Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. .8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. nawet jeśli inni określają je tym mianem. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. być może nimi nie są. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. w którym pojawia się w tej książce. nie mam więc pewności. Czytelnicy nie powinni zakładać. Być może wspomniane osoby są psychopatami. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst.

Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. psychiatrzy i psychologowie sądowi. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. zdruzgotane nadzieje i puste portfele. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. ale nie wszystkie. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. pozostawiając za sobą złamane serca. egoistycznie zdobywają to. pracownicy opieki P . Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. oszustach i zorganizowanej przestępczości. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). a środki masowego przekazu. czego pragną. którzy oczarowują. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. wiedziałem. „Dlaczego tak się zachowują?". „Jak możemy się przed nimi chronić?".WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. jak zechcą. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. i postępują tak. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach.

funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. W dużym stopniu wynika to stąd. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. aby wiedzieli. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. jak go rozpoznać. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. z kim mają do czynienia. służba więzienna . którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. które nie orientują się w naukach behawioralnych.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym .nie tylko dla ogółu czytelników. skorzystają z przypisów do rozdziałów. Dla ich fizycznego. Mam nadzieję. kuratorzy. że czytelnicy. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. mechanizmom obronnym i tak dalej. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. a którzy nie. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody.nieświadomym procesom i konfliktom. nie zawsze potrafią ocenić. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z .

Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Szczególnie jestem zobowiązany Averil. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. . Timothy'emu Harpurowi. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. oni wnoszą nowe pomysły. którzy uczestniczyli w badaniach. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden.za zachętę do napisania tej książki . Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. omawiam je w swojej książce. Jej ciepło. Aby zapewnić anonimowość więźniom.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. która pokazała mi. która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. Adelle Forth.oraz Suzanne Lipsett. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. Chciałbym podziękować Judith Regan .

Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał.. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach. [.] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe.. William March. do czego oni sami są niezdolni. na którym je wzorowano. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. że ktoś inny mógłby zrobić coś. Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. The Bad Seed .

.

Omawialiśmy w nim eksperyment. niż dają. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. Owszem. Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. Wszyscy biorą znacznie więcej. pozwoliliśmy. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. inni na wolności. Pochodziły od ludzi. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. Osobnicy ci. sekretem. których można spotkać w każdej kulturze. jaki jest naprawdę.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. wśród . który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. a zajęciem . Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. Te elektroencefalogra. nazywaną elektroencefalogramem (EEG). rasie. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. aby manipulował nami i oszukiwał nas. społeczeństwie i środowisku. nieraz czarujący .my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów.

seryjnych morderców.przyp. ale wielu też pozostaje na wolności. setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu . istotnym tylko dla wąskiego grona osób. Czytelnicy dostrzegają zapewne. red.osoby.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku . że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. Dziesiątki książek. adwoka- . gangsterów. giełdowych naciągaczy. bezwzględnej osoby. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. Jak można się spodziewać. wana głosem sumienia. nieuczciwych urzędników. które mnożą się w ostatnich latach. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . emocjonalnych związków . Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . filmów i programów telewizyjnych. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. złodziei. s. gwałcicieli. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. 597 .. oszustów. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. jak i jego rodzinie. Aby rozwiać te wątpliwości.Psychologia. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. osób znęcających się nad dziećmi. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych.chociaż bynajmniej nie jedyny . aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie.to rażące naruszanie norm społecznych.choroba umysłowa. lecz dotyczy każdego z nas. cyt. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi. Podręcznik akademicki. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. dz. damskich bokserów.sto tysięcy. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii.

.wschodniej Azji opróżnione portfele. członków zorganizowanych grup przestępczych. który w latach sie3 T. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. • Gary Tison. międzynarodowy oszust. morderca. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. • Jeffrey MacDonald. Wystarczy przejrzeć gazety. zawodowych hazardzistów. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . lekarz wojskowy Zielonych Beretów. Buried Dreams. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. hazardzista i morderca. New York 1987. baronów narkotykowych. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". bezradne kobiety. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . przemytnik. Twierdził. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. że zbrodni dokonały „ćpuny". tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . Cahill. który bawił dzieci jako klaun Pogo. najemników i biznesmenów bez skrupułów. • Charles Sobhraj.tów bez uprawnień. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. żeby zorientować się w skali problemu. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. terrorystów. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. przywódców sekt.

że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. ' R. New York 1991. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . 0'Brien. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. Twierdził. J. Ciarkę. 7 D. • Ted Bundy. B C. • Joe Hunt. • Dianę Downs . Night Stalker. Potrafił wmówić niektórym biegłym. Unedecker. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. kradzież z włamaniem. New York 1989. New York 1990. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . Two of a Kind. który z dumą głosił. J. • Clifford Olson. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. Nevilie. London 1979. McGinniss. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. aby pozostać w centrum zainteresowania . seryjny morderca z Kanady. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . Last Rampage. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). jeden z „dusicieli ze wzgórz". 5 J. New York 1985. manipulant. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . w tym rabunek. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). Fatal Vision. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. The Hillside Stranglers. a teraz czyni wszystko. • Richard Ramirez. że jest „zły". torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. w którym pogrzebał swoje młode ofiary.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. Ciarkę.strzelała do własnych dzieci.

Echoes in the Darkness. morderca chory na ciężką psychozę. 10 Taż. New York 1987. David Berkowitz. Czekają na egzekucję . Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. Edmund Kemper. New York 1988. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. Wambaugh. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. napadał [. Smali Sacrifices. New York 1980. który porzucił pierwszą żonę. The Stranger Beside Me. ponieważ żona zaatakowała go. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . • Ken McElroy .na przykład Ed Gein. " H.. Twierdził. "' J. 12 S. seksualny sadysta i nekrofil. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . The Billionaire Boys Club. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . Rule. próbował zamordować drugą. palił. Horton. • Kenneth Taylor. których zbrodnie. nieraz przerażające. New York 1989. że zabił w samoobronie.] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. Toronto 1990. In Broad Daylighl.torturowały i zamordowały młodego człowieka. „syn Sama".i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. kobieciarz. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . • Colin Pitchfork. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. New York 1989. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . " A. '1 I.18 był i Psychopaci .„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . Finał Payoff. MacLean. Mulgrew. gwałcił. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . „zabójca studentek". pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". dentysta z New Jersey. Tego rodzaju ludzie ..

że psychopaci naprawdę istnieją. In a Child's Name. L. Gollmar. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . wyrachowanej racjonalności. którzy nie zabijają. byli krewnymi. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. Klausner. Co więcej. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. nikogo nie mordując. Bardziej prawdopodobne jest to. Provost. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. Maas. R. The Co-ed Killer. mianowicie psychopatów. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. Perfect Husband. 19 który przyznał się do torturowania. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. The Blooding. " G. New York 1981. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. " P. n i a ) ' . New York 1991.ich straszne czyny. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. Cheney. 20 lr>J. New York 1981. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. Berkowitz i Dahmer . Edward Gein. makabryczne fantazje seksualne. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. Son of Sam. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". New York 1989. Film telewizyjny. New York 1976. niż że stracimy życie. 19 M. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . Trzeba jednak przyznać. 17 listopada 1991. że stracimy wszystkie oszczędności. oszukani przez sprytnego naciągacza. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh.Wprowadzenie: Dahmer. samochodach" . że zanim ich aresztowano. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. lecz z zimnej. CBS. New York 1990.

zasadniczego warunku miłości.jako jednostki i jako społeczeństwo. Owszem. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. Argument. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. jest tu mało przydatny. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. jesteśmy skazani na rolę ofiary . Są głębsze. zdolnymi troszczyć się o innych.całkowity brak empatii. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. Johnson.w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. Oto prosty. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców. Mam nadzieję. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. które należy . których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. które miały straszne dzieciństwo. badamy najpierw sytuację rodzinną . że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. Ponadto większość osób.gruntownie zbadały sytuację. agresywnymi dorosłymi. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. że wielu z tych przestępców to psychopaci. gdyby odpowiednie władze . Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach.ale z niewielkim skutkiem.przejmowania się bólem i cierpieniem innych .

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. . aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie.

