. Dzisiaj wydaje się. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. 2. Tamże. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. który doskwiera całemu społeczeństwu. których spotyka się współcześnie. są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. pod jakim są podejmowane pozorem . czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety.niezależnie od tego. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. J.Sanchez. Wszelkie jego starania .w kinie.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. że psychopaci są wszędzie pośród nas. 13. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. Tamże. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. ani psychicznym" . i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. s. 75 T- . gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. telewizji. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. Kultura może się wprawdzie zmieniać.

niemniej jednak autentyczny. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. • szkańców W swojej dzielnicy. chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. matką . z własnymi regułami i zakazami.prostytutka. aby odkryć swoisty kodeks moralny .Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw .wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. przestrzega zasad swojej grupy . powodowany nagłym impulsem. gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. klasycznym filmie Fritza Langa M . Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. Taki przestępca. do akcji wkraczają więc inni przestępcy.jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy.rodziny. Wytropiwszy mordercę. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u . Człowiek . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. gangu.

że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. Jeden z naszych badanych. molestowanie doznawane w dzie- . „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem.rebce żony kilka prezerwatyw. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. przemoc w rodzinie. W narkotykach szukali pociechy i ulgi. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. a mężczyźni. którzy brutalnie traktują swoje żony. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. wszczął awanturę. R. Herbstem. New York 1985. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia. Wilson. Mamy coraz więcej dowodów na to. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. Crime and Humań Naturę. znalazł w to. Zdarza się na przykład.

którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. Można twierdzić. powiedz. kodeksu ani zasad. alkoholizm. że gdyby te czynniki n i e zaistniały.to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. Bywają jednak ludzie. a puścimy cię wolno". ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. kto •eszcze był w to zamieszany.były przyczyną. Pewna badana przez nas kobieta. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. niewłaściwa opieka rodzicielska. działań przestępczych. chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". Kratz. Seductions of Crime. którzy dopuszczają się przestępstw. ratuj własną skórę.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . problemy finansowe. lecz jeśli nimi są. Przestępstwo. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". może nawet bezpośrednią. New York 1988. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . ponieważ jest to opłacalne. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. przedstawia J.. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka .logiczny wybór 109 ciństwie. W odróżnieniu od większości przestępców. narkomania . Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. W rozmowie z psyAnalizę powodów. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . ile z charakteru. psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. dlaczego popełnia przestępstwa. Nie wszyscy z nich są psychopatami.Rozdział 6. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. zapytana.

pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. Tuż przed odejściem strzela w drzwi. o której wspomina wiele osób . „Cześć" .pyta kobieta. autentyczny „odmieniec". A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. jakich powinny doznawać.dosłownie . Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. dzięki wspaniałej grze aktorki widać. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety.laików i profesjonalistów . Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. Holly to postać rzeczywista. mierząc do nich z broni. Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości.mówi swoim bezbarwnym. Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. próbując zrozumieć sytuację. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. ale nieznajomość melodii". wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. „Jak myślisz. wyrusza z Kitem na morderczą . czasami rażąca. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. .Kit mówi. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. Holly wymierza Kitowi policzek. a jeszcze później. Stworzona przez Spacek postać.wędrówkę po kraju. jakby miał zaraz eksplodować. że czuje się. załatwiłem ich?" . doskonały przykład na „znajomość stów. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. Sama ^ czasami tak się czuję. Obok Kita siedzi Holly. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. „Co z nami będzie?" . wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia.Pyta. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. dziecinnym głosikiem.zetknąwszy się z psychopatą. -Och odpowiada Holly .

E. bezwzględny. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. mówiąc. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. Oczywiście. szpiegostwo i terroryzm.D.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. R. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. A reuiew. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. Przestępstwo. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży. Strachan. K.przestępcami. Hare.Rozdział 6. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. Forth. Howells. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. Szczerze . K. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. Hollin. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. C. aby zachłannie czerpać od niej ciepło.. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. red. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. Psychopathy andcrime. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. A. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty.

Buried Dreams. zabójca z Utah. I nie czuje się usatysfakcjonowany. Kiedy Gary Gilmore.Mailer. Później wyjaśnia. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. N. Jankowiak. posprzecza się ze swoją dziewczyną.a wszystko to w imię „miłości". to psychopaci^. kiedy wystąpił w teleturnieju .na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. Następny wieczór spędza podobnie. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. żywność i pieniądze . tłum. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. New York 1987. Pieśń kata. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . to się obsłużyłem". schronienie. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. Inny przestępca trafił do aresztu.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. No. że 44% przestępców. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. B. Dostał wyrok za gwałt. S1 T. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe.zmusza go do kontaktów seksualnych. Cahill. Warszawa 1992. ubiega się o posadę w jego firmie. Gacy nie traci czasu . Jak powiedział pewien więzień.

. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy.nie mają silnych zahamowań. Przestępstwo. s. jak i na wolności . Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. 76. The Uniform Crime Reports Section. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie. dla zaspokojenia prostych potrzeb. wrzesień 1992. owszem. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji .zarówno w więzieniach. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. „Playboy" maj 1977. Budzi to niepokój. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. Nie dość pazerny. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją. nie myślę. Jestem niecierpliwy. Zapytany. Stosują przemoc na zimno. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. Killed in the Line ofDuty. W zasadzie nie bardzo to rozumiem.okoi to. jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. ale nie zaskakuje.niż inni przestępcy. Psychopaci . choćby . Nie jestem wielkim złodziejem. Działam impulsywnie.w przeciwieństwie do większości z nas . urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. instrumentalnie. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć.Rozdział 6. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. Ale ja nie myślę. Federalny Urząd Śledczy. za które mnie jednak posadzono. Nie planuję. Departament Sprawiedliwości USA.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. O c z y wiście.

] zadołowali mnie na cztery miesiące. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore . pobity i okradziony w więzieniu.]. satysfakcją i samozadowoleniem. No więc wracając do waszego pytania . wyjaśniając dziennikarzom. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. czego pragną. Następstwa bywają tak poj| ważne. odwróciłem się i wyszedłem [. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego.. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". • Gary Gilmore. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem. Nawet doświadczeni. a potem spokojnie proszą o dokładkę .facet nazwał mnie Kowalem w . dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez).wbiłem mu młotek w głowę. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. Billem.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego.. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby.. powinien skorzystać z pomocy psychologa. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować.land na neurochirurgię. lub dla zdobycia tego. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania. Ale on i tak był nieźle popierdolony.. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. a Billa zabrali do Port. „Wieczorem dorwałem Billa. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym.

że zabił nożem mężczyznę w barze.logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. Doug zawlókł ją do przyczepy. jakby Doug miał wiele twarzy. co posiadał". spokojnie oznajmił policji. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści. którego poślubiła pięć lat wcześniej.]".Rozdział 6. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. a odmowę karał biciem. Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki.z braku świadków. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. . Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". jak wyjaśnił. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela... „Mogło to spotkać ciebie" . Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. że kochała męża.powiedział. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata. Policjantom oświadczyła. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku. Podobno Gilmore twierdził później. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". podobnie jak większość kobiet. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. i często robit im kompromitujące zdjęcia". Przestępstwo. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. słabych. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie.. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. ale byta zmuszona go zabić. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli.

ale inne byty tak okropne. zac: drzeć mordę. no.. Budzą mnie gliny [śmiech]". Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. i cholernie mnie wkurza. Większość ludzi wie również. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. wyczerpany nerwowo.. więc biorę browar z lodówki. Walę g0 w krtań i. uniewinniono. Miejscowy psychiatra zaświadczył. włączam telewizor i śpię. jestem już nieźle skonany. co zrobił. 2 „Playboy" maj 1977. a tu dziadek schodzi na dół i... [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. który podczas włamania za bit starszego człowieka. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego.. s.. czym jest utrata panowania nad emocjami.. .. niepohamowanym gniewem. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. Mężczyznę. zatacza się. i leci na ziemię... beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią. Tak prosta. ale wrzeszczy dalej. wściekłością czy strachem. jakby.. McQueena. Zamyka się w końcu.. no. że oskarżony. dotkliwym ciosem emocjonalnym. przestał nad sobą panować.. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. wstrząśniętego swoim czynem.. jak to tylko możliwe". 76. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych).. Cytaty pochodzą z artykułu K. więc dostaje w łeb. sprzedaję mu parę trepów w głowę. więc.. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem. folgując swoim brutalnym upodobaniom.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. Kiedy pisałem ten rozdział.

• Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. skłonnych do skruchy ludzi. Ogółem można stwierdzić.. Przestępstwo. Jak podkreślają kryminolodzy. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. których sprawcami byli psychopaci. z których mniej więcej połowę zdiag. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników. . nieskomplikowany i rzeczowy. przyjaciele lub znajomi. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. Nie wyraża potężnych emocji. i niemal na pewno się nie powtórzą. Zbrodnie. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. w sposób bezpośredni. są zwykle „chwilowym porywem porządnych.Rozdział 6.nozowano jako psychopatów '. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji.

nr 1. tlms' ki na wybrane grupy. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . . Niektórzy gwałciciele to F. 454-462. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Najgorzej było. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. czego strasznie chcę. S. choćby na homoseksualistów. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. Violence. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych.mówi. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. napastliwa żebranina. Lee. Oczywiście. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. Williamson. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. zastraszanie. i po prostu to biorę. Wong. Rozboje. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. Hare. działalność gangów i ataS. R. s. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów.

Przestępstwo. które narzucają kobiecie rolę podrzędną. mamy dowody na to. społeczne i psychologiczne). mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów.w terapii dla maltretujących żony '. prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. Ustaliliśmy. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. pragnienia władzy i kontroli. Przestępstwa tych ludzi. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę . zakładał na głowę papierową torbę).. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. egocentrycznego. skłonnego do manipulacji. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. którzy uczestniczyli .„pozbawionego sumienia. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw. że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" .Rozdział 6. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach.

że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. oszustwo i defraudację. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Newlove. Psychopathy and Family Violence. „The Province" 28 stycznia 1987. R. D. Wydział Psychologii. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii. Hart.i. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. niefortunną .podobno wyjechał z miasta. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. Rapist „might murder". ale podejrzewam. Nie wiemy. praca nieopanowana. Kanada. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. . że służył jako spadochroniarz w Wietnamie.120 Psychopaci są wśród ras R. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. S. Po kilku sesjach zniknął . Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość.Prentky.sprzeczkę. 643-661. na koniec zaś oświadczył. w których ucierpiały także inne kobiety. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. Z policyjnego raportu wynikało jednak. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. że jest co najmniej równie wysoki. ziennych. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. skupiając się na powierzchownej. s. nr 59. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. Dominował w grupowych dyskusjach. owszem. Dutton. T. Vancouver. czarujący i sympatyczny mężczyzna. Leblanc. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. odpowiedział z uśmiechem. Twierdził. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. Knight. określił tamto zdarzenie jako błahą . W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia.

Środki potrzebne do prowa. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. że psychopaci .może myśleć taka kobieta. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny. to psychopaci. głosił niezmiennie pogląd. którzy twierdzą.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. że wielu mężczyzn.Rozdział 6. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). w których oskarżonym groziła kara śmierci. ile dla uspokojenia sądu. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. prawda leży gdzieś pośrodku. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie.logiczny wybór 121 Hipoteza.. którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. w procesach 0 morderstwo. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . aby zrozumieć. Bardzo prawdopodobne jest to. „Leczył się. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . więc będzie lepszy" . Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. Przestępstwo. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. Jak zwykle.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. „Doktor Śmierć". W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. Nie ulega też wątpliwości.

którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. 419-422. s. nr 2. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. G. nr 56. jeżeli będzien wiedzieli. V. R. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. Kropp.E.R.T. Jak wspomniałem wcześniej. 435-448. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie. 227-232. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. Quinsey. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. s. P. Rice.D. H. Znaczenie tej różnicy dla komisji.D. Peters. Hare. R. s.C.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. R. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. nr 4.D. M. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. Prawie jedna trzecia ' S. „Journal of Interpersonal Violence" 1990.L. Barbaree. którzy nimi nie są. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność). Serin. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) . Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . Jak wykazują te badania. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. Hart. Harris.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . które decydują o zwolnieniu warunkowym.E.

. który przyjął ten sposób działania. pełnej zahamowań koleżance. D. porywczej. 27 łistopada 1991.por. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. otwartym i towarzyskim bracie. ordynator Oddziału Psychologii. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. Chłopic. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. Jacy byli. nieustraszonego wojownika. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. podejmując decyzje co do tego. Przestępstwo. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. recydywą i przemocą. elokwentnym kuzynie. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii .logiczny wybór 123 Psychopatycznych.Rozdział 6.. który boi się własnego cienia. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). Platę. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. i to niekiedy bardzo.o nieśmiałej. agresywnej sąsiadce. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. Nie oznacza to. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . jeszcze z czasów dzieciństwa . Pfywatna rozmowa.