. Trzy z nich. dziecku. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę." albo „Wie pan. O . dzwoni do mojego laboratorium. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. zamszowych butów. zapinał rubinową klamrę pasa. . nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. skulona.. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. Larry McMurty. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. Horseman. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. aby opowiedzieć o mężu.spytał. Halmea. czy nie słodka z niej dziewczynka? . ale Hud już wstawał. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. Spotykam się z tymi rozważnymi. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii. obróciła się ku ścianie. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. uśmiechając się do mnie.No. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. Wiele osób. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. ale właśnie opisał pan mojego szwagra". pracodawcy lub znajomych. które tworzą pierwszy rozdział książki.

który mógłby mi podpowiedzieć. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. czym kierują się ci ludzie. a także zrozumieć. znalazłem się na nieznanym mi terenie. kochankowie. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. Wszyscy . albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. że „coś tu jest nie w porządku. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. gdzie przebywali przestępcy.Rozdział 1. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. Rodzice. jak ma postępować psycholog więzienny. Delikatnie mówiąc. dzieci. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. Przypuszczam. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. małżonkowie. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. ale nie bardzo wiem co". I oto. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi.

oczekiwano więc. który mierzył mi stopy. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. Był to wysoki. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. nigdy jednak ich nie stosowałem. a buty różniły się między sobą o dwa numery. nalegał jednak.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. Trudno było zrozumieć. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. Owoc tych starań był sygnałem. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. więc książki mojego poprzednika .kompletnie nie wiedział.cha i Test Apercepcji Tematycznej. szczupły.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. Pomieszczenie to było odizołowa. które wyglądały znajomo . Strażnik. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych.nosili mundury. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę.ne od pozostałych części zakładu. budzący zaufanie kącik. który . Skierowano mnie do mojego biura . Przekonałem naczelnika. który składał się z niebieskiej marynarki.podobnie jak ja . zupełnie innego niż przytulny. ponieważ więzień. że próbuje mi coś uświadomić. że nadeszły dla mnie trudne czasy. i posłał mnie tam do przymiarki. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. Doszedłem do wniosku. ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. i to po kilku moich zażaleniach. że ja także włożę „mundur". że jest to przycisk alarmowy. wyjaśnił. Słyszałem coś o tych metodach.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. jakiego się spodziewałem. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. a niektórzy broń.

Pohamowałem się jednak . Ray nie zabił współwięźnia. Więzień . że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. a może zrozumiałem. że Ray chce mnie sprawdzić. czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. Potrzebna mi pańska pomoc. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . rozniosłaby się pogłoska. Wydawało się. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. Ku mojej uldze. Stwierdziwszy. który ze mną nawiązał. ale przeciw współwięźniowi. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. aby ustalić moją pozycję w zakładzie. który zalecał się do jego „protegowanego" . o czym pomyślałem.w terminologii więziennej. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. jak leci? Mam problem. przemilczałem sprawę noża. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. Gdybym natomiast doniósł na Raya.będę nazywał go Rayem .może przeczuwałem. dla której mi o tym mówił. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. doskonale dla Raya widoczny. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. że nie biegnę uruchomić alarmu. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem".Rozdział 1. Przyczyna. Ray wyjaśnił mi. zachęciłem Raya. który przymyka oczy na jawne . Po naszej pierwszej sesji. Chciałbym z panem porozmawiać". którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. że jestern właśnie poddawany próbie. a kontakt wzrokowy. że zastanawiałem się. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu.odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. Pierwsze. był tak bezpośredni i intensywny. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem.żadnego zerkania na boki. nie była od razu oczywista. doktorku. byłoby to naruszeniem surowej reguły. szybko jednak uświadomiłem sobie.

gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. zmęczony jego naleganiem.. twierdził. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. Kiedy go stamtąd wypuszczono. sporządził sobie ów nóż). Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. ale w końcu ustąpiłem. Wciąż pamiętałem o tym. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. Kiedy ucichło zamieszanie. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy.. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. Ustalono. które można przerobić na alkohol. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . jak przypuszczam.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika.pogwałcenie więziennych zasad. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. że kuchnia jest źródłem cukru. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. dokładnie poniżej miejsca. Któregoś dnia przekonał mnie. owoców i innych składników. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . że byłby dobrym kucharzem . Nie pomyślałem jednak.dostrzegał w sobie talent do gotowania. miał teraz znakomitą okazję. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. ziemniaków.

skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . Potem. Kiedy go spotkałem. i wielu innych. w jaki zareagował. Dobrze znali Raya. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. Uznawszy ostatecznie. kiedy cytowałem dokumenty. jeden z funkcjonariuszy. nieprzerwanie. odmówiłem mu poparcia.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. nadal spłacałem swojego forda. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu.nie tylko mnie. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . bardzo mną wstrząsnął. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. miał bo°atą przeszłość (i . który miał później zostać naczelnikiem więzienia. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. A przecież przekonał mnie. od niechcenia. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. ale każdego. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . Morrisa pięknie polakierowano. że jest gotowy do poprawy. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. Sposób. i nie peszył się ani odrobinę.Rozdział 1. Łgał bez końca. . że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. do gotowania. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. Zgodziłem się. mechaniki i tak dalej. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja . które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. wyremontowano silnik i układ kierowniczy.jak się okazało . Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. które podważały jego słowa.przyszłość) kryminalną.no.pomimo moich kwalifikacji. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić.

że wprawię go w zakłopotanie. jak leci?" . Gromadząc materiały. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Świetnie nam się razem pracowało". czy myślałem wtedy o Rayu. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. po czym spadł na podłogę . Jasne. Jak nam powiedziano. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat.chyba około roku. niedaleko od więzienia. odkryłem.zagotowała się woda w chłodnicy. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. kiedy był tam zatrudniony . przewód hamulcowy został przecięty tak. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. Na szczęście. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". Na początku roku akademickiego. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. Później. abym o nim nie zapomniał. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. Któregoś dnia. że podana przez niego lista . gdy przeglądałem jego dokumenty. Być może to zbieg okoliczności. spodziewając się.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. nawet nie mrugnąwszy okiem. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. wprowadzałem go w życie więzienne. Łatwo było temu zaradzić. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. ale problem. Nie jestem pewien. ale okoliczności sprzysięgły się. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. Przy sąsiednim stole stał Ray. usłyszałem. notując dane kolejnego studenta. kto jest nowym właścicielem morrisa.zawołał. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. że Ray pracował w więziennym warsztacie. „Hej. siadywałem przez tydzień za stołem. że powoli wyciekał z niego płyn. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. doktorku. kiedy naprawiano tam mój samochód. w tej przedkomputerowej epoce. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej.

kiedy przysłano do mnie więźnia. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. a przy tym nie wiedziano. po tylu latach. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. Jak czytelnicy się przekonają. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. Trzeba jednak przyznać.oraz to. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. których badałem od tamtej pory. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. . Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość.absolutnie wbrew etyce zawodowej . naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. abym przeprowadzi! testy. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy.Rozdział 1. Przeczytałem.ił zwolniony warunkowo. Kiedy zauważyłem. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. historia Raya ma swoją zabawną stronę.j zapowiedziałem. aby przedstawił mi szczegóły.oznajmił z uśmiechem na ustach. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. myśląc o własnej córeczce. Teraz. że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. że nie chcę go więcej widzieć. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. a ponieważ byto od niej czuć. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. poprosiłem. sytuacja jest teraz zupełnie inna. wyrzuciłem więźnia za drzwi . Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" . Wyjaśnił. że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci.

po paru dniach zniknęło. nie wiedziała nawet. Padał deszcz ze śniegiem. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. A ona była osamotniona.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. Dopytywała się o szczegóły. że nie wziął ze sobą portfela. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach.współczuł Dan przy obiedzie. Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. co może się trafić. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. Podróżował po świecie. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. Ku swojemu zdumieniu. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie. że wpadł pod samochód . miała wrażenie. Było to wbrew jej naturze. gdzie było mu wygodnie. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. że dobrze się znają. Najgorsze. Były wprawdzie drobne. ale tylko wzruszył ramionami. jak do tego doszło. powitała to z zadowoleniem. Uważała. Chętnie zapłaciła za obiad. samotność podróżnego . Wieczorem w pubie wyjaśnił. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. Był bezpośredni.stwierdził krótko.pięciokrotnie. . ale usuwała je ze swoich myśli. w następnym . „Trzymam je dla znajomego" . W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół.zawsze przebiegał przez ulicę tam.Ach. Czekał teraz na nowe zlecenie. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. które widziała już przed kilkoma dniami. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. że jest ujmujący i zabawny. niepokojące zdarzenia. przeraziła się. Za pierwszym razem. kiedy przyszła do domu przez południem.

ktoś się zrywał i pędził jej to kupić.to nie twoja sprawa. czego chciałaś. Bliźniaczki Ariel i Alice. Odwróciła się i spostrzegła.. Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię.? . . „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa.Za każdym razem.odezwał się z niezwykłą zjadliwością. . Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . . Nie odpowiedział. z kim jestem . prawda? .Zawsze dostawałaś to. Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. _ Gdzieś ty był? . . Na pewno. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze. Pomyślała.warknął. że nigdy nie czuł. zachowaniu Alice.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej. Bo minie. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. . na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. co robię.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło.Rozdział 1.O czym ty. O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł. . wiem . Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. skarbie. jak boli zawiedzione zaufanie. co? .. podobne do siebie fizycznie.mówił jak dawniej.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj.To dla ciebie przykre. Po chwili zapanował nad sobą. niepohamowanej zazdrości.Dokąd chodzę. aż ci minie.Nie będę tego tolerował.zawołała. . Nie pytaj. łagodnie . Nie zobaczyła go już nigdy więcej. .

Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. głodna i bez grosza. uduszony. Alice odnalazła się na Alasce. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów.nie była tak przyjemna. kiedy nie zdołała postawić na swoim. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. Helen nie mogła pozbyć się myśli. Wszyscy odetchnęli. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. przestraszona. Ariel bardzo to przeżywała. kiedy wydarzyło się coś takiego. Helen odnosiła nawet wrażenie.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. o którą się ubiegała. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. Obrażała się i miewała humory.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. Ale w sposobie. ale Helen obserwowała z niepokojem. Telefoniczna wiadomość od Alice . aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. na podwórzu. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. Przepracowała rok.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . zainteresowana tematyką studiów i ambitna. że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. Obie dziewczynki były śliczne. Ostatnio. a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. znowu było coś „nie w porządku". Dorastając. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Rodzice nie potrafili już zliczyć. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. zwłaszcza jako nastolatka. Alice z a w s z e była agresorem. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. Była wytrwała. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. że Alice flirtuje .w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . Ariel sprawiała pewne problemy. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności.

. kiedy usłyszała od lekarza. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . że Alice. na czym ów błąd polegał.ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. o czym Helen wolała nie pamiętać). Ale może tkwił w podświadomości .choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. Była teraz nie tylko nieobliczalna. Kaucje sądowe i opłaty za terapie . Szukając odpowiedzi na swoje pytania. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci... Może mimowolnie zaniedbywała Alice. „Cieszę się.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. impulsywna. skłonna do napadów furii. Szczerze mówiąc. nalegając. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. zdobywszy niezależność. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve.Rozdział 1. zdobywała pieniądze na swój nałóg.pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. Wkrótce jednak wyszło na jaw. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. także kradzieżą i prostytucją. odkryła narkotyki. Zastanawiał się od pewnego czasu. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. jak powinna. ale Helen miała wątpliwości. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . Może.stała się narkomanką i wszelkimi metodami. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem .

34 Psychopaci są wśród nas . psychiatrów. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. jak radzić sobie z takimi trudnościami. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. Nikt nawet nie był pewien. spokojnymi dziećmi. Kończył się przecież XX wiek. że kłopotliwe. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. należało wiedzieć. którzy zetknęli się z Alice. ale żaden z niezliczonych lekarzy. psychologów. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. Ale chyba najsilniejszą emocją. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?". kiedy wznosili toast za nieobecne córki. Wiedziała. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. terapeutów i pracowników opieki społecznej. stworzono terapie. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. Wymyślono lekarstwa na depresję.niefrasobliwych. radością. które pozwalały opanować rozmaite fobie. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji.

nauczyciele. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. społeczeństwo potrzebują . ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. ale także filozofów i teologów. A kiedy z tobą skończy . Rozważana z nieco innej perspektywy. w czym tkwił twój błąd. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów.porzuci cię. prawnicy. co się stało. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. funkcjonariusze więzienni i.odpowiedzi na to pytanie.wiedząc o tym lub nie . Będzie się uśmiechał i oszukiwał. ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. Pokaże ci wspaniałą zabawę. i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. N . Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. które zajmują się zdrowiem psychicznym. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?". ogólnie.a skończy z tobą . lekarze. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. pracownicy opieki społecznej. zabierając twoją niewinność i dumę.

ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. niemającymi kontaktu z rzeczywistością. musi być psychopatą". subiektywny dyskomfort. żeby zrobić coś takiego". znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). Jak wcześniej wspomniałem. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u .„choroba". które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza. że nie ponosi za to odpowiedzialności. Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. W odróżnieniu od osób psychotycznych. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. w tym Psychozy. Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. że w okolicy grasuje psychopata". Co więcej. Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. pathos . są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. kto ją zabił. ani nie cierpią na urojenia. Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec.„umysł". kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. psychopaci są rozsądni. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . Możliwe . „Ten. „ze względu na niepoczytalność".36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach.na przykład Edward Gein'". halucynacje i głęboki. wiedząc. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . a ich zwłoki .uważamy. Gein zabijał. że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów.

. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie. W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . choćby Ted Bundy.„rasowym psychopatą". że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«.] szkoda. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. że oskarżony jest chory na psychozę. że są psychicznie chorzy. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. .. masek. a nie »socjopatę«. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy.dokonują przerażających czynów. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. New York 1981. Torturują. Poprzedziła je parusetletnia debata. Wielu z nich.Rozdział 2. a niektórzy do celi śmierci. zabijają i kaleczą . 22 R. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. co oznacza. Gollmar.H. Edward Gein. podczas gdy autor scenariusza filmowego . ubrań. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Trafili do więzienia. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów.

że jestem.podobnie jak większość socjologów i kryminologów . wolą termin s o c j o p a t i a . Mówiła.. która oceniała pana w więzieniu. Po prostu jestem. myślę.Czy lekarz psychiatra. żebym się nie przejmował. Nie żywię wrogości. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. Mało brakowało. przekazała panu jakieś informacje? W: . opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . psychopatą. Może ma pretensje do społeczeństwa. Niektórzy klinicyści i badacze . Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka.. wolałbym być psychopatą niż socjopatą. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i ... a spadłaby z krzesła. Odpowiedziałem: „Jasne.również autor tej książki . jaki jestem. biologiczne i genetyczne.Czy to nie to samo? W: . który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?". że psychopata to dla mnie dobre określenie. podczas gdy inni . Zabawnie było. Oto interesująca rozmowa. Ja nie mam żadnych pretensji. a przez drugiego .jako psychopata. nie socjopatą. że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. bo wychowano go niewłaściwie. Socjopata źle się zachowuje. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . Tak.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników. którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. rozumiem.przekonani.Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. Terminem. D: .Powiedziała mi.Skąd.

tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. jak empatia. Warto o tym pamiętać. 1987). .stical ManuałRozdział 2. a mianowicie na obiektywnych. poczucie winy i tak dalej. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. Diagnostic and Statistical Manua. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. Washington 1987. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. Mental Disorders. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. zasięgając porady co do psychopaty. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. Według DSM-III i DSM-III-R. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". psychopatami zaś j e s t wiele osób. a pozostają na wolności. Trzeba się upewnić. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. egocentryzm. uważano. którego napotkaliśmy na swojej drodze. społecznie dewiacyjnych zachowaniach.

W. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R.J. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. Podręcznik akademicki.398. New York 1995. Chociaż testy potwierdziły. Psychologia. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. s. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Hare. T. dz. 391. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku.D. Livesley. cyt. S. Hart.D.por. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. był Philippe Pinel. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną . Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. red. którzy pisali o psychopatach.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe.J. nr 100. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. .

Wyostrzanie obrazu 41 .Rozdział 2.

w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich.. aby ustalić. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [. aż do poziomu kompanii. 119. Była to . jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J. przedstawia zupełnie inny obraz.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. że film portretuje ich jako herosów . Weiss. Film opowiada o wyborze. kiedy wszyscy inni byli schyleni. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca .powtarzająca się „ta sama smutna historia". Osobnicy ci. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. Psychiatra James Weiss.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów. ale w rzeczywistości .] wystawił głowę. Albo zaczynał od kradzieży żywności.to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu.i posuwali się wstecz. nr 5. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. s.jak komentuje Weiss . że kompania rusza do walki. aby odkryć bohatera.jak podsumowuje Weiss . Za danie polega na opanowaniu zamku. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . Nie trzeba też przypominać. że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści. Nie trzeba dodawać. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie). Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga. który wymagał planowania. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. 26 . Wiedząc..w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod . kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności.

które postrzegał jako dotkliwy. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . T.brakiem zahamowań i skrupułów . cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. Princeton. . a nawet diabolicznym. Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Disorders of Personality. Jeśli nie zaznaczono inaczej. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. McCord. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". J. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. St. choć ignorowany.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. Cleckley. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. W. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. Cleckley. ucieleśnienie zła. New York 1981. Louis 1976. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. New York 1964. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. An Essay on the Criminal Mind. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. Milion. The Psychopath. Louis 1976. problem społeczny. The Mask of Sanity. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. St. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . Po pierwsze. The Mask of Sanity. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. McCord.

„niezwykły urok". [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. .to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. aby przekonać sąd. Piękno i brzydota .bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . „zajmujący rozmówca". że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. banalność motywów. Uważam za bardzo prawdopodobne. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń.chyba że w bardzo powierzchow. jakimi wyraźnie się kieruje.29 Tamże. gdzie nikt ich nie chce . Jak zauważa Cleckley. i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. s. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości.lego bywalca cel więziennych. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania.umiejętnie zabiegają o zwolnienie. jak „spryt i lotność umysłu". Jego powtarzające się antyspołeczne działania. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. 173-174. nie zapełniając setek stron. który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. radością czy dążeniami ludzkości. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej.

To tak.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . Nie można mu ich objaśnić. nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. s. zło. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . groza i humor nic dla niego nie znaczą. że wcale nie rozumie ' . jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. nie potrafi dostrzec. Co więcej. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. żeby zminimalizować zagrożenie. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. 90. bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. czym kierują się psychopaci . że inni są nimi poruszeni. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. Tamże. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. nie są w stanie go poruszyć. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. jak i dla poszczególnych osób. miłość. i żadnym sposobem nie pojmie.dobro.