[w:] Aduances in Clinical Child Psychology. nr 56. D. nr 15. Hare. Baltimore 1966.N. delinquency. A. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". Psychopathy and uiolent recidiuism. J.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. and asso. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to.D. s. M.E. Syndrome of problem behaińor in adole. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. t. B.T. .lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. M. s. które ujawniły się już w dzieciństwie. Natural histories of conduct problems. C. Kazdin. nr 56. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. Błock. Cormier. L. New York 1986. R. Harris. Rice. Deve.my w przyszłości.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions.liwość. Małe psychopaths and their criminal careers. 11. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J.E.A. F. Forth.E. Lahey. New York 1988. sobie. Costa. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. L. red. Olweus. Loeber. Trudno zatem się dziwić. dojrzewają.M. s.scence: A replication. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem.N. McPherson. H R. a później gwałtownie spada. Robins. Jessor. 710-714: G. 625-637. R. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.-Yarrow. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. Deinant Children Grom Up. Radke. red. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. jacy będzie.E. Donovan. że dziecięca bojaź. 762-765. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. „Law and Humań Behavior" 1991. A.

zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. Są to ważne informacje. Badania zaś wskazują. kto ich rozumie. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni.. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. Wielu popełnia przestępstwa. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. Różnica polega na tym. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej.logiczny wybór 125 prawem. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. . że ich zachowanie jest już teraz moralne. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. skłonni do manipulacji i bezwzględni. powierzchowni.Rozdział 6. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. Zanim jednak uznamy. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. że wielu spośród tych. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. obmyślają nowe strategie pokonania systemu. Jeżeli jest psychopatą. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. kobieta może się zastanawiać. do końca życia. Nie oznacza to jednak. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". znajdują sobie kogoś. Przestępstwo.

wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. Bałem się jak cholera!". że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. W wieku dziesięciu lat strę- . Niektórzy z jej środowiska sądzą. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. rzeczowym tonem. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu.| nowiła zmienić swoje życie. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. arogancką i skłonną do manipulacji . a także obawiato się. ż e : odniosła sukces. jakim je wypowiadał. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej. Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych.z tą tylko różnicą. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. był trzecim z czworga dzieci. ale był jak z innej planety. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. że jest interesującą kobietą. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia.

Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Niewiele jest przestępstw. znając jego zachowanie w więzieniu. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. „Owszem. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata.Rozdział 6. gwałt.świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. przekupstwem i narkotykami. Akta więzienne opisują też. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". trwających kilka dni lub tygodni. ale ja na to: »A skąd. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne.. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. Zarzuty często oddalano. napaść. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. co niełatwo zrozumieć. co budzi strach i podziw obydwu stron. [. ile ma dzieci.. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. jak i administracją więzienną. których Earl nie dokonał od tamtej pory. naruszenie przepisów ruchu drogowego. bezprawne ograniczenie wolności. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny. kradzież. Zapytany. oszustwo. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację.. Przestępstwo. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. silą. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji". Chyba jest ich trochę. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach.dążąc do władzy i kontroli . Jeśli nawet go skazywano. a także „regularnie donosi na innych więźniów. jak Earl . ponieważ ofiary odmawiały zeznań. kurwa . które mi udowodniono".

Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad.„Jeśli choćby połowa z tego. że nie ma nic. Zamierzam być dobrym obywatelem. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. że ludzie robią sobie ze mnie jaja. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. Ku naszemu zaskoczeniu. ale trzeba w siebie wierzyć. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. roześmiałbym mu się prosto w twarz. co Earl mi opowiadał. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. tak przesadne było jego samouwielbienie". Earl wiedział. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. jestem zadowolony z tego. nie? Kiedy się sobie przyglądam. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu.I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. jaki jestem wspaniały. Uważam. Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. psycholog i psychiatra więzienny orzekli.czasami myślę. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai.nego homoseksualizmu". Moja reputacja jest dla mnie święta". że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". gdzie słynął z „agresyw.jak napis3' jeden z moich biegłych . który rozmawiał z Earlem. Ale . czego bym nie potrafił dokonać . co widzę". jest prawdą. Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. tretował kobiety. Biegły.

Badacz. Earl niedawno wyszedł na wolność. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Jak się okazało.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds.. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" .krętacki prawnik. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. Przestępstw Gospodarczych jest . Przestępstwo.Rozdział 6. . które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. otrzymałem list od Briana Rosnera.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego.. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji.parafrazując Pańskie słowa . że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. Rosner pisał. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości.. George Bernard Shaw. [. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku.

99 .lekarz i biznesmen. Myślę. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. Goleman. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. a także. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom. jak należy go p°* " D.

* Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. 1. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. ]oi List od Briana Rosnera. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. Psychopaci w garniturach 135 traktować. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia.5 miliona. Wynik był niezgorszy. . 15 lipca 1987. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. Załączam materiały z procesu. wydając wyrok. ale zostali złapani. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". ale John Grambling wie. lecz wiele banków. który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa.Rozdział 7. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . Cony. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. E. zabierając 23. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. że są ludźmi godnymi zaufania. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. i tak po kolei. s. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. który opisywał oszustwa Gramblinga. znajdzie je Pan tutaj"5. Działając razem. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst.

a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. oszustwem i manipulacją. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. list Johna A. pewno dopnie swego". Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Proceedings. . sesja sądu karnego stanu Nowy Jork.i inne podobne do niej . • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". Homewood 1990. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi.gwarantuję . B. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. Sąd Najwyższy Nowego Jorku.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba.akt oskarżenia nr 2800/85. także z rodziną. Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu . Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. Gramblingowi. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Senlencing Memorandum. Rosner. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". Swindle. akt oskarżenia nr 2800/85.nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. nigdy jednak . Często udaje im się uniknąć więzienia.za wskazówkę. Grambling zarabia na życie. posłus jąc się urokiem osobistym. GramblingoW. 6 marca 1987. część 48.

] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe . Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. jak świat im pozwala . Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych.doradcę do spraw działalności dobroczynnej . zdaniem tych dwóch urzędników. aby podrabiać zaświadczenia. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. [. że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku. które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek.Rozdział 7. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- . jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka.. a postępują tak haniebnie..a potem kontynuują przestępczą działalność. Jak powiedział Rosner. • Jego narzędzia są wyrafinowane.i jego kolegę tak.

Jego teść napisał. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. czy z jakąkolwiek inną dziedziną . czy to związa113 nych z finansami. [. [. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był . Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze.] Boże. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd. Kiedy aresztowano Gramblinga. wspominał o terapii. która ogarnęła cały kraj" . o planach zadośćuczynienia za grzechy. nawet kiedy w i a d o m o . Grambling dokonywał kolejnych oszustw. wywołując „falę przestępstw. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji".138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów. że znalazł się za kratami. Jestem konstruktorem. o czym Grambling doskonałe wiedział.] Ci wszyscy nieszczęśnicy. jak się okazuje. Zatrzymał pieniądze.. Nie jestem zawodowym „ . „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. których skrzywdził. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. które zajmowałem przed 1983 rokiem. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. B y ł naciągaczem. . Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " .. • jestem człowiekiem uczuciowym"4.. którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. „a działo się to dokładnie wtedy.. jaką poczuła „na wiadomość o tym. i z protokołu końcowej rozprawy.

najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów.bie przestępstw. Mówiła. dz.. 54. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. podobnie jak inni.] Pewien znajomy. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . list do sędziego Cahna. dz.poważny bank inwestycyjny . a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza". 30. Pozwolono mu zrezygnować z posady. Sentencing Memorandum. 6 marca 1987. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. [. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. Tamże.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . powiedział jej. 10. tak jak okłamywał każdego. 51. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. s. cyt. że nie rozumie. s. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo". s. starając się okazać współczucie.Rozdział 7. Grambling zawsze był marnym ojcem. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. chłodnym i niedoJohn Grambling junior. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. Pierwszy pracodawca . 11. cyt. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. s. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. O mało go nie rozszarpała. Tamże. s. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona.. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. że nigdy jeszcze nie .. Proceedings. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. Dała się oszukać. z którym musi zmagać się co dnia1".. stępnym.w zbyt wielu sprawach.

ile przez jego ofiary. zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym. Grambling . Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) .każdy. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. „W opinii Gramblinga . eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie.który chciał być „ogólnie lubiany". Bardziej jesteśmy ostrożni. lekarze. jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. Wykorzystywał też powszechny pogląd. Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" .prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci .czterdziestoletni prawnik. czyni nas łatwym łupem dla oszustów. aby pozyskać zaufanie. Przekonawszy nas do siebie.twierdził Rosner . nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . abyśmy im zaufali . kto jest dostatecznie głupi. lecz już sama gotowość.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja. aby mu zaufać lub uwierzyć. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona.stanowi doskonały przykład . Na przykład prawnicy.140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób.

zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości.Rozdział 7. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. adwokatów i psychologów. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów.na ogót proste. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. którymi nie są. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. zniknął nagle. Jak twierdzi. policjant. trudno się dziwić. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu.a zwykle wymyka się prędzej czy później . Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. że występował już jako pracownik opieki społecznej. Podczas procesu ujawniono. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. Na ogót wybierają zajęcia.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. duchownych. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. Przez niemal rok przeprowadzał operacje . ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. kupił sobie porsche. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. tym lepiej. że oszustwo zostanie wykryte. . których skutkiem były paro milionowe szkody. a nawet dokonuje operacji.nych transakcji na giełdzie. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. Kiedy pytano. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. przepisuje leki. z odsetkami". Kilka lat później pojawił się w Anglii. zainwestował w luksusowe mieszkanie. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. Zdarza się. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. tylko pożyczył te sumy. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy.

W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. że należą do kogoś innego. trafiając do więzienia". . Kiedy jeszcze był na uczelni. Szybko wyszedł na wolność. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. ale uniknął procesu.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. żeby zastąpił mnie na egzaminie". Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. O swoich ofiarach mówił. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. Może teraz być wszędzie. Brad został zwolniony warunkowo. Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. odparł: „Dużo czytam". Kiedy miał kilkanaście lat. scowych bukmacherów. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. Zwolnienie anulowano. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. twierdząc. Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). zaleziono przy nim narkotyki. że skończyłem prawo bez zakuwania. Spłaciłem dług z procentem. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady".

opiekunów. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków.Rozdział 7. osoby zajmujące się dziećmi . Jak notu. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. które dotyka najsłabszych. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. Jednak ta budzą. bezbronnych członków społeczeństwa. psychopaci reagują obojętnością. psychiatrzy. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. który . moja pacjentka jest niezrównoważona. A jeśli ofiara się skarży. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. co mam pod ręką" . innych krewnych. nauczyciele. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. ku konsterna. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. psycholodzy.powiedział jeden z naszych badanych. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". „Po prostu biorę. adwokaci.cji nieszczęsnych pacjentów. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". System jest bowiem zorganizowany tak. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. jest niepokojąca. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. polega na tym. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. aby seksualnie molestować pacjentki.

prestiżu. Kontaktując się z tymi firmami.wolności.ne'a Gacy'ego. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą.podczas odsiadywania wyroku . nabrała podejrzeń. 121 . Mówiła. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . zwykłe dla zdobycia pieniędzy.wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. . którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. DZIAŁANIA. . Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. Proponowała. A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. władzy lub .144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. że mogliby postępować inaczej. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków.

trzy rozwody i czworo dzieci. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . Był pewien. >21 ~~---------B. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. . tym razem za darmo). że podróżuje okazją.mężczyzna radził dziennikarzowi. s. Dziennikarskie . nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. których oszukał. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. Opowiadał kierowcom. żeby łatwiej załapać się na autostop. zawsze o krok wyprzedzając tych. Wmówił ludziom. podawanie się za kogoś innego. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. był oszustem nastoletnim dzieciakiem. „Zanim został dorosłym oszustem. Martwił się tylko tym. 1. a jego jedyny kontakt z uczel. że rozpracował go lokalny reporter. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . [. pr2e^ kręty. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u.wyjaśnił później... że jest bohaterem. Dobry kłamca zna się na ludziach".I planowany awans do komisji okręgowej. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. Bearak. A potem może reprezentowanie stanu". 12. kandydował do lokalnej rady szkolnej. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. który potrafił ukraść mundur harcerski. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. Mężczyzna ten.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce.Rozdział 7. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. bo chce zdobyć odznakę sprawności. Kandydat nie tylko był oszustem. czyli trzydzieści tysięcy dolarów.

zobowiązując się „słowem honoru". Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia. Naturalnie. silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny.stwierdził. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości. a dokumenty i listy polecające. zostały przez niego sfatszowane. który . gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. Oczywiście. organizowaną fornii. pośpieszyła mu na pomoc. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów.podobnie jak reszta społeczności . że lokalna społeczność . wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu .zamiast go potępić.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". A może .„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej.razem z komentarzem redakcyjnym . proponując.nie umiał pogodzić się z myślą. Jak przypuszczam. „Stawiam [jego] szczerość. Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej . Jak na ironię. kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". Psychopata reaguje ze spokojem. Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. Jak się okazało. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. . Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa. oszustwa i kradzieze.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . dzięki którym załatwił sobie pracę. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. abym omówił swoje badania nad psychopatami.o diagnozowaniu psychopatii. I nie był to powierzchowny gest.

pisarze. czego pragną. nalegałem. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. Jak sobie przypominam. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. prawie bezkarnie. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. że funkcjonują całkiem nieźle . znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. personel wojskowy. że pojawił się pacjent. jakkolwiek znaczne.Rozdział 7. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. którzy odnieśli sukces". Pojawia się też argument. pochodzeniu. zniszczonym życiem i do cna . Wydaje się. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. później z powrotem poza mury.bez naruszania prawa. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. psychiatrzy. a stamtąd szybko na wolność.jako prawnicy. biznesmeni. artyści . obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. która wymknęła się spod kontroli. ale dzięki swojej inteligencji. korzyści te. Moim zdaniem. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista. lekarze. Są równie egocentryczni. kiedy personel zauważy. że sam ureguluję nasz rachunek w barze.

którzy w pracy działają bezwzględnie. interesownie i bez skrupułów. nie obawiając się zemsty.na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. I c h czyny. Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. . Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny.i czynią to bezkarnie. balansując na granicy prawa. Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . których psychopaci pozostawiają za sobą. niewierności. a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". Jeśli kłamią i oszukują w pracy . Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- . Jestem pewien. wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«". którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. W przeciwieństwie do ludzi.mówi jeden. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia.„Bogu dzięki" .a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy.na przykład zabójstwo albo gwałt . Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom.148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię . którzy balansują na granicy prawa. hipokryzji . odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. nikczemnego postępowania. łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. a zawsze osiągane cudzym kosztem). Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił. a nawet budzą podziw . że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach.odpowiada drugi . „Co się z nim stało?".ogółem. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. Zamiast nazywać ich psychopatami. Ludzie.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych.. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy. 28. The Dirtiest Bank of AU. 6 J. • Artykuł w „Forbes". „Time" 29 lipca 1991. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. przekrętów.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem.. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". pozostałe zdecydowanie mniej . Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. . Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów.. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. S. s. [. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. [. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu. synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów". Gwynne... Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum.jeden skromny. jaki dotychczas utworzono"6. Beaty..C.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości. Oto kilka najnowszych przykładów .] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy.

Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to.Rozdział 7. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. Jeden z naszych badanych. zachowywała osobliwe milczenie. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. Po pierwsze. lipne promocje giełdowe. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. kłamliwych obietnic.i tak skutecznie działających .w stopniowo narastającej lawinie długów .więcej niż wojna w Wietnamie. co doprowadziło . Przewiduje się obecnie.psychopatów. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. żeby po nie sięgnąć". które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu . że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. . że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7.do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. większość poinformowanych. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. które aż się proszą. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. są tu wspaniałe możliwości. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. Choć wiedziano powszechnie. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. MAJĄ WSZYSTKO. w tym dziennikarze.

Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. taka przestępcza działalność jest lukratywna. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. ryzyko wykrycia .zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. obycie towarzyskie.minimalne.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. a kary są zwykle śmiesznie niskie. często zachowują się tak. urok osobisty. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. jakby nic nie zaszło. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). a ich oskarżyciele. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. Po drugie. które później bez wahania łamią.nawet wtedy kiedy ich schwytano. pewność siebie. . handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. biznesmen lub polityk. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. Zdarza się. zdezorientowani. podczas gdy adwokat. Po trzecie. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. odporność na stres. Należą do podobnych klubów. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów.

z zawodowym kryminalistą. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni . zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. na przykład rabunki lub gwałty. John Grambling. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. wspomniany na początku tego rozdziału. Nie wyglądam jak oni.Rozdział 7. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. że nie jestem do nich podobny. nie mówię jak oni. skierował następujące słowa do sędziego. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. stoczyłem się na samo dno. . Otóż oświadczam bez wahania. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy.

Sędzia skomentował. Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. przekonująco". [.. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. .. A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" .giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?".że g d y b y ś m y „ t a m " byli. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. [.chociaż nie zgadza się z Gramblin. który chce zasmakować światowego życia. biblioteki. że . a kimś. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. bieżnie do uprawiania joggingu. Psychopata. 127 używając wiecznego pióra" " . skoro cię tam nie było. kto może wyrządzić podobne szkody. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza. Wtedy brzmiało to rozsądnie. dostęp do najnowszych premier kinowych. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem...] między kimś. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać.

wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo.Rozdział 7.stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne . . A inni? Niestety.

Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". Nie wymiguję . aby wiedzieć.. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. odpowiedział: „Nie. z jaką psychopaci żonglują słowami . Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". Moje słowo jest szczere jak złoto". czy nie. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów. Oczywiście. które zwykle przechodzą niezauważone. Oszust: „Dobre pytanie. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. • Kobieta.. 129 ^jf biet w starszym wieku "". Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. czy ktoś w to wierzy. który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. zdeterminowanego psychopaty. ale raz musiałem kogoś zabić". tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. [. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany.i ludźmi. że mamy do czynienia z psychopatą.Rozdział 8. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. nawet jeśli podejrzewamy.

. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło.. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. owszem". Dziennikarz: „Nieciekawy?".] Nigdy nie próbowałem kokainy. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. Po prostu trzymam się od niej z daleka. I valium. że można by zapełnić pięć lub sześć książek . psychopatycznym seryjnym mordercą. ale to dobre pytanie". natu. Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. Dziennikarz: „Czy to prawda. Po prostu. Przypuszczam. Zadziwiające. Oszust: „Nie. Była tylko n i e p o t o m n a " . ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. jak działa na niego kokaina. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". u w i e l b i a m skręty.Rozdział 8. Jest za droga. Zagadnienie to 131 . bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. [. Olson: „Nie. Olson: „NieBanalny. skąd. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. mógłbym się przyzwyczaić. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi.. Zdaje się. Dziennikarz: „Och. Ale przecież była martwa!". Trochę powciągałem i tyle. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. 130 ralnie . . Nie chciał być kozłem od f a r m y " . ale miałem je w teczce. No i alkohol. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " ..całą t r y l o g i ę " . Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. NiewyIduczone zatem. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana.Od tyłu". nie nosiłem ich wszędzie.

swojego wspólnika. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. Chcę być porządnym gościem". „Jestem bierny . dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. jest pan seryjnym mordercą".pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. 8 maja 1991. Henley: „Nie jestem".162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. Dziennikarz: „Mówi pan. twierdzi. Działając razem. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. że jest ofiarą seryjnego mordercy. przedstawiając dowody na to. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą". „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . że nie jest seryjnym mordercą. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. . Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak.powiada Henley.Nie chcę być jakimś tam psychopatą. ale mordował pan seryjnie". Dziennikarz: „Powiada pan teraz. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. . że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn. to właśnie jest semantyka"8'. W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. Cytaty z artykułu P. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą.

ściśle określone zadania. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. jeśli zachodzą w jednej półkuli. -277- . doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. Wnioskuję na tej podstawie. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. Co więcej. niektóre formy jąkania się i dys.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. na przykład. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu.umiejscowione w obu półkulach. równocześnie. obrazowaniu. leworęczni . k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. a nie w dwóch. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. Gdyby obie półkule były zaangażowane. dyslektycy. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo. Oczywiście. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . Właśnie stąd mogą pochodzić.

i z początku mu wierzyłam. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami.] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. . który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. że cię kocham«. wyczuwa intuicyjnie. Kiedy więc mówi. Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków.Długo trwało. „Ciągle mi powtarzał. że w ogóle mu na mnie nie zależy. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . maleńka. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. który jest dwuwymiarowy. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję.żona jednego z badanych przez nas psychopatów. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . [. ale nie zna melodii'35. Wiesz. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. s. NeW York 1946..opowiadała eks. ™ H. Zna tylko książkowe znaczenie słów . Cleckley.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. pozbawiony emocjonalnej głębi.. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". 230. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. zanim zrozumiałam. na czym polega ta różnica. Johnson. The Semantics of Personal Adjustment. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. The Mask of Sanity. które często miały do czynienia z psychopatami. Wie. które niewiele dla niego znaczą . dz. od dawna świadomych.. cyt. że zatrzymał się na W. People in Quandańes. jak bardzo mnie kocha. . • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym.formy bez treści.

Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. że siedzimy przed ekranem komputera.. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. Na przykład.. ma na myśli g ó r n e światło. Wyobraźmy sobie. w przeciwieństwie do „noko". na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. Podstawą badań jest obserwacja. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu.. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. ale nie jest wykluczone. inne układają się w bezsensowne zbitki. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . że nie rozpoznaje barw.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. co jest . Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier".]. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne.]. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Możliwe jednak. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy"..Rozdział 8. nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. „okno" jest wyrazem. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć. Podobnie jak choremu na achromatopsję. ilekroć stwierdzimy. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. ale samo uczucie się nie pojawia"1 .

Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". jak ich słowa oddziałują na innych.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. za które go skazano. które podpowiadają. dowodząc. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . .golnie brutalnych morderstw. ale beznamiętnie. Mówił z ożywieniem. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. Tamże. zamiast odpowiedzieć. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . s. lecz także strach. to było bardzo złe. Na przykład. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. aby wywrzeć wra. Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. Jak większość ludzi. Czuję się naprawdę podle. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia.zenie lub wywofać szok. 36-37. Pewien psychopatyczny zabójca.

tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości.. czasem jednej strony. zyskamy podstawy do przypuszczeń. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. a Ja. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe.. Dianę Downs w książce. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta").Rozdział 8. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. motywowane tylko seksem141. Była to gra. Bert. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. Wiadomości były te same. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. którą prowadziłam z mężczyznami. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. . listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. Komentowała: „Bert był w przeszłości. jak bardzo go kocham. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. zwykle o długości akapitu lub dwóch.142 mi z Bertem" **". że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie. opowiadając mu. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. dlaczego cię tu nie ma.] Gdy przestał przyjmować listy. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. jesteś mi . słałam listy do Berta. [.son w teraźniejszości. Owszem. przechowywałam je w notatniku. co wieczór dodając nową wiadomość.

„Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy..].] Myślałam o Bercie. [.]. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13... Olson jest prototypowym psychopatą. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. mój jedyny.. ze swadą [. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem.].. [..]. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu.. To właśnie myśli. bo opowiadał tyle kłamstw". a kiedy zbiegałam do niego. Były to ostatnie. Byt skończonym kłamcą [.j czym. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. Chciał zobaczyć.].]. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e . Mówi przekonująco.]. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - . wytrzymałości.. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym....].] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. jak daleko może się posunąć. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie. kłamcą i złodziejem. zanim napotka opór ? [. a niewielu wykazuje aż taką brutalność. Olson to papla [.. Byt manipulatorem [. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie.świadomością pustych słów... Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych . najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów.] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości.. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny. . Olson był nałogowym gadutą [. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów... Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć... [. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia.. Zawsze zmyślał [. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę... Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy.168 Psychopaci są wśród ras potrzebny.

Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz.Rozdział 8. temat. Wydawał się sprytny. że jesttwar-... który rozmawiał z Olsonem. . wygadany. staccato [. wspominał: „Mówił szybko. dziełem i kimś ważnym". jak oszust próbujący udowodnić.] Przeskakiwał z tematu n a .

u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . Na sali sądowej przybierał pozy. system więziennictwa i spoteczeństwo. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. które popełnił na ich dzieciach. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. R. w jaki jest traktowany przez prasę.] i wkrótce prześle nam nowsze. Oustona. Wong. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. które wykorzystujemy na naszych tamach [. przeciwnie . lecz za ważną osobistość. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. informując. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". °raz M.. to możliwe.wciąż narzekał na sposób. rękopis łożony do druku. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą.ford Olson skontaktował się z nami. pisząc do nich listy na temat morderstw. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. pozwalają bowiem zrozumieć. Farrow. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca.170 Psychopaci są wśród ras P . Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. jak Olsono. Day i S. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci".. . PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe.alo się nakłonić swoje młode. relacje znajomych są dla nas cenne. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem.

Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" . to się mylą. „Kompletny nonsens! .Rozdział 8. drob. ćwiczenie to . w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. Jeśli chodzi o psychopatów. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa . Gesty ekspresyjne to szybkie. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa.Jeśli uważają. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób.ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. . które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". Jak każdy psychopata.stwierdził. świadczą. Mylą się całko3 46 wicie.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . że określenie było słuszne. który podkreśla potrzebę samopoznania . Ted Bundy był oburzony. Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. są podzielone i niewyraźne. że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. że w moim życiu nie ma emocji. . Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy.jest skazane na porażkę.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów.

Na przykład wiele osób gestykuluje.ki myślowe: im większa liczba gestów. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. spójny lub logiczny sposób tak.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. red. s. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. Połączone w jakiś znaczący. l985.na przy. Jeśli wydaje nam się to dziwne. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. B. słowa.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. R. klad . Jednostki myślowe bywają małe. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost.'"entals of Nonuerbal Behauior. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. aby nr 91. utworzyć skrypt. które składają się na duże jednostki myślowe. zwroty i zdania. Rime. B. L. W jakiś nieznany sposób . Najnowsze badania wskazują. Feldman. 332-350. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. Gesture and speech. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. które są podstawą mowy. [w:] Funda. całe fabuły. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny.ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. zwroty i zdania. Idee. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. Schiaratura. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. Rime. które kontrolują mowę. słowa.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków . New York 1988. są na ogół dobrze zintegrowane. tym mniejsze jednostki. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . rozmawiając przez telefon. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia.

cyt. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. B.. Language-related hand gestures in psychopaths. Kłamstwo i jego wykrywanie. także B. nie są tak wytrawnymi kłamcami. Ekman. cytat nr 329. nr 2. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. Rime. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . P. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta.C. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. ale niekiedy czyni to .. y* International Thesaurus. Jak komentuje psycholog Paul Ek. a potem rozmaicie je łączyć. Tripp.T.. s. Hare. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci. za jakich zwykle ich uważamy.21. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. H. Hare. Jak wspomniałem wcześniej. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988.Rozdział 8. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. Leborgne i F. B. zob. Gillstrom. 21-27. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. s. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. Ale postępując tak.. R. [w:] R. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. Guesses at Truth.W.. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. narażają na szwank cały skrypt. wyuczonym językiem. cyt. niemal jak przy 149 grze w scrabble .. A. 636-643. Hare. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. Rouillon. dz. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. „Journal of Abnormal Psychology" 1978.man. dz. Bouvy.tion. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. l5° J. nr 87.D.

lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. a druga . Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. który mówił. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. jak i konotacjami uczuciowymi. ale raz musiał kogoś zabić. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. który wydaje im się logiczny. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . że ją kocham". ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. Niektórzy widzowie . ale dla innych jest absolutnie błędny). Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. pozbawione emocjonalnych sensów. które często pojawiają się w ich wypowiedziach.rzekomo następująca kilka minut później . w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. żeby nauczyła się dyscypliny. Większość z nas dobiera słowa. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. ale wie. Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". Większość z nas potrafi łączyć idee tak. Sytuacja taka przypomina film. kiedy ją pobił. Dla większości z nas te dwa wyda- .w pełnym słońcu. lecz także dwuwymiarowe. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. że nigdy nie postąpił brutalnie. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem.

kocham matkę. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. ukradł pieniądze i uciekł. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu". ale jest już dosyć stara. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. nieopubliko. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. O CZYM TO JA. Kanada. pozostawiając ją z długiem.. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. kto to zrobi?".). A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej.Rozdział 8. Psychopata mianowicie często zmienia temat. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. zamierzam poszaleć". Zapytany o ukradzione pieniądze. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . chociaż dość chaotyczna. Najnowsze badania dowodzą. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań.. Williamson. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. odparł: „No tak. Fabuła.. ' ' S. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy. Zbyt ciężko pracuje.wana praca doktorska. ale martwię się o nią.. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . Vancouver. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo .

1 czułem się cholernie kiepsko".. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika .. że kiedyś.. byłem trochę zdołowany i.. założyliśmy się o wynik. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił. eee. Jeden by| dilerem. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście.. a drugi alfonsem... zwykle próbują udowodnić swoją władzę. i chciałbym się z panią umówić.że więzień nie tylko mówił nie na temat. Mnóstwo przykładów.... no....znaczy .. odparł: „Wahania? ..w tym naszej zakłopotanej badaczce . więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym.. powiedzmy.. czy miewa wahania nastrojów. Jak pani myśli? Znaczy się. Ja jestem bardziej typem romantyka. że kiedyś..176 Psychopaci są wśród ras „Och. Udają twardzieli.. przyszedł kumpel. Prawdopodobnie było jeszcze żółte. co się dzieje. że. ale próbował flirtu. na pewno by się pani zgodziła. W wypowiedziach psychopatów . ale czasem wydają się całkiem spokojni. i.. gdybym nie był w więzieniu. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów. że zawsze są zdenerwowani.. Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie. że spotkalibyśmy się na imprezie. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec. Pamiętam. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych .... to trudna sprawa. no.dramatyczny popis.. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata.niektórzy mówią. no. Pamiętam.. no. Więc chyba mają wahania nastrojów. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze. no i kumpel wygrał....na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. i oglądaliśmy mecz w telewizji.

Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. jeśli jest to dla nich korzystne. Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym . ukazać jego motywy. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową.. któryś z nich. jak i treść. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych .. chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie. nie twierdzę... Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. no i. Na przykład jeden z naszych badanych. eee... = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację. zwolennikiem teorii. więc. dążenia i . . eee... eee. a nie ich t r e ś ć . może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła.. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma... Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma. Warto wspomnieć.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia.. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań.Rozdział 8. jak i treść..zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego.. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas.. świadczą o nienormalnych cechach. żeby bohater byt i n. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie.t e r e s u j ą c y ? — zapytał.. Wiadomo. że dobrze orientuję się w tych sprawach". któremu później postawiono diagnozę schizofrenii... przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas.a później wydostać się stamtąd .ale nie w ich zawartości... i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie. „Co mam zrobić.

Niewykluczone. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. A True Story of error and fustice. St.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . Rozmowa. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. konfliktów i psychicznego zamętu. Szczególnie wymownego przykładu zręczności. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. żeby byty przekonujące dla widzów. Joseph's Children. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". bo szukał emocjonujących Wrażeń . Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. bez pogmatwanych pragnień. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. Ganey. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. dostar. które sprawiają. Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. który zabił przynajmniej szesnaście osób. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. ale nic z tego nie wychodzi. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. odbiegające od tematu i słabo . niedojrzała i pozbawiona szczegółów. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. bez głębi emocjonalnej. New York 1989. w której psychopata wygłasza sprzeczne.

Buried Dreams. czy jest to luźne skojarzenie?«". Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy.]. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem.Rozdział 8. s. jest to kłamstwo. że tego nie zrobił.oznajmia. [Gacy] nie pamięta. ponie154 waż kłamie" . „czy potok wymowy Ga. że kogoś zabił. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. że Gacy po prostu lubi mówić. . że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. New York 1987. Cahill. racjonalizacji i usprawiedliwień. wykrętów. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo . „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. a z drugiej .psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. 338.. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd.. Tamże. co mówił poprzedniego dnia. Na przykład. Moim zdaniem. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. Zapytany. Psychiatra stwierdził. Psycholog orzekł.

psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. Trzeba jednak zauważyć. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. którą uprawiają za pomocą słów. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien.Rozdział 8. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. Zwodzi nas nie treść. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. która ma na celu zrnylenie słuchacza. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. Językoznawca argumentował. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami.

albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. Pojmuje intelektualne reguły gry. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. co robią. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. . to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. Jestem przekonany. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. że pSy. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. Jeżeli . Niektórzy obserwatorzy argumentują.twierdzą . Interesujące pytanie. Jak wspominałem. Czy teraz to się zmieni?". jak przypuszczaliśmy. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. aby odpowiadać za swoje czyny. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci.

Powstrzymuje się z trudem.naturalny lub zaaranżowany . Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu .182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco.bez litości i skruchy. uśmiechała się tak sympatycznie.aby naklonić innych do postępowania według ich woli. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . element szych codziennych kontaktów. Ale tam gdzie pojawia się psychopata. Patrzy. nia. kiedy kobieta wysiada z samochodu. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy . spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". Ich celem jest manipulowanie i rabowanie . Nie jest szczególnie atrakcyjna.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. współzawodnictwo. »Miesiąc temu mówi . Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę.przez chwilę. Zawsze jednak trafiają się tacy. P . próbę sił. Zgodnie z zasadami.ot. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok.

intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . który odnalazł Boga w celi śmierci. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza.ekstrawaganccy. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. mimikę. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. imponujący samochód. która ma swoje słabości. kontakt wzrokowy. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. umiejętność rozpraszania uwagi.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. to przerażająca kombinacja. nie pasożytują na napotkanych osobach. potok słów. nieco charyzmy. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. uśmiech.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. starając się wywrzeć korzystne wrażenie. Oczywiście. Atrakcyjny wygląd.gko i nie koncentrujemy się na treści ". nawet głupie. Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. elokwentny psychopal oraz ofiara. Wszyscy znamy ludzi. Ale . Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. budząca sympatię poza. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. Przystojny. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. Twierdził. psychopaci wiele mówią. drogie ubranie. przesadni w słowach i gestach. wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. skłonni do efekciarstwa. niekoniecznie jednak są artystami słowa. Jednak w odróżnieniu od psychopatów. którzy chętnie się popisują . hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem.

gdzie się podziewała. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. co mówił. Nie potrafiłem B. Gesture and Speech. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. Zawsze robiła coś niesamowitego. . ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. miałem kompletny mętlik w głowie. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej.i pośpieszyli mu na pomoc. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci. Ma taki cudowny uśmiech" . że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . Rime. Schiaratura.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego.zwierzała się pewna kobieta.moje oszczędności. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. „Nie sły. 8 i 10 stycznia 1992. którą uważał za psychopatkę.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów . ale mówił przepięknie. ale bez niej jestem samotny. Ale dzięki niej czułem. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. chałam wszystkiego. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. Na podstawie Associated Press. dz. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. Jeden z moich dawnych współpracowników. cyt. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. L. że naprawdę żyję. pochylania się do przodu. uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. kredyt hipoteczny na dom. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny. Kiedy była w pobliżu.184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . wręcz szokującego.

jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. z odsetkami. Małżeństwo rozpadło się nagle. o którym wspominałem wcześniej. A później przychodzi pora spłaty. Kobieta była zbyt zażenowana. 157 . a następnie. Szukam punktu zaczepienia. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. czego klient potrzebuje. ulotnił się szybko .Rozdział 9. Przykręcam śrubę". i wtedy mu to daję. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . psychopatyczny nauczyciel. • William Bradfield. ustalam. oczywiście. zanim formalnie załatwiono transakcję. żeby wnieść sprawę do sądu. oszust. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych.powiedział ze smutkiem mój kolega. Kiedy zamieszkał z jedną z nich. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. przekonał ją. że będzie potrzebowała samochodu. jakiejś szczeliny.samochodem. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów.

„Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . Kiedyś. w tym od psychopaty. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. Kilka lat temu moja dawna studentka.„rasowy socjopata" . . W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. Listy często prowadzą do odwiedzin i . wiernych uczuć. w której doktor Hannibal Lecter . Wambaugh. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. Echoes in the Darkness.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci.w sposób nieunikniony .szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą".oświadczył nasz badany. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet.do rozczarowania i cierpienia ofiar. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. spacerów w deszczu. szukając osób w podeszłym wieku. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. zagubionych i bezradnych. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. J. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. dz.. miłośniczka kotów syjamskich. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. s. cyt.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. 22-23.

ale mogę mu pomóc". Prawie każdy psychiatra. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". Porzucona dwa tygodnie później . jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . 157 . w tym pracownice więzienia. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet .wyjaśniła dziennikarzowi. które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo.Rozdział 9.takich. które można wykorzystać. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie. poradnictwie. inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. i zwykle szuka w ludziach dobra. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. wierząc w swój zbawienny wpływ. opiece społecznej. Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. fizyczne i finansowe wykorzystanie. Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. potrzebuje kogoś. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. „Sprawia kłopoty. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. kto go zrozumie". Miał kryminalną. pełną brutalnych czynów przeszłość. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu.z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. pracownik opieki społecznej.

Ted Bundy. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. widzę przystojnego gościa. zanim po- . Daniel Gingras. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. Przypuszczam. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. Naturalnie. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. który zmarnował sobie życie. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. bo nie znalazł nikogo. choćby tacy. Pedofile. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. Kiedy patrzę na niego. autor opisuje młodą studentkę. które są zbyt bojaźliwe. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. kto by go poprowadził" . na przykład. Kenneth Bianchi. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. „Współczuję mu głęboko. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. W książce o Richardzie Ramirezie. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców.wyjaśniła' 8. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym.

Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. 202-203. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C. Night Stalker. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. s. . które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. New York 1991.i ogarnęło mnie współczucie". Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. że chce wyjść za niego za mąż.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano.powiedziała . Linedecker. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości.

wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. na poczet R M. The face of a killer. która zapewniała. Bambi". The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. Bambenek. jakoby była uchodźczynią. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. przebiegłą femrrie fatale. Bambi. machając transparentami z napisem: „Uciekaj. „The Sun" 3 listopada 1990. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Radish. Bambi. New York 1992. Muchy w pajęczej sieci grożenia. Jej twierdzenie.Rozdział 9. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. Toronto 1992. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". nawrócenie grzesznika . Lee. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. ng . Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . Bambenek zbiegła do Kanady. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA.lub wierzą głęboko. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię. K. Kiedy odsiadywała wyrok. Woman on Trial. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. L. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. Run. gdzie wkrótce ją złapano. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) .obalenie kar}' śmierci.

że są wykorzystywane. skomentował: „Byia nikim. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. równaniu z karierą Amy Fisher.i na ogół bezpieczne . trzeba stwierdzić ze smutkiem. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury.Rozdział 9. przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. A teraz wielka z niej gwiazda". który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. którzy ostrzegali. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . „Lolity z Long Island". skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. że żona go zdradza. gdy uciekła z innym mężczyzną. ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . Na przykład. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny.

. zadbam o niego tak. Będzie traktował mnie po królewsku". obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. jeśli wiąże się z psychopatą. Nie byłam taką żoną. Psycholog sądowy J. bezpieczną bazą. mąż się zmieni. Być może wierzy.] człowieka czynu [. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. W (niePrywatna rozmowa. traktowana brutalnie lub zdradzana. Równocześnie zaś. Ale będę nią.. która postanowiła być „dobrą żoną". ile dla niego znaczę. niemal idealnego mężczyznę. A wtedy się przekona. zwłaszcza jeśli ma dzieci. co się dzieje. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . Ignorowana przez męża. jak mówiła. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. jak nie potrafi żadna inna.. wiedzie na ogół wygodne życie. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. Natomiast psychopata będący mężem kobiety.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. jaką powinnam. z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. kwiecień 1991. Kobieta. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. W artykule „Nowa ofiara oszusta". Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. Naturalnie. Patrzyła na niego i widziała urojonego.. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. Znękana żona zwykle wie. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. lecz uważa. „niezwykle wrażliwego [. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. naraża się na prawdziwą udrękę. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli.] 1 bez lęku". Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. będę.

. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie.Rozdział 9. treningu czy tańca. Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. ujmującym. klubach fitness. jak bardzo są dla nich bolesne . Meloy. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. klubach towarzyskich .gdzie gromadzą się samotne kobiety. którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. Caseya. jest naturalnym celem oszusta". elokwentnym. zniekształconej) rzeczywistości. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. [. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce". jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. twierdzi Casey. a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet.„oszust. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S. Dojrzy jej podatność na atak. ubrań. omawia J. który żeruje na aktywnej zawodowo. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika.lub może p o ż y c z y ć . niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. która będzie dla niego źródłem pieniędzy. Zdaniem Josepha D. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. która ma . będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . mieszkania i wyżywienia. pewnym siebie. niestety. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. 160 .o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. Na tym polega jego zawód". szukając czegoś więcej niż drinka.R. „możemy założyć. New York 1991.pisała Olson .barach dla singli. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii ..] Oszust ją rozpozna. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. którzy mają niską samoocenę. Mimo wszystko. samochodów i pożyczek bankowych.

Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. Będzie absolutnie przekonująca.Uderzyłaś go butem. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach.Zrozumiałam. Doskonali technikę. której prawdziwa natura odsłania się. że w zasadzie nic nie można uczynić. ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. zerkając na matkę poprzez splecione palce. rzuciwszy się na kanapę. Rhoda odsunęła się powoli.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. jestem pewna". więc nie ma sensu dłużej kłamać . istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). William March. później.powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. obiektywnym zainteresowaniem. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. . aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU .

choć wcale zręcznym. s. March. Christine. Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. [. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. przekonane o swojej wszechwładzy W. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. uporządkowanej. oczywiście. zdolna do cieplejszych uczuć. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. nie jest też. trudnym i nieczułym dzieckiem. co szybko odkryli. oznajmiła szorstko . licząc. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. psychopatycznej natury swojej córki. The Bad Seed. które kieruje się własnymi zasadami. a nie zasadami otoczenia.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . choć nigdy to nie nastąpiło.Rozdział 10. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. 40-41. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą.. Hopewell 1997. Christine Penmark. [. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła. bo troszczy się wyłącznie o siebie102. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. że okazała się zwykłym... ale nic nie przynosi poprawy i . później. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej.. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. złodziejaszkiem. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem.że Rhoda jest samowystarczalnym. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. i jest historią poczucia winy. powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej.

wizyty w poradni. Pewna matka. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. bez ostrzeżenia. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. że Historie o adoptowanych dzieciach. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. u dorosłych. prośby i groźby. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. za co nie uniknął odpowiedzialności. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". na czym go nie przyłapano. że są z mężem zakładnikami chłopca. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. Psychopatia nie powstaje nagle. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . rodzinne awantury. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. Przekonaliśmy się jednak. Kary. Inna matka pisała. złe jest to. którego adoptowali przed kilkoma laty. nie są czymś niezwykłym. która przeczytała w prasie o moich badaniach. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania.

w większości uświadamiali sobie.N. Baltimore 1966. absolwentka socjologii. 389-394. Antisocialpersonality from childhood to adult. opowiadała mi. których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. . Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. że dzieje się coś niedobrego. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. niechętne bliższym kontaktom. cze?". terroryzowanie słabszych. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. nr 4. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. s. rodzice. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie. krnąbrne.którą będę nazywał Susan: . mniej podatne na wpływy i naukę. 164 197 się we wczesnym okresie życia . agresywne i skłonne do kłamstwa.bardziej samowolne. bójki • uporczywe wagarowanie. „The Psychologist" 1991. Pewna matka. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę.ho°d. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. D.Rozdział 10. . Farrington. . że jej córka . nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. Robins Deuiant Children Grow Up. Źródła problemu . późne chodzenie spać.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. sądy. opieki nad młodzieżą. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . organizacji społecznych. szpitale psychiatryczne . równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem. domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. Często unikał kłopotów. Świetna sprawa. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona.szkoły. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale). kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa.Rozdział 10. kto bardzo przypomina Jasona. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. nie wykazuje urazów neurologicznych. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. Stara dawała się nabrać przez długi czas". Nie ulega wątpliwości. Niestety. Nadal to robię. Nie jest to nastolatek. .

cyt.. 3. Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. D.. Psycholog Rolf Loeber przypomina. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. s. Innymi słowy: trzymajmy się mocno .. 1-41. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym. Deuelopment and Risk Factors. rabunków . nr 4. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . s. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. Farrington. Loeber podkreśla kwestię. R. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi.doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw .zabójstw. gwałtów.Loeber. nr 10.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. AntisocW personality from childhood to adulthood. s.. R. „The Psychologist" 1991. „Clinical Psychology Review" 1990. 389-394.najgorsze jeszcze przed nami.i coraz młodszy wiek ich sprawców. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. . który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. dz. Loeber.

Źródła problemu 205 Loeber pisze. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. • Policja na Florydzie próbuje ustalić.według zebranych świadectw . McKelvey.Rozdział 10. a wręcz głupotą. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. a kiedy chłopiec nie odchodzi. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. co możliwe. HighRisk. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. Children Without Conscience. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. To samo rozumowanie odnosi się .gwałci i molestuje inne dzieci.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. Jest zbyt . 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. strzela do niego z broni rodziców. który . podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. trzymiesięczne bliźnięta. Magid. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią. aby zablokować je jak najwcześniej.do psychopatii. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej.z jeszcze większą mocą . grożąc im nożem. który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. aby wytłumaczyć . New York 1989.A. C. rzucając ich na podłogę po tym. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. Chłopiec umiera w szpitalu.przynajmniej częściowo . • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka.

a nie r. ubóstwo. co sprawia.206 Psychopaci są wśród ras młody. drugie . szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym . że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. które ustąpi z biegiem czasu. ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci. Świadomość ta. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym.na nieuczciwego biznesmena. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. a jest to niezwykle ważne.0 Offitials stymied by alleged rapist. polityka lub adwokata.jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji . a czwarte . niewłaściwe towarzystwo . Z jednej strony istnieje teza.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. Niestety.na dość produktywnego członka społeczeństwa. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. żeby stanąć przed sądem. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . trzecie . jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. kiedy przyjmujemy do wiadomości. „Seattle Times" 21 lipca ] 992. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. brak perspektyw zawodowych.na brutalnego przestępcę. ponieważ . Stają się bardziej zrozumiałe.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. jakkolwiek niepokojąca. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. .brutalnych rodziców.

Jak zwykle bywa w takich sporach. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury).według socjobiologów . że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie). Psychopaci . Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby.Rozdział 10.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. z drugiej . że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych.wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami . i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. Możemy też mieć tak wiele dzieci. • Zgodnie z tezami socjobiologii. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. które przypominają psychopatię. Socjobiologowie twierdzą mianowicie. że niektóre z nich na pewno przetrwają.pogląd. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. dając mu duże szanse na przetrwanie. stosunkowo młodej dyscypliny naukowej.

powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. i tyle". Sądzą tylko. podawał się za ich agenta i powiernika. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. co mu się nawinęło". ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. Zapytany o swoje potomstwo. że może pomóc im w karierze. Jest psychopatą. manipulacji. Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji.208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. kiedy zaszły w ciążę. i już". trzydziestoletni fałszerz. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast.jak słyszymy . kochających i troskliwych rodziców. . Psychopata. Miał .stabilne życie rodzinne. O ile mi wiadomo. najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. wspaniałe perspektywy. Socjobiologowie nie twierdzą. Jeden z badanych przez nas psychopatów. „Zawsze mogę mieć następną" . Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. Starszy brat jest lekarzem. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. poczynając od szesnastego roku życia. żeby kobiety same o niego zabiegały. młodszy . że prowadząc życie seksualne. stale znajdywał sobie konkubiny.stypendystą na drugim roku studiów.i szybkie ich porzucanie. biorąc. który nie jest tak atrakcyjny.

że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. Kiedy zapytałem. które regularnie kłamią i oszukują. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. gdyby starzy zachowali się. Stała się także „zawodową" matką . dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. dz. cyt. Niewykluczone.mówił. która maltretowała. koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. „Nie siedziałbym tutaj. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). Skąd.Co to za rodzice. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc . Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. Smali Sacrifices. Psycho.brawurowych przejażdżek samochodem. . Zdaje się. że oddano je do adopcji. pijaństwa . odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. osoby. gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem . zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. zaczął napadać na banki. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. cyt. Ich ruchliwy.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. u diabła. nawiązując równocześnie szereg romansów. czynami całkowicie przeczyła słowom.ale bez formalnych wyroków. Oczywiście. Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. Rule.Rozdział 10. mam wiedzieć!". Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. dz. jak należy. na ogó} zostają schwytane. Szybko trafił do więzienia. 1 7 2 zastępczą. społeczności i miejsca zamieszkania. kiedy ich potrzebowałem . odparła: „Kocham dzieci". można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. Best Kept Secrets.

D. Są to interesujące przypuszczenia. 1" R. J. Sądzę. Hare. Co ważniejsze. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa.H. [w:l W. Zdaniem niektórych uczonych. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu.I. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. R. dz. Unmasking the Psychopath. J. że . że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny.3 Zob.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. Dorr. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . trzeba jednak zaznaczyć.lub dziesięcioletnie dziecko .i cechami dziecka. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. Psychopathy. impulsywnością. lecz dziewięcio. The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. Walker. ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. Wątpię ponadto. oznacza to. NeW York 1986. cyt. Bonner III. 1. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej.W. Reid.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. Kegan. niewielu . Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku.D. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. Theory and Research. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same.

ważnej dla funkcji wyższego rzędu. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza. R. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania. Forth. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction. a w każdym R. nr 99.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów.J. niskiej odporności na frustrację. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem.ze względu na „wadliwe łącza". „Journal of Abnormal Psychology" 1987.Rozdział 10. R-W.cal'ests. s. że z jakiejś przyczyny . psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. A. 158-160.D.E. Hart. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. 374-379. nr 96. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". „Journal of Abnormal Psychology" 1990. • Według interesującej teorii biologicznej. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . s. Mimo to niektórzy badacze przekonują. płytkich uczuciach. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. Hare. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne. 133-140.może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań . wczesny uraz . p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. s.W. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. Hare. Jak wiadomo. drażliwości i agresywności. Hoffman. zwłaszcza jego przedniej części. S. nr 93. . T. J.D. Hall. Bartsch. razie nie ważniejsze niż różnice.D.

emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. nr 41. Damasio. A.odpowiada ojciec. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. E.spectiue and model for research. 301-315. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. s. 81-94. „Tak . Damasio. Ogólnie rzecz biorąc. odrzucenia przez rodziców. Newman. J.ubóstwa. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" . Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. „Journal of Research in Personality" 1987. „Behavioral Brain Research" 1990. nr 21. s.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. nr 87. Ale ta „nabyta psychopatia" . Newman.P. Disinhibitory psychopathology: A new per.R.E. Tranel. „Psychological Review" 1980. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . które przypominają zachowania psychopaty. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania.według określenia niektórych badaczy . że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. D.mówi Calvin . wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. Gorenstein.P. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. impulsywności. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". Niestety. J.wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. 464-480. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. s. {Zdaję sobie sprawę. H.

nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. łatwo się rozpraszają.L. J.istnym aniołkiem o niewinnych. Rozpoczynając naukę w szkole.Loeber. dz. R. D. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem.Rozdział 10. jest bardziej skłonnych do depresji. 160-66. rhe Cycle ofViolence. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. Ale jest mało prawdopodobne. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology.od drobnych kradzieży do masowych mordów .z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). Błock. w tym przestępczości i przemocy.S. s. SŁODKA. Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. cyt. „Science" 1989. omawiało wielu badaczy. Źródła problemu 213 działania dorosłych . Raine. H. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . Deuelopment and Risk Factors. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. Theory and Clinical Applications. czości i innych zaburzeń społecznych. J. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. prób samobójczych. red. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . „Psychiatry" 1988. Opowieści o cierpieniach. M. Olweus. nr 51. McCord. A. Radke-Yarrow. Parental behavior in the cycle of aggression. są zwykle nadpobudliwe. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. Wagner. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. Widom.dopóki . Nie czyni to z nich jednak psychopatów. s. 14-23. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. New York 1986. Zob. red. nr 244. Nie ma wątpliwości. na przykład: C. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne . Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji.. New York 1988.

214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione). które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami.A myślałaś wtedy. . . że Benjamin ma problemy żołądkowe.mówi Tess.Tłukłam go i tłukłam .Nie przestawałam.Myślałam." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. Matka siłą odrywała jej ręce od brata. . co może przydarzyć się dziecku. Mnóstwo razy .. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. „Dlaczego je wzięłaś.przykład tego. jak traktuje zwierzątka. . a zwłaszcza Tess. W książce High Risk..mówi dziewczynka.nie tylko wywołują grozę. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. że Tess bije go w nocy po brzuchu. w tym psychopatii . Magid prosi Tess.. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. żeby opisała.Myśleliśmy z początku.? . Tess wykradła noże . że dzieci. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym . Tess?" . . Magid przedstawił Tess jako wymowny . Musieliśmy blokować jej drzwi". zbadali jej historię i odkryli.Wsadzam w nie szpilki. że trzeba go zabić.Szukając wyjaśnienia..jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie .„duże i ostre". „Żeby zabić mamusię i Benjamina.od narodzin do ukończenia dwóch lat .podpowiada terapeuta. argumentował. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku.owszem. porażający . „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci. Narrator filmu opowiada. Zabijam je. jak przyznała.pyta Magid. Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. . Okazało się.