(3) nigdy".Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. że bierze w nich dobrowolny udział. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju. czym charakteryzuje się psychopata. na wolności trudniący się napadami na banki. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. (2) z pewnym trudem. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. . ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . mieli natomiast ogromną motywację. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. wśród których prowadziłem badania. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. łatwo odgadywali cel. Kto wie. Co więcej. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. zmianie przydzielonych im zadań. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. Człowiek ten. Więźniowie. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. a nie jabłka i pomarańcze. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego.

bratem ich pieniądze. sympatię. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. aby odpowiadała ich zamiarom. rszechnej wiedzy o badanych osobach. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. j Kto wie. [. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. towarzystwo. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. że kalifornijska policja jest na jego tropie. „Jasne. [. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. Kiedy Gall dowiedział się. Zapewniałem im zainteresowanie. które rzekomo dotyczą psychopatii. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. Z bezczelnością. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. które przypuszczają. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet..i znacznie więcej. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. uważa się za humanitarysłę. które każdemu wydają się znajome. fałszerstwie i kradzieży.. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną..kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Gall. . ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. jak określiła go jedna z ofiar. czego potrzebował .mówi. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992. a niekiedy miłość. Ma twarz z rodzaju tych. .1 Zdarzało się. budowaną na oszustwie.pisał reporter Dale Brazao . Zaspokajałem ich potrzeby.Rozdział 2. ale bytem wart swojej ceny . „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . Zbierając informacje.

to powinieneś być trochę niespokojny.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. Więzień ów stwierdził. Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych. że świetnie zna się na testach. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. trzeci . miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. aby udzielać konsultacji współwięźniom . Stworzył więc profil . który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. Jak się okazało. napisał kolejny test MMPI. zwłaszcza na MMPI . i wróci! do głównego więzienia.Dopiero co trafiłeś za kraty? No.oczywiście. Pewien więzień. Wyjaśnił. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. żebyś wykazał znaczną poprawę". ale nie na tyle niezrównoważony. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. gdzie spodziewał się „łatwego życia". tym razem okazując się psychicznie zdrowy. „. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych.że jest lekko niezrównoważony. załatwimy wszystko tak.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. tabel wyników. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. Kiedy stwierdził. drugi . wpadnij do mnie znowu. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). za opłatą. Kiedy będzie się zbliżał termin warunku.że jest całkiem normalny. którzy wierzą we wszystko. żeby nie dało się ciebie leczyć. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. może przygnębiony i lękliwy. Decydował. co im się mówi.

Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. które następnie sprzedawał współwięźniom.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. posługując się też innymi metodami. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją.Rozdział 2. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. którzy tylko łamią reguły- . opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. w jaki formułowaliśmy diagnozy. powołałem zespół klinicystów. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt. Aby zgromadzić dane. Skala Ob. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. Ironia sytuacji polegała na tym.

przypis 33).32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. . Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.

może planuje jakiś kant. robisz.. że jak najbardziej. co należy... żeby uczucia mnie krępowały. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. czasami. [. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi... D ... którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala.. Ale owszem. ale . zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach.... [śmiech]. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale... [... nie ryzykując...każdy próbuje cię wyrolować.. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. jakby. Ale zwykle to tak.] Czy jest mi nieprzyjemnie. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę.powiedzmy sobie szczerze .. myślę. to znaczy. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie. och. załatwiasz sprawę. a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy. tylko nie pozwalam.Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa. a jakie to uczucie..] Trzeba uważać.. panować nad uczuciami..

publikowana przez Multi. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich .Health Systems. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. Wielu ludzi jest impulsywnych. którz* są biegłymi sądowymi.interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. i jeżeli szukają fachowej porady. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. Jeżeli czytelnicy podejrzewają. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . Należy też pamiętać.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. Symp. że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych.

medycynie. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. co powszechnie o nim wiadomo. s.Rozdział 3. filozofii. że dałam się nabrać na taką sztuczkę".T. zdolnymi do błyskawicznej.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. 625-637).lent recidwism. psychiatrii.E. G. Usiadłam. M. ale przekonujące historie. Często próbuje wywołać wrażenie. ładna. Rice. hm. że psychopaci udają . literaturze. Zanim skończyliśmy. co jednak nie czyni z nich psychopatów. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. Sygnałem takiego nastawienia bywa . psychologii. które ukazują ich w korzystnym świetle. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np. „Law and Humań Behavior" 1991. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. korzystając wyłącznie z obszernych.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. Jestem osobą ostrożną. Psychopatia jest s y n d r o m e m . Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie. Cormier. Harris. nr 15. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. wyjęłam notatnik. C. bywają sympatyczni i pełni uroku. Potrafią dobrze się zaprezentować. Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. i umieją opowiadać mało prawdopodobne. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. że zna się na socjologii.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie".A. i na ogół umiem rozpoznać oszusta. a gość natychmiast mi powiedział. że mam piękne oczy. czułam się już niezwykle. Psychopathy and vio. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki. sztuce lub prawie.. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. jakby nieszczerzy i powierzchowni.. inteligentnej riposty. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody .

Raźno wmaszerowat do sklepu. Wambaugh. co mu potrzeba z ubrania". po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej.. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. w Missouri. Pomagam mu przy kompletowaniu tego.. przymierza! ponury garnitur. J. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. dz. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. cyt. . Rany boskie. Dick! Zręczny. że Bradfield zawsze miał „dobrą. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". Osoby zorientowane w dziedzinach.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. dwuzdaniową kwestię na otwarcie.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. to niewiarygodne.. To znaczy: prawie wszystkich. pierwszym z miejsc. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie.. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". tylko żebyś przy mnie stał. „który właśnie się żeni". Sprytny. Jak mówiła. jak on potrafi! „wykiwać faceta". Echoes in the Darkness.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. [. Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. psychopatycznego nauczyciela. nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie.. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City.. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę. co będę mówit. to trzeba mu przyznać. [. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. Tak. [. która przygotowywała doktorat z psychologii. zrzuciwszy drelichowe spodnie. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. ale nic ponadto". gdzie Dick postanowi! „uderzyć". Ktoś skomentował.

Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. człowiek. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę.[. dużo lepiej oceniałbym własne życie".wiem. bo przedłożył czek in blanco. Nie można go odzyskać. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. tłum. ale i nadziana. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości.nie. a poderwał sobie kiciunię. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. Sprzedawca wręczy! im rachunek.. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. nie myślę . co następuje: „Zmarnowałem kawał życia. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć.. choć niekoniecznie. aktywnością. Czynić ich życie weselszym. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. Ale dni po prostu mijały szybciej. na przykład. że sprawiłoby mi to wielką radość. 161-162. Profil: uczucia i relacje 55 . a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Capote.wać ludziom to. który przy kieliszku wina oznajmia. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. czego sam nigdy nie miałem. która jest nie tylko fajna. że nikt nie mógłby nań się nabrać. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. A tacy goście jak pan czy ja. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . przystojni faceci. na którą opiewał rachunek. B.. Myślę-. Oczywiście.Rozdział 3.próbowałem nadrobić czas więkT.. Warszawa 1990. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. Z zimną krwią. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". s. Próbowałem tego już przedtem . Dick sięgnął do tylnej kieszeni. Zieliński. Przypuśćmy.

W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem.].]. McGinniss.. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. elokwencją i swobodą [. może przez siedem lub osiem. którego uważał za psychopatę: J. Według mnie..56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. s. jest człowiekiem niezwykle wymownym [.]. ale także z innym. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci.. które budzą absolutną grozę.. w jaki przedstawiał [swoją] historię. 668. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. abym w niego wierzył. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. z ogromnym dystansem. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. New York 1989. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie.. Mówił o wydarzeniach. Fata! Vtsion. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. . Tamże. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym..

na przykład. Ja.. ale to już byłoby samochwalstwo. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. dz. którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. A. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata.gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. Zdarza się. Rule. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych .pisała Ann Rule o Dianę Downs. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. „Nie chodzi o to. pełnej blasku . s.Przestrzegam własnych praw. s.. że jestem zbyt przyjacielski". grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. Smali Sacrifices. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę".Rozdział 3. 468. 38 Tamże.oznajmiła pewna badana przez nas osoba. . ile gwiazdy jedynej" . . Nigdy nie naruszam swoich zasad".] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej. byłbym błyskotliwy". istoty wyższe. Ja. [.. może oprócz tej. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. że nie przestrzegam prawa . 678. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek.nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. Ja dostałem dwa. czy ma jakieś słabo. gwałt i oszustwo). cyt. „Mój partner dostał rok. dodając: „dałbym dwunastkę. Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja.

i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. bezwstydnych fanfaronów . że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych.nie wiedzą. Psychopata sądzi. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. jak wyglądam. jak . nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem. jak osiągnąć wyznaczone cele. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć.jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . Pewien więzień. niezbyt wykształcony. jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller. wywołane brakiem szczęścia. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. apodyktycznych i zuchwałych. W odpowiednich warunkach .zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jack. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. trafi się sposobność.pewnych siebie. zadufanych.jeśli dopisze mu szczęście. myśląc o zwolnieniu warunkowym. Uważają je za tymczasowe komplikacje. Nie potrafią uwierzyć. że jego zdolności pozwolą mu być. znajdą się chętne ofiary . kimkolwiek zechce. Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" .i podwyższono mu karę do trzech lat. którą zamierzał napisać na swój temat. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . finansowych lub osobistych problemów. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. i już obliczał.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. Psychopata w więzieniu.oświadczył nam jeden z badanych. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". skazany za kradzież z włamaniem . Później osobiście złożył apelację .