że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. alkoholizmu i konfliktów z prawem.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. zaniedbywanie. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. s. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. Parental behauior in the cycle of aggression. zob. nr 51. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. 14-23. William i Joan McCord przekonywali. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. 22 lipca 1993). że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . że niezdolność przy. deprywacja.. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. opublikowanej w 1964 roku. także J.Family Sources of Crime. ile jego powodem" . lipiec 1984 .. lub niemal pełnej. gamy symptomów łączonych z psychopatią . An Essay on the Criminal Mind. Nic jednak nie wskazuje na to. We wpływowej pracy The Psychopatii. „Psychiatry" 1988.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. McCord. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. Turku. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. . [.Rozdział 10.

a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. zaburzenia. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. Rodzice. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. które wskazują. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. w czym popełnili błąd. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . nie przyczyną. Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć.i słabo rozumianej . Pogląd ten opiera się na dowodach. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. co z kolei wpływa na to. Uważam za prawdopodobne. . że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . raczej nie okażą się owocne. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii.

The Minnesota study oftwins reared apart. że różnice w inteligencji. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. s. Snidman. nr 58. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. Bouchard. Hart. Res. Lahey. D. N. o podobnych cechach osobowościowych. Washington 1995. K. red. Spe.mental influences on adult personality. McGue. Assessments and toterventions. I tak. należy wymienić: T. nieetycznym przedsiębiorcą. J. Psychobiology of Conduct Disorder. N.K. „Science" 1988. s. G. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. Temperament in Childhood. E. A. Sources of human psychological differences. Genetic and rearing enuiron. Kagan. Bouchard. Biołogical bases of childhood shyness. R.Rozdział 10. nr 240. „Journal of Personality" 1990. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. nieuczciwym urzędnikiem. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . Oznacza to natomiast. 223-228.L. Kagan. „Science" 1990. N. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym.J. Loeber. ale pochodzący z ubogiego lub .chophysiology. Snidman. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. Lykken.J. M.surowiec. s. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. 167.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. J. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie).cial Issue. Ktoś inny.R Sholevar. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. s. 263-292. McGue. J. Wnioski z badań nad rodziną. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. An analysis of adopted twins reared apart. red. 40-44.S.nick. T. nr 2. że ich biologiczne wyposażenie . J.E. New York 1989. Rothbart.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. Tellegen. może stać się oszustem. bliźniactwem i adopcją wskazują. z którego środowiskowe. M. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. Biołogical foundations of personality: Euolution. Bates.T. politykiem.171. adwokatem. M. McBurnett. and psy. nr 250. a psychopatia w szczególności. behauioral genetics. które wskazują. Segal. „Psychological Science" 1991.

N. red. Waszyngton. Higgins i B. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia. Cambridge 1987. [w:] Genetics. s. Stack. red.W.L. choćby intensywne. może być włóczęgą bez pracy. F.Fries. możemy powiedzieć. Sch ul singer. Vernon. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood.aches. Psychopathy. s a m o nie wystarcza. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology.J. Plomin. A.C. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. Jak można . New York 1988. Korzystając z wcześniejszej analogii. 177-195. J. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców.Li. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech .A. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina. Schulsinger. De. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu.A.A.vesley. S. Amsterdam 1974.ment. 2-7 maja 1992. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. D. Zob. najemnikiem. J. and environrnent. P. Enuiron. Mednick. brutalnym przestępcą. Bell.L. Mednick. F. and Psychopathology. Jang. S. Warunkowanie społeczne. Theory ond Clinical Applications. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. heredity. Cambridge 1988. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. T.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. Wagner. H.E. D. Moffitt. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. Jackson. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze.A. S. red. Raine.twem. Fulker. R. K. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie.

Psychopathy. De Vi ta. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. Źródła problemu 219 było oczekiwać. Hare. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem.E. większość przestępców wywodzi się z rodzin. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. oraz z charakterem tych przestępstw.Rozdział 10. Ottawa. w wieku około dwudziestu czterech lat.D. Ale nawet udane życie rodzinne. criminality. którzy nie byli psychopatami. Forth. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. family background. . nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. czerwiec 1990. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. R. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. które borykały się z problemami. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. Niezależnie od tego. • Wnioski dotyczące przestępców. A. mając około piętnastu lat. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E.

] Zapytani o jego zainteresowania. ale także rzeczywistość.za śmiertelne pobicie dwunastolatka.. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy. który wagarował.] Adwokat [. skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska. Oczywiście. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. powiedzieli: kradzieże sklepowe. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. [. opisywano jako skłonnego do manipulacji. którego nazwiska nie ujawniono. Sprawcę.. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. która kryje się za statystyką..220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą.] mówił podczas rozprawy . Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . palił marihuanę i lubił gry wideo.. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań.trzy lata więzienia . którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . cwanego i „kłopotliwego od zawsze".. [.. Psychopaci.

Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty.]. nie zmienia się z upływem czasu". ogólnie rzecz biorąc.. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". aż dwudziestu nastolatków wiedziało. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. kradzieże.. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach.Rozdział 10. choć trudno formułować diagnozę na odległość. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. [. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami.. kradzież i posiadanie narkotyków. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. Brzmi znajomo? Możliwe.] Ogłaszając wyrok. W siódmej klasie został usunięty za szkoły. którzy twierdzili. Jego impulsywne.] Otrzymał wyroki za włamania. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. [. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. później regularnie zażywał haszysz.i to tak bezkarnej.. zastraszanie i wymuszenia.. niekiedy kokainę. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat.. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji . a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . a nawet mogą nadawać im ton. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. egoistyczne.

Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". kradzież samochodu. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu".„W czym .jak uważam .niemal na pewno z rozpaczą . Jeszcze bardziej przeraża myśl. gdzie uczciwość. nieodpowiedzialności.222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. braku poczucia winy i tak dalej .im.bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję. „zatrważające jest to. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. Świadczyłoby to.pulsywności. wzmacnianiu. którzy nie pytaliby samych siebie . Większość zarzutów oddalono. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Jak powiedział rzecznik policji. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. znali tożsamość zabójcy. ponieważ rodzice nastoletnich świadków. którzy słyszeli o morderstwie.to niewykluczone. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności. folgując swoim destruktywnym. obawiając się zemsty. Jeśli .stopniowo zmierzamy ku akceptacji. w tym napaść.

Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii.Rozdział 10. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. Nie oznacza to. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. żeby obejrzeć zwłoki. To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. Źródła problemu 223 zawiniliśmy. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. . Nie ulega wątpliwości. Każdy.

nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi. któremu wciąż jeszcze zależy. że zginęła. żeby opisali. [.. autokreację i egoizm jako normę. nieodpowiedzialność.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi.. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. nauczyciel zwraca się do Clarissy .". reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. przy aktywnej zachęcie. Prosi.. szkoły. To tylko film. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. obojętnym spojrzeniem. a potem niemal błaga uczniów. półprzytomni z niewyspania. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. bez diagnozy. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. wiem. I Ten brak empatii. Rozpaczliwie szukając dowodu. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji.jednej z osób.pociągały psychopatę obrzeża i margines. który ją zabił". że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć.niepostrzeżenie. jak oddziałała na nich utrata koleżanki. impulsywność. dzisiaj nasze ulice. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą.. obiecując „wolność osobistą". Film nie rozstrzyga. że [Jamie] nie żyje. Dawniej . czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. . ale wszyscy macie w dupie. które traktuje ubóstwo emocjonalne. „Wszyscy macie gdzieś. Ale nawet ona odpowiada pustym. że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . tylko ganialibyśmy po ulicach. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?". a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. tropiąc faceta. żalu. próbuje przebić się przez „luzacką". Mam nadzieję. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci.

Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. Uznali mnie za wykolejeńca. Zniszczyło mi to życie.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. że się nie mylili. mamy czyste konto. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. czy przestępca jest psychopatą. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. musimy ich poprawnie identyfikować. a potem kogoś zabija. Trzeba posłać go na obóz letni". jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu.mówił. Kiedy miałem siedemnaście lat. więc udowodniłem. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. oskarżono mnie o gwałt. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych.Powiadamiamy komisję. . który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. Jeśli natomiast więzień nie jest O . Trzeba posłać go do więzienia". jak wykorzystać te informacje. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. Seryjny gwałciciel. że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji .

ale również daje wielu ludziom . Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. też jesteśmy kryci . ten człowiek jest psychopatą". że jest tylko kwestią czasu. chociaż wszelkie dowody wskazywały.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". wiarygodną metodę diagnostyczną. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem.dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. Psycholog powiedział też.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. . Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii.podobnie zresztą jak komisja. Trzeba jednak pamiętać. że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki.mówił . który nie został właściwie zdiagnozowany". przeludnienie szpitali psychiatrycznych. że można spokojnie go wypuścić. Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną. niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę.

Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. beztroskim kompanem. a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). jest dżentelmenem". przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. Decyzje te są na ogół słuszne.i najwyraźniej bez większych trudności . Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. Ani ofiara napaści. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista".Rozdział 11. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". ma wspaniałe poczucie humoru.odzyskuje wolność. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. Oświadczył też. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić.fair" z 7 maja 1991. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. bohater programu telewizyjnego „A Current Af. jest świetnym.

a nie takie. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. aby przewidzieć. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. W systemie penitencjarnym. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków. niemal bez kwalifikacji. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?".228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. rozumiem. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. Przypuśćmy. Nieraz też są zniechęceni . Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. która ma także wartość prognostyczną. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. Niestety.lub zdezorientowani . Przejrzawszy stosy takich dokumentów. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. na przykład. że młody człowiek skazany za serię włamań .

. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. W raporcie stwierdza. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. na którym należy ich umieścić. odrzuca wniosek o zwolnienie. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. Z drugiej strony. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. muszą poddać się specjalnym testom. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . Komisja.Rozdział 11. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. pobieżnie przegląda akta i zauważa. wyznaczaniu im zajęć. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. Słyszałem niedawno. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu.

formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. Odmówiłem ich prośbie. chyba sami są »szaleni«". ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. J Na podstawie: N. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. który przewodniczył rozprawie. 371-374. łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. sierpień 1991). nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. Parker. Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. The Garry David case. s. Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. Re- . nr 25. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. prezydenta Iraku. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". „agresywnemu psychopacie". Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. Szczegóły przekazał mi David Platę.

ostatecznym terminem. występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. które wywołuje u niego przerost ambicji. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. s. W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . paranoję i bezwzględność". że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. Cl i nast.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta. nazwał Husajna „socjopsychopatą". ponieważ . profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. nie tylko analizując psychikę Husajna.Rozdział 11. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. Kongresman Robert Doman. Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. Nawet laicy poddali się temu trendowi. uwiarygodniona nie tyle faktami. Goleman. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. poważne zaburzenie osobowości. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991.

teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". bo okradał firmę ojca". Teraz siedzi w więzieniu. Wyjaśniłem.Wcale nie chcę. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. .zawołała matka. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości".232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. Poprosiła. który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia. że mój syn jest psychopatą". WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. już po wyroku . powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. że nie będę mógł tego zrobić. „Ależ właśnie o to chodzi! . która przeczytała artykuł o moich badaniach. że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". To psychopata". oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. Jak na ironię. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. Można mówić. Zanim skończył dziewięć lat. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. Irakijczyk. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. Post przyznał. Pewna kobieta. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu.

na ogół nie przebadawszy oskarżonego. Trauels with Dr. 3. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym.na podstawie tego opisu . sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. 143. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. „Yanity Fair" maj 1990. a potem . Aby wyznaczyć karę śmierci. Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. Niczego więcej nie potrzeba18 .pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . Następnie . Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . s. szych morderstw . nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. Rosenbaum. Zajmuje miejsce dla świadków. Mamy tu do czynienia z praktyką. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. 2. Etyka diagnozowania 233 skazującym. Death. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane.Rozdział 11. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy.

że opisany przez pana człowiek. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. jakie u z y s k a l i . w którym się znajduje. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. dz. I to wystarczyło... W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. Grigson. zabije ponownie: .Tak. Było to całe „medyczne". Ewing. „Dr Death" and the case for an ethical ban.aby uzasadnić opinię.P. absolutnie żadnych. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu..Nie mam żadnych wątpliwości. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. Nie ulega jednak wątpliwości. że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. doktorze? . to znaczy oskarżonego.234 Psychopaci są wśród ras medycznym. odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. które dotyczyły C. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". 407-428. by pozostać przy życiu. „naukowe" świadectwo.Jakie jest pańskie zdanie. s.. pisze Rosenbaum. Będzie tam postępował tak samo. cyt. że oskarżony [. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera.. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce.Czy chce pan przez to powiedzieć. . . jak postępował na wolności" . którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. oczywiście.. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". nawet w środowisku więziennym? .

metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- .Rozdział 11. a także przestrzegania powszechnie uznanych. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. Podkreśla też. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. Właściwa procedura diagnostyczna. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . Rosenbaum komentuje. niezwykłe. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. ma dość charyzmy. że Grigson. solidnych kryteriów diagnozy. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. Moim zdaniem. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . łagodnie mówiąc. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest.

Doktor J. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów.236 Psychopaci są wśród ras nych. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. może pomóc w odróżnieniu przestępców. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego .. że jego zdaniem oskarżony. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. społecznych i środowiskowych czynników. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. lecz także o życiu diagnozowanego. należy dołożyć wszelkich starań. które warunkują antyspołeczne zachowania. Poprawnie stawiana. Trzeba też pamiętać. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. zeznał podczas pewnej rozprawy. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. że skrupulatna diagnoza. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. stanowi zagrożenie społeczne.

lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. a błędne przewidywania oparte . były ważnym elementem strategii prokuratora. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. oceniło przestępcę według jej kryteriów. która była wówczas dostępna. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę.Rozdział 11. Raport i zeznania doktora J. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. że nie mają do czynienia z psychopatą. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. Dwoje moich współpracowników. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym).. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych.misja nie do pozazdroszczenia. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. Adwokat zapytał doktora ]. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. o j e g o sposób użycia Skali. Tak się złożyło. Oboje doszli do wniosku.. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . który starał się. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych). Jak się wkrótce okazało. Wyjaśniłem adwokatowi. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. a następnie sądowi.

ale teraz zabrakło im pomysłów. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. wybierze drogę przestępstwa. Zatrudniała dla niego korepetytorów. piszę w imieniu siostry. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. Będę nazywała go Dennym. Antidotum. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. jak kopał je i bił. środek zabezpieczający przed katastrofą. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. kryje się w starannym stosowaniu procedur. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. u babci i u swojej matki. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Denny ma kilka zalet. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. Zmagająca się z problemem Virginia . że jeśli czegoś nie zrobimy. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. Widziano. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. kłamstwa i kradzieże. Nie pracuje. z której usunięto go za oszustwa. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. Nie pije i stroni od narkotyków. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy.

którego czekają w przyszłości same kłopoty. . jest skazane na porażkę. Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. pokaż mu tę rubrykę i powiedz.są naprawdę nietypowi. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. Jest zbuntowanym. niezrównoważonym młodym człowiekiem.takie. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. Proszę. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. chyba że okoliczności i terapeuta . Będzie to wymagało sporo wysiłku. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". ale naprawdę warto. z radością powitam jego list13. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. Nie wiem.Rozdział 12. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. ma pasierba psychopatę. Jeśli tak. posłać go na terapię. Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . czy siostra osoby. że jeśli chciałby do mnie napisać. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. Landers.oraz pacjent .

że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne.spokojnie przekonał policję. ujawniono więcej takich sytuacji. że nagi i okrwawiony nastolatek. okaleczeń i kanibalizmu .gia.n vii t r f "i' i 11 nr. w tym psychochirur. psychopata wygląda atrakcyjnie. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową. Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. Podczas postępowania sądowego.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu. Wielu badaczy powiada nawet. który zabił go wkrótce potem. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. terapia grupowa. traci jednak wiele z tego.-fr " -------------------.w tym seryjnych morderstw. Kiedy policjant I 202 . Jeffrey Dahmer z Milwaukee. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. sprawca straszliwych zbrodni . Policjanci odeszli. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. który zbiegł z jego mieszkania. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. w tym psychoanaliza.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. co dzieje się wokół.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Podobnie jak człowiek.

Skuteczna terapia wymaga również. 110. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. s. czynnościami kom. chociaż świat ten osobom . DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. brakiem poczucia własnej wartości. Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. Krótko mówiąc. New York 1970. nieśmiałością. Psychopathy. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. że zdenerwowany rozwodem rodziców. Hare. R. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. z którymi się nie zgadzają. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. a system prawny.Rozdział 12. w którym znajdowały się zwłoki. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. Pozwolono mu odjechać. Theory and Research. powinniśmy nadal poszukiwać metod.pulsywnymi i tak dalej. depresją. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. Dahmer oznajmił. „Nic nie działa". obsesyjnymi myślami. aby dostosować się do norm społecznych. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości.

Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. otoczenie wszystko.jak sądzą . Są przekonani. Ci zaś. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. Doznają niewielu zmartwień. Trudno zatem się dziwić. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. wśród konkurentów do władzy i zasobów. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. zwykle obwiniają system. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie .242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. aby uzyskać „co im się należy".otoczenie. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. bezwzględnym środowisku. . los. Są także inne powody. Przystępując do programu leczenia. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. tylko nie siebie.

niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów. nie mają dla nich wartości. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie.Rozdział 12. Relacje międzyludzkie. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. do których dąży większość terapii. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy.

. któ192 rych należy oszukać. zastraszyć. ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. że inni także mają swoje potrzeby. nie mają koncepcji przyszłości.. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. lepsze metody manipulacji. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań.Rozdział 12. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. uczucia i prawa. narzucając współuczestnikom 192 . nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala.] socjopaci nie pragną zmiany. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. uwieść lub wykorzystać . Psychopaci mogą opanować nowe. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. a terapeutów za osobników. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. uważają terapię za farsę. jak i terapii grupowych. Jak pisałem wcześniej.

Maxmen. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. „notorycznego kłamcę. New York 1986. argumentując. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". których sam nie zainicjował. swoje przekonania i interpretacje. Farrow.] Wydaje J Na podstawie artykułu M. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". [.. i za klasyczny przykład oszusta. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady. Czy możemy cokolwiek zrobić? J.Rozdział 12. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991.] Nie chce uznać. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę... który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 .nią niewidomą kobietą. 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa.. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. Podkreślał też. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania". . który prowadził więzienny program terapeutyczny. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. [. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. uprzejmym. którzy zeznali.S. Na przykład psychiatra. złamał warunki zwolnienia. Essential Psychopathology. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. inteligentnym i zajmującym". który każdego zauroczy".

którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. chwalił się.mówił. . wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". Jest to program intensywny i bardzo kosztowny . a także traktować ich w humanitarny. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy.pod względem sprzętu i obsługi . Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej". Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. pełen szacunku sposób.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. Jak wspomniała.Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . „Niewiarygodne .

Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". nr 8. . s. 194 cjentow . Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". bo podświadomie chcesz je ukarać za to. że gwałcisz kobiety. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. którzy nie uczestniczyli w programie. oszukiwania i wykorzystywania innych. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. Ogloff. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. Saskatoon. Wong.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". . „Twój problem polega na tym. po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. niepublikowana praca magisterska. Kanada. A. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. „Behavioral Sciences and the Law" 1990. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J. Hemphill. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Wiedzą.Rozdział 12. Greenwood. czego zaznałeś od swojej matki" . 81-90. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. S. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. Niestety. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J.R.

. Niestety. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. McCord. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. opisanego szczegółowo przez McCorda. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. które oczekują poprawy. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. podobnie jak terapie. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. m W. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. New York. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. The Psychopatii andMilieu Therapy. s. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. 1982. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". Zawsze zdumiewa mnie gotowość. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. Programy te. 202.

niechęć do pójścia spać).C. Niewykluczone. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. Dobra pomoc dla rodziców. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. w którym problemy się pojawiają14' . . dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. Warszawa 2005. L. D. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. Programy te są zwykle intensywne. Dyscyplina bez krzyku i bicia. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania.Rozdział 12. tłum. które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. Unell. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. Ściepko. Grimley. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. E. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci.K. wcześnie zastosowane. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. A jednak się nie sprawdzają. B. J. Nie należy 14 sprawiedliwość. New York 1986. balaganiarstwo. Praktyczny podręcznik. że niektóre z tych programów. Kirby.A. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. rywalizacja między rodzeństwem. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". Wyckoff. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne.

nie mamy jednak możliwości. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. Niewykluczone. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. mało jest programów. które spełniają . Osoby te nie potrafiły zrozumieć. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. żeby o tym się przekonać. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. żeby ich do tego zmusić. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. Na przykład żona psychopaty może sądzić. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. • Po pierwsze. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia.

subiektywne cierpienie. o którym mowa. • Po drugie. a także niewłaściwej oceny programów. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. Termin l e c z e n i e sugeruje. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. To ważne zastrzeżenie. Prawdę mówiąc.Rozdział 12. badań nad pojedynczymi przypadkami. . W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. Wiemy. oznacza bowiem. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. i ważne jest ustalenie zakresu. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. • Po trzecie. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. czy program. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. państwowymi i społecznymi. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć.

Programy.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. żeby spływał po nim jak po kaczce" .psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia.. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. Niewykluczone. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów. Kiedy domagamy się od psychopatów. . których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. muszą uwzględniać to stanowisko . bo ma większą wrażliwość. niż tych. lecz nie psychopatom. zapytali mnie niedawno.albo będą skazane na klęskę. że zgodzą się na nasze postulaty. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną. którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne. Po drugie. . żeby zmienili swoje zachowanie. zapewne wydają się takie społeczeństwu. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. [.Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny.o ile potrafimy to rozstrzygnąć . „Wszyscy powtarzają. To bzdury . Po pierwsze . która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca.mówił Joseph Fredericks. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. może żądamy od nich czegoś. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu..jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia. że psychopatów nie można leczyć. Jest psychopatą.252 Psychopaci są wśród ras Ale . Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. badaczy i klinicystów. co sprzeciwia się ich „naturze". dostosowując je do naszych norm i oczekiwań.

Ottawa 1992. Podstawą projektu była opinia. że założenie większości poprzednich programów . które zmniejszą prawdopodobieństwo. Uznaliśmy. . Corrcctional Service of Canada. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze .Rozdział 12.ma spore szanse na sukces. Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. 29S Robert Hare. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy. więziennictwa oraz projektowania i oceny programów .jest błędne w odniesieniu do psychopatów. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym. który . psychiatrii. Research Branch. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . jak i po powrocie do swojej społeczności. kryminologii.jak osądziliśmy . że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu.zawsze kierują się własnymi zasadami. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu.

przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. ile przekonywać. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. Oczywiście. CO ROBIĆ. Niewykluczone również. politycznych nacisków i obaw społeczeństwa. penitencjarnych i społecznych.i starali się przyśpieszyć . że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. trzeba sobie uświadomić. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). których nie poddano terapii). że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne.Rozdział 12. ale nie względem innych przestępców. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. Równocześnie będziemy starali się wskazać. i odwrotnie. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego.nie wydają się atrakcyjne. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . Program zaprojektowano tak. Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. Będziemy też wykorzystywali .

najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. że znajomość przestępczych metod. można próbować ograniczyć doznawane szkody. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. i być może czują się jak w potrzasku. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. na niewiele zda się psychopatom. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. Jeśli nie zadziałają. .na niebezpieczeństwo. wszystko będzie w porządku. że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. Będę bardziej się starać. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. Podobnie można powiedzieć.przyniesie owoce. schodzić mu z drogi. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. Wiem: łatwiej powiedzieć. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. częściej mu ustępować".zwłaszcza swoich dzieci . zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. istnieją sposoby. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. Oczywiście. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. Ale mówią też. zapewne już podejrzewają. Są jednak metody obrony. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. okazywać więcej tolerancji. niż zrobić.

swadę i tak dalej. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . nie wyłączając ekspertów. Tylko z pozoru jest to proste. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. a nawet ubezwłasnowolnieni. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- .wspaniały wygląd. Wszyscy. nie bardzo rozumiejąc. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. Warto jednak wypróbować kilka metod. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. hipnotyzujące maniery. z czym mamy do czynienia. Choć moja książka powinna tu pomóc. co się z nimi dzieje.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. kłamstwa i manipulację. przyjemny tembr głosu. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn.

R. Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby. „widowiskowość" i tak dalej . że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. Northvale 1988.przeszywające spojrzenie. Me.loy. .wywierają na nas obezwładniający wpływ. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom. Psychopathic Mind.pliwości. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. przesadna gestykulacja. której niewerbalne sygnały lub sztuczki .

jakikolwiek inny . Bez względu na jego nastrój . nauczycielach z liceum.„poetyczne". Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy.głosi mądra maksyma. pozbawione wyrazu [. niepokoiło.] Jego spojrzenie przykuwało uwagę.. widziało się przede wszystkim te zimne.pozostawały bez zmian. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn.jakie myśli i jakie zamiary" . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e . Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci.mówiła. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. przenikliwe i wrogie.. Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie.fieldzie i Jayu Smithu. co Gary myśli i czuje.Rozdział 13. co się za nimi kryje . [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). jowialny. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona.. który rozkochał ją w sobie. Last Rampage. Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. „lodowate". że niekiedy byt naprawdę przerażający". Nie wiedziałam. s. któremu pewien 200 J. a język drugie. nieprzyjazne oczy"15'.w zależności od tego. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych.były jego głęboko osadzone.gniewny. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. mordercę. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. Patrząc w nie. „Kiedy oczy mówią jedno. skazanych (Bradfield w 1983. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. 4. który zręcznie manipulował systemem karnym. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. a określano je rozmaicie . Ciarkę. nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy.. zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 .najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze . [. dz. w jakim byt nastroju. [.. Puste. cyt.. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. trudno było odgadnąć. że mogto paraliżować.] oczy. Myśląc o Gaiym.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. „hip. ..notyzerskie" .