kiedy byłem w piątej klasie.najpiękniejszą osobą na świecie. Cholera. naprawdę było nieźle. czasami musiałem kraść. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. .zapytała psycholog.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . skończyłem już z tym wszystkim". Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". i będę mógł go wychowywać na swój sposób". K o c h a m kobiety. chcę mieć syna . Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. żeby wydostać się z miasta. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. przypominając samemu sobie: „Ach.Kiedy skończy pięć lat. które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. Później przedstawił szczegółowy.Rozdział 3. leję pedałów.Żartuje pani? Kłamię tak. Osoba rozmawiająca z Jackiem . „Jasne.jedno nie mniej naturalne niż drugie".oświadczył w rozmowie. czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. który stale przerywał. Nieźle było. niż stracili". po wyjściu na wolność. żeby kobieta zupełnie się wycofała. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata.Zdarzały się jakieś kłamstwa? .każde z nas poszło własną drogą". Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. ale nie robię nic złego. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. że powinny siedzieć w domu. Była silna. Chciałbym. Piękna stać. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". „. dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. ciężko pracowała. Poza drobnymi kradzieżami. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. odkąd skończyłem czternaście lat. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". Uważam. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. załatwię. . żeby utrzymać czworo dzieci. odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką . jak oddycham . a wtedy zostałbym tylko ja". „Teraz.

60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. to bym poderżnął mu gardło. że był to nie tylko najdłuższy. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. . Nie wiadomo. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. Trochę go pociąłem. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. czy odczuwa żal. jakie przeprowadziła. Planował uczciwe życie. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. Był okropnym gadułą. Zapytany. ale gdybym chciał go zabić. a ja gniję w pudle. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. miał trzydzieści osiem lat. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. Na pytanie. jaki ich działania wywierają na innych. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. czy kiedykolwiek był pływakiem. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować.

mówił w więzieniu. młody więzień odparł: „Jasne. . Conuersations with a Killer. Co się stało. żeby panować nad ludźmi.Rozdział 3. Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . mam wyrzuty sumienia". Aynesworth. Przestępcy za kratami uczą się szybko. dla której wtedy tak zrobiłem. 2 drugiej strony. który oświadczył. 41 To tylko sen!" . którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. Musiała być jakaś przyczyna. Nie jest rzeczywista.G.To mechanizm.i to bardzo niezdrowy.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań .powiedział inny więzień o mężczyźnie. 284. Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. którym się posługujemy. W dalszej rozmowie stwierdził. Na pytanie. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. Poczucie winy? . Michaud. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". 41 Tamże. Swoisty me40 S. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . s. to się stało.w c a l e mnie nie martwi. bo „dostała bolesną lekcję życia". chanizni społecznej kontroli . Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". psychopaci czasami wyrażają skruchę. że jestem w kiepskim . H.Wyraźnie było widać. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa. i dlatego do tego doszło". ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. Złudzenie. New York 1989. że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. ale później przeczą sobie słowem lub czynem. Ted Bundy. .

kelnerem w nowojorskiej restauracji.62 Psychopaci są wśród nas nastroju. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor .. byt to wypadek". musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu.. . J e ż e l i jestem osobą. raniąc go śmiertelnie. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. Abbott bronił się sam.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia".]. który poprosił go o opuszczenie lokalu. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. Letters from Prison. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. a potem ni stąd.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. przyjaciół. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. wcale nie cierpiał. a niekiedy zaprzeczają. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta.. że coś złego w ogóle się wydarzyło. „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. że zrobiło się coś złego [. Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. „Nie uważam tego za właściwe określenie. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. to było czyste pchnięcie". że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. amnezji. czy czuje wyrzuty sumienia. która go zraniła. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał.. lecz również wolność. Wyrzuty sumienia sugerują.

że życie jej męża „nie jest warte grosza". Niektóre z nich mi dziękowały. na przykład. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn .o napadzie albo gwałcie. odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. bardzo skrupulatny. Zob. Podają ich nazwiska w prasie.. mówią o mnie miłe rzeczy .że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. Frontline. New York 1985. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. Inny badany. 0'Brien. 27 marca 1984. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. Reid Meloy. Kobiety. zwykle pomniejsza.. The Psycho pathic Mind. także D. który wyciąłem . Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. kiedy w ewidentny. Będą się domagali więcej. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). The Hillside Stranglers. Abbott oznajmi! pani Adan. widzę. Zawsze tak robią". and Treatments. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . seryjny morderca psychopata. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. Northvale 1988. niż cały ten szajs był warty. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer.że byłem uprzejmy i taktowny. nikomu nic się nie stało.Rozdział 3.twierdził John Wayne Gacy. oraz J.] kiedy patrzę w przeszłość.mogą zgarnąć forsę z polisy. nikt nie ucierpiał. powiedział: „Jasne. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. [. Two ofa Kind. Jak na ironię. PBS. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. rąbnąłem to wszystko. Są wywiady z pokrzywdzonymi. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. Dynamics. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . Origins.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

Jak wszyscy psychopaci.. W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała.Genene przedstawiła obraz swojego życia.pisał Elkind . Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [.oznajmiła z szerokim uśmiechem. aby odegrać rolę bohaterki. Jones. ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu.. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". ale też z informacjami.. lecz także w niezliczonych szczegółach. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach .]. [. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. że czyni się ją „kozłem ofiarnym. bo jest tak dokuczliwa". pielęgniarka z San Antonio. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu.Rozdział 3. „Podczas naszej rozmowy . który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo.] Granica między prawdą i fikcją. Jej „urzekający sposób bycia". ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4.. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. drobnych i nieistotnych. który zdumiewająco odbiegał od tego.

Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. zaliczyłem wszystko na medal. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. a część z nich przestanie być pierdołami". „szczery i bezpośredni". Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. jak „sprawia korzystne wrażenie". Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. okradaj i manipulują. Psychopaci . Wspominając testy psychologiczne. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. „inteligentny i wygadany". Chce również zamieszkać z rodzicami. nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. powiada: „Mam IQnie do pobicia.70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Metoda najwyraźniej się sprawdza. trudno się dziwić. naciągaczy i kanciarzy. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. których nie widział od siedemnastu lat. że psychopaci skutecznie oszukują. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. w których uczestniczył. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". Naturalnie. „duża umiejętność współżycia z ludźmi".

że wiem.wzjęcie upadło. lata siedemdziesiąte . szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. Tym razem zniknął na dobre. A potem obrobił nas do szczętu. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. . Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. Nabieram was w tej chwili" . że ktoś mnie tak wykiwa . no i nasze przedsię. meble.Rozdział 3. bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. Nie mogę uwierzyć. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów". przybory biurowe .wyczyścił nas ze wszystkiego. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. jak z nimi postępować. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał.oznajmił jeden z naszych badanych. jedzenie. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych. 2e dałem się nabrać na taką gadkę. „Ach. potrafił być przesympatyczny. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. że wstydzi się i żałuje. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem.wspominał działacz społeczny. Nadal mnie to wkurza. Bez względu na rodzaj pomysłu. „Lubię nabierać ludzi. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. Nigdy bym nie przypuszczał.

oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . nie mówiąc już o dobrach materialnych. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić. jakiś wprawny manipulator ogłasza. Jeden z naszych badanych opowiadał. Uzgodniono warunki. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. które są akurat w modzie.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. co się mówi. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. „Pieniądze rosną na drzewach . że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu).zorów. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. która przyznaje zwolnienia warunkowe. Choć . dużego i małego kalibru.z myślą o komisji. a czynią to nie dla „resocjalizacji". Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna.. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". podszywanie się pod kogoś innego. Na przykład. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. Podszedł do nich.. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. ale dla stworzenia jej po. Teraz. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa.wbrew temu. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. Pożegnawszy się po przyjacielsku. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. aby kształtować swój pozytywny wizerunek . jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli.

zwłaszcza jeśli jest się młodą. Ted Bundy kupił sobie parę kul.Rozdział 3. z natury nieprzeciętny. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. nierozważnych decyzjach . stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet .z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. Możemy jednak przyjąć. kiedy to. którzy są gotowi w nie uwierzyć. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. którą wypróbowywał wielokrotnie. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić. Nigdy się nie dowiemy. Było to genialne posunięcie.różnych wersjach metody. z nogą w gipsie. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. czego od nich chcemy. Bundy zmienia! taktykę . jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie.takich jak przejażdżka z nieznajomym.niekiedy miat rękę na temblaku. że nasze przypuszczenia są słuszne. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować. aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. aby zdobywać kobiece zaufanie. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. niekiedy zaś. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. ale . kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. Tak się niezwykle złożyło. Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. Chwilowo „niepełnosprawny".na ogół sprawdzało się znakomicie. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty.najbardziej osławiony seryjny morderca.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. co działo się w głowie Bundy'ego. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy .gerBeside Me (Obcy obok mnie).

ukazać wpływ Bundy'ego na innych. Rezultat? Dziwna. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. H.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . a gniew z poirytowaniem. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. że odgrywają kom° dię.. s.G. aby wykorzystując własne doświadczenia. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". tak naprawdę sami niewiele czując.. Michaud. dz.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. wykazują skłonność do dramatycznych. pożądanie i zachłanność" . czy uważa. Uważam. Baczny obserwator odnosi wrażenie. Downs . który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. że zasługuje na śmierć. „Wierzę w uczucia: nienawiść. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym.Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu..tywnych. która postrzeliła troje własnych dzieci. niesamowita książka o psychopacie. Aynesworth. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . 3. odpowiedział: „Dobre pytanie. gniew. Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs.. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. 50 c S.jak ja sno wynika z tekstu . Chociaż od wyroku minęły lata. smutek z frustracją. cyt. Czasami przypisują sobie silne emocje. Ted Bundy. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów.

Rozdział 3. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. Cholera. według sądu zadanej własnoręcznie). wciąż bardzo mnie boli. a także ona sama. padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. choćbym bardzo chciała. Wcale nie uważam. Gdybym oberwała tak jak one. że dzieci. Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Zdaniem wielu klinicystów. ż e ich doznaję (a zatem wiem. uczucia psychopatów są tak płytkie. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. Johnsa i H. ale tak n i e j e s t . że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . Blizna zostanie mi na zawsze. że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. Szczęście miały moje dzieciaki. ale nie zna melodii"^ . t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach).dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show.C. 1.tak opisywał swoją hologów J-H. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . Quaya do wniosku. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. 52 wszyscy bylibyśmy martwi" . czym są).i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. Kiedy podkreślano.1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. 26 września 1988. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. że miałam szczęście. noszę w ramieniu stalową płytkę . przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia . 10 października 1991. że psychopata . Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów . Mając trzydzieści siedem lat.

kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. wyćwiczone. co dla innych oznacza „strach". . że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. Poprosiliśmy. Inny psychopata wyznał. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. ale bez rzygania". czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili.C. Zapytaliśmy. Jest zaprogramowane. Letters from Prison. „Journal of Consulting Psychology" 1962. 13. widzę. nr 36. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. 51 . Johns. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. In the Belly of the Beast. ale nie wiem dlaczego.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. J.217220. że nie bardzo rozumie. Najpierw wywołuję w sobie złość". H. To zupełnie to samo. s. żeby opisał. s. Odparł: „Nie. jak sam czułby się w takiej sytuacji. kto nie chce oddać kasy. Abbott. pewnie bym Słę bal. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. że mam przywalić komuś. Jedna nawet puściła pawia na banknoty. New York 1981. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. Bez problemu włączam to i wyłączam". Quay.H. Chyba kompletnie wymiękla.

231-245. Zdarza się często. żeby was załatwić".scular correlates of psychopathy. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. co ewentualnie nastąpi. Mówił: „Oddałbym pieniądze". czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. a pożałujesz". [w:] Psychopathic Behauior. co by myślał lub robił. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". drżeniem i „ściskaniem w dołku". Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. „Szukałbym sposobu. s.77 Psychopaci są wśród ras nych. Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. Literaturę przedmiotu omawia R. Jest to ważne dlatego. jak by się c z u ł. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. „Crimi. Najnowszą pracąjest J. Zapytany. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. Electrodermal and cardiooa. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. ale niezbyt o to dbając. nr 55. Approaches to Research. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. Bywam nieźle podkręcony. suchością w ustach. Hare. Hare. A study of awciety in the sociopathic personality. Lykken. Ogloff. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód.D. Schalling. że chodzi o to. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. wyraźnie go zdezorientowało. że serce podeszło mi do gardła". nr 17. R. a nie o to. Chichester 1978. nienie. 6-10. .D. Wong. „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. być może przewidując. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". red. D. „Próbowałam się odezwać. s. S. przyśpieszonym biciem serca. Nasze wyją. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". że opisujemy lęk.nal Justice and Behavior" 1990.

»To on jest psychicznie chory. co się stanie. wspominała.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. a kiedy się cieszyć". jak dodała. gdy zatłukł [ją] na śmierć. nie rozumie. Jego t^ecia żona Terry. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś.oto. co muszę znosić«. jeśli całą winę będę zrzucać na męża". Russell usiłował wmówić żonie. jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. . że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. wyrzutów sumienia. nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. że ogarnia ją obłęd. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". Powiedziała też. kiedy powinien płakać. Terry stwierdziła-. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej. nic". którą tworzy sobie na zewnątrz". że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . „Zabrać dziewczynki. Będzie wzorowym więźniem. o tym. I wtedy ucieknie"jb. a nie społecznie akceptowaną osobowość. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. 56 --------. „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. [. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego. Ale. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej.------------------- Na podstawie artykułu R. jest niekompl ny.] Żadnego strachu. a później brutalnie pozbawił ją życia. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". . zabijając ją". która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. Jak komentowat jego kurator sądowy. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu.. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem.. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia".. McDowella. a ja miotatam się i krzyczałam. Wyrażała obawę.Russell siedział sobie spokojny.opowiadała Terry. „Zabić dziewczynki iJustina".

opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW. Oba aspekty . które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać. choć wypaczony.jeden dotyczący uczu i relacji. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna.Rozdział 3. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony.. An Essay on the Criminal Mind. s. reakcje emocjonalne są płyt. McCord. impulsywność bardziej wyrazista. . Princeton W 1954. system wartości. McCord i J. głównie o charakterze poznawczym. Jeśli naruszy owe zasady. Profil: uczucia i relacje 79 płytki. The Psychopatii. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . 51. The Psychopatii. W. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu..sze. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. jawy ze Skali. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. J. czuje się winny. McCord. Drugi aspekt. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia.wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. McCord.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. drugi zaś odchyleń społecznych . pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych..

posługując się rozsądkiem" [podkr.. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . zranione uczucia .] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. w większym natomiast z pobudek.D.a to wszystko nieraz z .80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. lekceważą potrzeby innych.. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?"..z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie.f . czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji.]. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . Gary Gilmore. zaabsorbowany własnymi potrzebami.H. gwałtownie domagający się zaspokojenia" . Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała.R. którymi zwykle kierują się psychopaci. I oto ich rodzina. „Psychopata jest jak niemowlę. Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. splądrowane domy. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. n i e m y ś l a ł e m . Wściekłość to nie jest rozsądny powód. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. co się stało: porzucone posady.to najczęstsze uzasadnienie. „Zrobiłem to. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. . nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. zerwane kontakty. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa. zmienione plany. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. bo taką miałem ochotę" .nie hamują swoich pragnień. [. morderca z Teksasu. ulgi lub przyjemności. n i e p l a n o w a ł e m . wzbudził zainteresowanie w całym kraju..pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. Tamte morderstwa były bez powodu.

zwykle potrafim się pohamować. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". rozczarowanie. w. Profil: tryb życia 81 błahego. a do jej przełamania wystarczy byle powód.nie znoszę tkwić w miejscu" .Rozdziat 4.'e będę myślał o jutrze. koczownikiem . że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa..psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi.działania pod wpływem chwili . The Psychopath.mo poprzedza. aby wyjaśnić nam. władowalibyśmy mu się w bagażnik. wydawałoby się. ale . a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. pogróżkami i złorzeczeniem. J. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. Ponieważ nie chciało mu się wracać. który jest przed nami. „Jestem wędrowcem. opowiadał.. ciężko raniąc jej pracownika. stanowi prawdziwe zagrożenie. który nas bezpośred. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . sPoglądać daleko przed siebie. Łatwr ich . poza pojazd. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. Pewien mężczyzna posłużył się analogią.to typowa wypowiedź. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. Ale przecież właśnie samochód. dz. s. McCord. Psychopaci są więc pory\ czy. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy. nie pożyję sobie dzisiaj". Jeśli ciąg. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie.. 9. powodu.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. a na porażkę. McCord.jak się zorientował . Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany.. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. cyt. Jeden z naszych badanych.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

fakt. Przyznał jednak. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników .Rozdziat 4. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. „To było zwykłe nieporozumienie". że to się nie powtórzy". stałem nauczkę". nie stosując żadnych zabezpieczeń. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. ucieczkę z miejsca wypadku. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. zetknął się z nosicielami wirusa. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. listy polecające. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. ski. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. ale jestem w tym dobry. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. nie wypełniają swoich zobowiązań. a mianowicie psychopatów. Do wypadku trzeba dwojga". . Chciał zweryfikować opinię. Zapytany. Jak opowiadał. „Pros. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. nie zawsze pozwalają wykryć tych. jakie ich działania mogą przynieść innym. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. „Przyrzekam. uczestnik naszego projektu badawczego. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. testy osobowości. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci.mi zaufać".z oczywistych powodów. że wiele spośród tych osób to psychopaci.

Zamiar się nie po. Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa. Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. Dopóki są zgodni w swoich planach. Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany. Inny przykład: młoda kobieta . Spotkany mężczyzna . posługuje się oszustwem i manipulacją. . Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków.ry'ego Smitha. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. Oczywiście. zeznając przeciwko sobie nawzajem.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " .agresywny psychopata w średnim wieku . Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu. drugi zaś. Jak relacjonuje Capote. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty...| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie .ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y .elokwentna. kto jest do niego podobny.i z o r e m . Wymagający. tworzą straszliwy duet. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty.p o d j e g o n a d .] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " . ten „od mówienia". mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. Wspólnie obmyślili plan-. czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. śmiertelnie niebezpiecznym partner.zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per.jak to opisał .88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą. Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. Jeden z nich. Ale zdarza się.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. że wkrótce będzie bogata. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . Kiedy „mówca" trafił do aresztu. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. drugi łamał opornym nogi. straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią). pasożytnicza psychopatka .żaliła się znajomym. usłyszał ich rozmowę i . zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę. Drugi.zastraszania i bicia .złapał dilera za jaja i przekonał go. ten „od roboty".jest „od roboty".

wagary. oszustwa. kradzieże.. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. znęcanie się nad rówieśnikami. s. Nie mogłem go poić. podpalenia. . Z zimną kriviq. wandalizm. cyt. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. pełnych przemocy T. 367. „To zrobił Perry. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. zakłócanie toku lekcji. dz.Rozdziat 4. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. Capote. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. Ponieważ wiele dzieci. nadużywanie środków odurzających. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie.

podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić.wspominał. brać narkotyki. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. wagarować i uprawiać seks. Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry. uśmiechając się. Mężczyzna. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. Goleman. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. 64 . aż zdechł". które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. i pełzał dookoła.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. D. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. były jak ostrzeżenie. a nawet przyjemne doświadczenie. ale woleliśmy je ignoZob. których nie chciała zatrzymać. koty i żaby przybite do drzew. nawet kiedy są wściekli. seryjny morderca z Milwaukee. Mówił też. odsiadujący wyrok za oszustwo. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów .90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. Jeffrey Dahmer. „Straszne rzeczy. mówił nam ze śmiechem. Inny badany. opowiadał. szokował kolegów i sąsiadów. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. Okrucieństwo wobec innych dzieci . „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" .

kłamliwe dzieci pozbawione empatii. jak i w dorosłym życiu.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". Niezmiennie wyrachowana.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. kradli. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. zrozumieliśmy ze zgrozą.Rozdziat 4. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. które postrzegają świat jako źródło korzyści. byli chuliganami. . red. jak jednak informują środki przekazu. zarówno w dzieciństwie. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. J.usłyszałem od pewnej matki. Zob. znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Sam tworzy dla siebie reguły. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. New York 1986. M. Radke-Yarrow. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. D. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . Błock. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . Impulsywne. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. 01. Profil: tryb życia 91 . że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku.Weus. . Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo.

NBC. prowadzeniu podejrzanych interesów. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. że popełnił ponad trzysta przestępstw.Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. Walker sugerował. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych .Ale Manson był tylko zabójcą". nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. . których nie zdołano mu udowodnić.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. Danielem Walkerem ": „. znajomych i współpracowników. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . często balansują na granicy prawa. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. Przechwalał się otwarcie. nieuczciwych praktykach.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? .i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. które . Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych. " Diabolical Minds. 3 listopada 1991. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów.są nieetyczne. przyjaciół. lecz próbują wszystkiego. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. zdrady małżeńskie. Nieraz także dopuszczają się czynów. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych.Myślę. że sam jest nie tylko zabójcą. . Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. . niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse.

Rozdziat 4.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci. które przyczyniają się.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . mogą więc dowodzić. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. jak i w poprzednim rozdziale. Chociaż przestępczość . skoro psychopa. nie wiemy. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują. NastępZob. D. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. psychopaci nie są jedynymi. skruchy. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . Goleman. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale.oraz społecznie dewiacyjne zachowania.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. W twierdzeniu tym jednak . a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. . Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to.

„Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. że zyska się etykietkę psychopaty". gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. . .Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". sposobem na przetrwanie w dżungli". spontaniczność i swobodę". Ciekawe jest to.konformizmu?". jeśli nie mierzy się wysoko?". tworzeniem fasady. a nie nijakim.94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony.Słaba kontrola zachowania-. życie pełnią. Oto jego uwagi: . życie teraźniejszością. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. nudnym i niemal martwym". wymagających działań. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy.Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. które są powszechne". -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. Obecnie jest w średnim wieku. wiele lat spędził w więzieniu. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". . pozostawanie żywym. niezwykłych. i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny.Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. . ' . jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. podejmowanie ryzykownych. monotonii lub przeciętności. nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. Życie na krawędzi. Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?".

przelicz sobie zęby.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. zrozumiała. Nie miał stałego adresu. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. na którą pojechała z przyjaciółmi. Jeffrey już na nią czekał. Tak się to zaczęlo. od uśmiechu. Przez cały czas.poddział. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili.przezabawny. Niewiele mówił o sobie . niekiedy zaś przy.. opisując swoje pomysły.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła . i Mówił bez przerwy. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku. serdecznie śmiała się z jego żartów. Był dowcipny . Wypatrzyła go na plaży. jak sądziła. Gdy wszystko się skończyło. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej. Ilekroć pytała o któryś z jego E . chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. plany i zamiary. Ilekroć opuszczała budynek.. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie.^ na lunch i powrotu autobusem do domu. Następnego dnia zatelefonował. kiedy niszczył jej życie. potem w trakcie prze. jego ubrania zawsze były „pożyczone".

czytała .w przeciwieństwie do sędziego. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. Pewnego dnia. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. Nie trzeba dodawać. mógłby zawojować świat.„werbalnymi wymiocinami". bo kochał ją gorąco. Pisał o niej. Kiedy znowu pokazał się w domu. marzeniach. do łóżka drugiej wślizgnął się. beztroski i rozmowny. Wkrótce stało się oczywiste. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. Trafił za kraty. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. ale współlokatorki nie były zachwycone. że niedawno spędził noc u znajomego. Policjanci wyjaśnili. na jakie zasługiwała. zjawiła się policja. Olśnił ją na nowo. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. kiedy siedzieli przy lunchu. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Gdyby tylko . Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. wydawał się zirytowany: „Ach. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. że Jeffrey handluje narkotykami. Jak się okazało. którą mu załatwiła. ^owocowała propozycją zatrudnienia. mógłby zrobić w s z y s t k o . Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. i nie pozwalał jej uciec. Pisał o swoich zdolnościach. Przynajmniej raz dziennie. Zalewał ją potokiem słów . kiedy spała. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. Wtedy zapewniłby jej życie. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. Była tak oszołomiona. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. zadała mu . o ich przyszłym wspólnym życiu. słał do niej listy.Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. czymś z n a c z n i e większym". planach. mocno przytrzymując ją za ramiona. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia.96 Psychopaci są wśród ras projektów.

Kiedy wyszli z gabinetu. Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. zjawił się w samą porę. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach.burza minęła. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . że popełni samobójstwo. I to był koniec . płytkim spojrzeniu". a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. że wszystko między nimi skończone. Elyse". Wkrótce dowiedział się. „pełen optymizmu".i Jeffrey zaczął ją prześladować. „oryginalny". przerażający bohater książki i filmu . bezwzględnym.to wierny obraz psychopaty. Na jego widok Jeffrey momentalnie . Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. Na szczęście. Uwierzyła mu. głównie za kradzieże i oszustwa. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. czy Hannibal „Kanibal" Lecter.Ochłonął. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. na przykład. jeśli Elyse się z nim nie spotka. Psychiatra jednak nie był równie czujny. Później treść się zmieniła .genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . że nie zrezygnuje. Na przemian ufała. gdzie mieszka. oznajmił: „Wiesz. Jeffrey nigdy już nie wrócił. lecz Elyse. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. a także za napaść. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. że nigdy nie pozwolę ci odejść. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. Uśmiechnął się. dopóki jej nie zobaczy. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. irafił do więzienia. oświadczyła. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem.zamierzał zabić nie siebie. Będę z tobą zawsze. wątpiła i ufała znowu. Jeffrey wdał mu się „pogodny". co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu).Rozdział 5. Przesyłał jej wiadomości. Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. brat.

że zarówno Lecter. transwestyta. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. odzwierciedlające powszechny pogląd. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. Kiedy ostatnio o nim słyszała. Oczywiście. Nie znalazła odpowiedzi.ja się często. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. a świadomość zagrożenia. a później gniew Jeffreya. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. mówi w powieści: „Och.98 Psychopaci są wśród ras szalonego. jeśli uwzględnimy. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. Rasowy psychopata. a on ma świetną gumkę do wycierania". że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów.k I e rzadko. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. Trudno się temu dziwić. a potem po prostu ruszają dalej. psychotycznego seryjnego mordercy. Nadal jednak trudno jej zrozumieć.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. Gdyby rzeczywiście istniał . że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. moja dawna studentka. Innymi słowy. znowu wylądował w więzieniu. sprawiła. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. na kutrze rybackim. to prawdziwy potwór.jest przecież postacią fikcyjną . Oznaczałoby to. Elyse. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . jakim był dla niej urok. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. . jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. tym razem z długoletnim wyrokiem. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. gdzie przebywa Lecter.byłby członkiem elitarnego klubu. który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . a nie maniakalnym. „Zdaniem Jeffreya . Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". Zastanawia.

nazywane uspołecznieniem. . Nie będzie przesadą twierdz nie. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". edukację. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. ulegając im. Zdumienie i fascynacja lekceważenie.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. który sprawia. W rezultacie .poprzez rodzicielską opiekę. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. czujemy się winni.tworzy syste przekonań. postaw i osobistych kryteriów. kontakty społeczne. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem.nie uprzykrzonego głosu. lecz są i inne powody.Rozdział 5. że opieramy się pokuso lub.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. kształcenie religijne i tak dalej . praw i potrzeb otaczających nas ludzi. co większość ludzi określa jako swoje sumi. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. jest skomplikowanym proce. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa.

ols i R. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń.jak sądzą . . ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. są dla nich możliwe. możemy pominąć inny istotny element. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. Podczas meczu bejsbolowe. Hare.proaches to Research. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. New York 1970.mogą ujść im na sucho. że nie dostrzegają oznak zagrożenia. co nas najbardziej interesuje. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. Niehamowani przez sumienie. który by ich prowadził.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . Nie wiemy. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. zależnie od warunków. Z drugiej strony. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności.lęku i niepokoju .go odbijający. cyt. ale przestrzegają tylko tych. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . dz. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). aby spojrzeć na przelatującego ptaka. które . dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów. Ap. Theory and Research. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. który przestaje obserwować piłkę. [w:] Psychopathic Bchauior. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. Nie stawiają oporu pokusom. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. Wszelkie antyspołeczne działania. ignorując wszystko inne. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi.100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. które odpowiadają im samym. Trasler. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. Nie mają wewnętrzn" go głosu. co ich aktualnie interesuje. bez względu na konsekwencje dla innych. Z n a j ą zasady. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. G. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. który na ogół buduje sumienie. Psychopathy.

stów.R. . ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. ale szybko wybiłem to sobie z głowy". Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. Psychopaci natomiast. Elyse mnie zabije". Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". samotników lub zarozumialców. Jeffrey. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. Łurja wykazał. Niekiedy zostawali bohaterami. dziewczyna zajdzie w ciążę.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. którzy nie spełniają oczekiwań . Mogę złapać AIDS. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. jak ilość paliwa. po prostu „wygłaszają kwestie". kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji.Rozdział 5.

Chodzi po prostu o to.bez niepokoju.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. po prostu znalazł sobie inne źródło. Nie są przecież robotami.krótko mówiąc. które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. do których zamierzają się stosować. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. które z jego dzia. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. wiarygodni i kompetentni. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. że porządni z nas ludzie. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . kiedy rozpatrują .wynikały dla niej. WEDLE WOLI Oczywiście. pokrzyżowaniem planów na przyszłość .102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". Psychopata natomiast ocenia sytuację . psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie.dostarczycielkę ubrań. co możliwe. sprawieniem bólu. ile ^dojście" . jakie może onieść o f i a r a .szacuje potencjalne korzyści i koszty . żywności. Skutki. schronienia. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. Kiedy stało się jasne. popędy i okazje. bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia. zupełnie nie docierały do jego świadomości.

Dla osób. Chłopcy z ferajny. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem.Rozdział 5. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. Love.ry. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno.i łem. Pacific Heights.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. Misę. Trzeba go zabić". Można twierdzić. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. gdzie uprawiam jogging.j chodowym. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . jest prawie niemożliwe. A Current Affair i America 's Most Wanted. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. Szybko zauważy. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. jakim jawi się on psychopatom. a pierwsze auto stało bez ruchu. . wyobrażenie sobie świata takim. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. Lies. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. biegną tory kolejowe. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. semafor działa nieprawidłowo. Sypiając z wrogiem. and Murder. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. W biały dzień. że chociaż światła migają. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. Smali Sacńfices. Przylądek strachu. ] który mówi mu „nie". są podstawowym produktem stacji telewizyjnych.

Dicka i Perry'ego' . W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". którzy zamierzają je udramatyzować. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość.den. Gary'ego Gilmore'a. co tkwi również w nas. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. Lizzie Bor.pisze Weber . od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha .i to nie tylko dla ludzi. Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa .zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. Pragnąc odkryć. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . Charlesa Mansona. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców.pisał. nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. „[Psychopaci] mają w sobie coś. i interesujemy się nimi.Rozdział 5. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami. dla których psychopata .logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. czym to coś jest" . scenie i ekranie. Tl " . Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. Jest to jeden z możliwych powodów. na papierze. psychiatrą sądowym. Jak argumentował Markman. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina.

Lindner. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana.Rozdział 5. jego buntowni76 J. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry .W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób.przyp. buntownikiem bez powodu. W ciemrr ściach zażywamy . dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. Postrzegał psychopatię jako plagę.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. wym Jorku.. Intrator. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią .z subtelną świadomością . podczas którego wyjaśnia. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza.Richard Hickock i Perry Smith. Joannę Intrator. tium. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0.. z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . prywatna rozmowa.]. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie. agitatorem bez hasła. rewolucjonistą bez programu. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. straszliwą siłę. które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne. październik 1991. New York 1944. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. R. innymi słowy.

są bardziej obojętni wobec swoich ofiar.niezależnie od tego. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać.Sanchez. Wszelkie jego starania . że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. których spotyka się współcześnie. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. 13. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. J.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam.w kinie. że psychopaci są wszędzie pośród nas. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. 75 T- . które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. Kultura może się wprawdzie zmieniać. telewizji. i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. Tamże. który doskwiera całemu społeczeństwu. ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. ani psychicznym" . gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. pod jakim są podejmowane pozorem . gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. Dzisiaj wydaje się. s. 2. Tamże. s. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta .

gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom.rodziny.jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. Taki przestępca.prostytutka. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. do akcji wkraczają więc inni przestępcy.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. • szkańców W swojej dzielnicy. powodowany nagłym impulsem. z własnymi regułami i zakazami. Wytropiwszy mordercę. klasycznym filmie Fritza Langa M . psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy. Człowiek . częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw . Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. matką . niemniej jednak autentyczny. aby odkryć swoisty kodeks moralny . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. gangu. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e. przestrzega zasad swojej grupy . Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u .Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków.

Herbstem. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom.rebce żony kilka prezerwatyw. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Jeden z naszych badanych. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. molestowanie doznawane w dzie- . znalazł w to. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. Crime and Humań Naturę. Zdarza się na przykład. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. Wilson. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. R. a mężczyźni. przemoc w rodzinie. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. wszczął awanturę. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. Mamy coraz więcej dowodów na to. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. W narkotykach szukali pociechy i ulgi. New York 1985. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. którzy brutalnie traktują swoje żony. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia.

były przyczyną. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty.logiczny wybór 109 ciństwie. problemy finansowe. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. powiedz. Przestępstwo. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. kto •eszcze był w to zamieszany. zapytana. alkoholizm. niewłaściwa opieka rodzicielska. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . dlaczego popełnia przestępstwa. Kratz. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. a puścimy cię wolno". ponieważ jest to opłacalne.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek.. narkomania .to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. W odróżnieniu od większości przestępców. może nawet bezpośrednią. Nie wszyscy z nich są psychopatami. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". przedstawia J. W rozmowie z psyAnalizę powodów. którzy dopuszczają się przestępstw. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. Pewna badana przez nas kobieta. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. ratuj własną skórę. Można twierdzić. Seductions of Crime. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. kodeksu ani zasad. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. lecz jeśli nimi są. działań przestępczych. ile z charakteru. New York 1988.Rozdział 6. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". Bywają jednak ludzie. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego.

Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. Holly wymierza Kitowi policzek. Obok Kita siedzi Holly. że czuje się. jakby miał zaraz eksplodować. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much.Pyta. mierząc do nich z broni. Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok.wędrówkę po kraju. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. „Cześć" . -Och odpowiada Holly . ale nieznajomość melodii".dosłownie . Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. wyrusza z Kitem na morderczą .pyta kobieta. załatwiłem ich?" . zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. czasami rażąca.laików i profesjonalistów . Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty.Kit mówi. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. o której wspomina wiele osób . Tuż przed odejściem strzela w drzwi.mówi swoim bezbarwnym. a jeszcze później. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. Holly to postać rzeczywista. Sama ^ czasami tak się czuję. wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. dzięki wspaniałej grze aktorki widać. jakich powinny doznawać. . autentyczny „odmieniec". przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. próbując zrozumieć sytuację. Stworzona przez Spacek postać. „Jak myślisz. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. dziecinnym głosikiem. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. „Co z nami będzie?" . doskonały przykład na „znajomość stów. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć.zetknąwszy się z psychopatą. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola.