Wydaje się jednak.. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki.] Jo. [. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych". Usiadł i zaczął bawić się z [psemj. Dodał. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha. Mówiono o nich »gadzie oczy«.również tych stosunkowo nielicznych. 18. dz. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. Nie miały w sobie u c z u c i a .] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych. trudno jest oprzeć się takiej myśli.. Niby znam kilka osób o zimnych. . rybich oczach. Echoes in the Darkness.popełnia straszliwe zbrodnie.. nie gad [..zauważył jeden z nauczycieli . że zachowanie psychopatów .Rozdział 13. Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. którzy mordują i kaleczą .. Dosłownie zwaliło go z nóg. To były oczy. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy. ale i ono niezupełnie zadowalało".wynika nie ''"' J. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora.pisał Wambaugh . Waumbaugh. jest książę ciemności" . moja droga. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu.ostatecznie uświadomiła sobie. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba.. Hannibal Lecter.. cyt. Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Nasuwało się określenie »oczy płaza«. ale to także nie było trafne". Sekretarka Smitha . Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. s.

plany i tak dalej. Nawiązujmy znajomości.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. lecz o zasięgnięcie informacji. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. mając oczy szeroko otwarte. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. wykorzystując aksjomat. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. co rozmówca powie lub zrobi. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. pracę. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. miejsce zamieszkania. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. jak każdy człowiek. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. To cenna wskazówka. którzy okazują nam zainteresowanie. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. wymijająco lub . Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. rodzinę. Posuwa się jednak znacznie dalej.

Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. kluby. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. zagraniczne lotniska i tym podobne. którego poznała w swoim kościele.i zwykle znajduje kogoś. Spotkawszy tego człowieka. Potencjalna ofiara jest samotna. Na przykład moja znajoma. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. Mówił.mówiła później . że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. że wcale nie studiował na mojej uczelni. Niekiedy jest to zaskakująco proste. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. zmęczona. rozrywki lub przygody . zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. statki wycieczkowe. kurorty. Dalsze dochodzenie ujawniło. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. Cała ta historia . Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. Kurs przetrwania 261 niespójnie. Ostatecznie uciekł z miasta. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. rozgniewana na mnie. szuka towarzystwa. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. napomknąłem. Wzbudziło to moje podejrzenia. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. mężczyzna porzucił ją i zniknął.Rozdział 13. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni.wygląda . nieco zagubione i zdezorientowane. bo zniszczyłem jej świat fantazji. nie za darmo).

Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. ale kończy się boleśnie. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. który „zgubił" . Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. kto się nimi interesuje.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. choćby w niebezpośred. który szuka nowych ofiar. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą.nich kontaktach finansowych z psychopatami. przygnębiona. Starajmy się poznać samych siebie. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. fundusze emerytalne i tak dalej. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". bywa przyjemne. „Czułam się zmęczona. Pławienie się w pochwałach. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. a także konsultacja z psychologiem.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. domy maklerskie. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. z pewnością można to rozpoznać . Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. Często słyszy się 0 oszustwach. ale było wtedy inaczej. których ofiarą padły banki.

Szukajmy fachowej rady.Rozdział 13. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. czym najlepiej mnie zmanipuluje.pomysłami. . kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie .zorientowałem się. 'sycholog sądowy J. . które przypuszczają. gdy zdezorientowani. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat.»Jest naprawdę błyskotliwy. po jak długim . że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. ale czym? Moją błyskotliwością . Reid Meloy wspomina. Dla większości z nas nie jest to łatwe. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli. kwiecień 1991. »Niesamowite!« . która wprawiała mnie w zachwyt. Prywatna rozmowa. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie. Niemal równie przygnębia to. że ich mąż. ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne.Byłem pod dużym wrażeniem. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. dziecko lub znajomy . W takich okolicznościach. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. Imponował mi. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" .mówił mi Meloy przez telefon. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę.wstyd przyznać. żona. owszem.myślałem. nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana.

potem u szeregu psychologów i psychiatrów . postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. że problem istnieje. Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. na przykład. krewnych.przez znającego się na rzeczy klinicystę . że j e j relacji nie traktowano poważnie.kogokolwiek . Nie potrafię zliczyć. ile razy mój telefoniczny rozmówca. policji i tak dalej. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. Czasami jest to bardzo trudne. że to z n i ą jest coś nie w porządku.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. że może mieć rację.nadaremnie. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. Należy zadbać. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. i pragną dowiedzieć się ode mnie. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. aby ldinicysta. pewna mieszkanka Maine.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. przyjaciół. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. jak powinny postąpić. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. Zadzwoniła do mnie. których mi udzieliła. z którym się konsultujemy. świadczyły. Można . która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś . Informacje.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów.

że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. Oczywiście. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. ale nie ma dowodów. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . Psychopaci stosują te same zasady . a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. emocjonalne lub finansowe cięgi. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. Pamiętajmy. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. naraża się na fizyczną napaść. Na przykład żona. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. Podobnie. Nie obwiniajmy siebie.własne zasady . Bez względu na powody. która broni swoich praw. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. my natomiast . a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. kto jest ofiarą.ponieważ dostajemy fizyczne. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. że wina nie leży . rozmyślając. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. Owszem. co się dzieje. Nie zapominajmy. że nie jesteśmy sami. Psychopata. że kobieta poślubiła psychopatę. który przyczynia się do naszego cierpienia. choćby poprzez uświadomienie.Rozdział 13. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia.wobec każdego.i z innego powodu. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. Bardzo trudno jest ich przekonać. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. że to oni cierpią.

którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. W walce nastawiają się zwykle na wygraną.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie. Taktyka adwokata okazała się skuteczna.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. Adwokat kobiety świadomy. Nie oznacza to.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Na przykład. Ale liczba osób w naszej społeczności. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. a „wygrawszy bitwę". trudno jest się z tym pogodzić. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa .doradził klientce. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. Oczywiście. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. że nie powinniśmy bronić swoich praw. Ostrożnie z metodami ofensywnymi. że przeciwnik jest niebezpieczny.wiążące dla obu stron . może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. które również dały się omamić. psychopacie. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. Pamiętajmy jednak. możemy zadecydować. niewykluczone. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . .to żaden wstyd paść jego ofiarą. Ustanówmy ogólne zasady.

Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. Mało prawdopodobne. przekonywał. na ogół jednak pozostają tacy.„jak musisz się zachowywać. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. Psychopaci mogą obiecywać. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. ale nienaruszalne zasady . lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. ale na ogół daremnie. W końcu. Nie oczekujmy radykalnych zmian. że „konsultant" ją zwodzi. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Szybko zrozumiała. i podjęła przeciw niemu kroki prawne. Rozpaczliwie szukając pomocy. jacy byli zawsze. aby tutaj mieszkać" . postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. . wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. całkiem zdesperowana. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. Sensowne.Rozdział 13. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. że się zmienią. Niestety.

i wymaga fachowej porady. jak i prawnej.schodzić z drogi. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. Korzystajmy z grup wsparcia. Im bardziej ustępujemy.oraz naszych znajomych . Zależnie od sytuacji. Ofiara zwykle przekonuje się. psychologami i klinicystami.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. .że jesteśmy ich niewarci. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. które zajmują się przemocą w rodzinie. wiemy już. którzy wiedzą. a nawet popadamy w obłęd. Bywa to niełatwe. a nawet ryzykowne. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . że czekają nas ciężkie czasy. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami.lepiej jest uznać. że nie jest sama. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. Oczywiście. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . zarówno medycznej. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów. godzić się z losem. zatracać własną tożsamość .

dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. z dwóch powodów.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. P . Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. ignorując los ich ofiar. Trzeba nauczyć się socjalizować. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. psychopatów. Po drugie.jest tylko chwytliwym hasłem. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Jest sprawą absolutnie nieodzowną. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. zamiast ratować sytuację już po katastrofie. że niezbędne są dalsze badania. nie resocjalizować. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. Ja również tak postąpię. Po pierwsze.

I 1 .

................................................................................ 1 8 3 Rozdział 1 1 ................ 2 5 9 Epilog .... 1 1 0 Rozdział 9............................................ Wyostrzanie obrazu .................................................................................. ................................................. ............................... Źródła problemu .... Rozdział 2............. Muchy w pajęczej sieci ..................... Kurs przetrwania ...SPIS TREŚCI Nota od autora........... 272 ....... Rozdział 3... Profil: tryb życia .......................242 Rozdział 13....................................................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ..... Rozdział 8.................. Przestępstwo: logiczny wybór ................................................................................. ..... „Doznawanie" psychopaty ................................................ .................... Rozdział 10.......................... Wprowadzenie: istota problemu. ..................... Czy możemy cokolwiek zrobić? ........................... Rozdział 4................. Etyka diagnozowania ...228 Rozdział 1 2 ........ Słowa z kieszeni płaszcza ....... Rozdział 5........... Profil: uczucia i relacje.................. 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6............ Rozdziali.. ........................................................................................................ Wstęp i podziękowania ....................................... Rozdział 7............................................ Psychopaci w garniturach........

Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. s. 81 " D. <59 A. . dz. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. R. Newman. Gramblingowi. cyt. 58 „Playboy" maj 1977. nr 8. Afterthoughts. nr 6. Programs Branch Users Report. The Death Shift. 80. 250-259. 83.P.. s. Rosner. 1. s. 11 Tamże.. Wong. n 118 B. 93n C. Ewing. s. s. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. Senlencing Memorandum. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. s. red. Serin. s. New York 1973.C. Elkind. dz.nia »J 2300/85. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. Hare. 111 rr.S. 423-431. Three preliminary studies. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. J. McPherson. 86. 69. E. Kosson. z uczuciami innych osób. P. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Cognitiue Bases of Mental Disorders. Psychopathy and oiolence in criminals. "r s. s. L.P. New York 1989.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. S. Luria. s. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum.nal of Law and Medicine" 1983. 78. ■sSmith. Smith. Newbi Park 1991. „American Jour. s. akt oskarże. s. L. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. s. The Working Brain. Magaro. lekceważenie zobowiązań społecznych. Ottawa 1984. tatwość reagowania agresją 49 P. 362. 87. 3. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). Swindle. t. 70 . IM „ Tamże. 117 Tamże. s. Tamże. cyt. Tamże. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. 390. nr 7. Tamże. 35-50. „Dr.N. D. 407-428.P.R. Gorenstein.

84-85. Quay. Geschwind. R. cyt. A.. cyt.7. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. dz. Szkoda. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. Sentencing Memorandum. 122 M. Michaud.. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. nr 9. and Pathology.T. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. Scerbo. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. dz. Ted Bundy. s. 127 faędzia Herman Cahn. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984.119 Tamże. cz. 50. S. • Mężczyzna. 55. C. okręg Nowy Jork. 38. czyli Grambling. New York 1977. 48. John Grambling junior. The International Thesaurus of Quotations.. Biological Mechanisms. H. Tripp. cyt. nadawca. J. s.G. [w:] R.. nr 99. M. Hare. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". Smiley. B. Wcale mnie tam nie było. 22 listopada 1990. s.D. 0'Brien. s. 107. List by! próbą przekonania sędziego.D. sonality and Individual Differences" 1988. Captain Bob Reuealed. A Crook and a Conspiracy of Silence. 272129 130 135 J H. s. 6 marca 1987. List do sędziego Hermana Cahna. Associations. 15 N. „Journal of Consulting Psychology" 1962. „How grateful should Europę be?".N. McPherson. Jenkinsa.. Hare. nr 26 . zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie. A. Proceedings. Jutai. ( 217-220. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. Inside Edition. dz. The Menacing Stranger. s.. Sentencing Memorandum. Galaburda. Actions and Passions. Raine. Johns.C. cyt. New York 1970.. s. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. s. dz. cytat nr 199. A. Grant. Rosner. „Independent News Service" 7 grudnia 1991._s. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. V. H. Cerebral Lateralization. 329-337. 141-14-' R. L. Lemer. Aynesworth. N. 361. nr 93. Cambridge 1987. Chan. . s.

Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. Cham. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. GoodBehauior.C. „Psychology Review" 173 Zob. nr 18> s.paign 1985. New York 1987. " D.F. H. Kofoed. s. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P.D. s°ciopathy as an adaptation.. So you think gestures are nonverbal. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. Tamże..J. Kohl. 158. Hare. Downs. D. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. nr 8.W. 1SS Tamże. s.G. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy.. Feyersisen. Garber. „Ethology and Sociobiology" 1987. cyt. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. s. Sociobiobgy and antisocial behavior. 144. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. s. Growing with Your Children. „International Journal of Psychology" 1983. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. 166. Aynesworth. Harpur. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu". New York 1981. Williamson. 260-273. 545556. 701-706. Michaud. Praktyczny poradnik dla rodziców. nr 172. Ted Bundy. Blechman. Best Kept Secrets. R. McNeill. MacMillan. przemoc. wizerunek własnej osoby . jak dyscyplina. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. „Psychophysiology" 1991. M.K.D. S. Harpending. s. nr 28.S. sierpień 1990. Sobus. J. 140 S. 63S-72S. T. H. H. Springfield 1989.A. L. dz. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. Boston. Spitzman. porusza takie kwestie. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. J.. Cytaty pochodzą z jej artykułu. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. R. Garber. s.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful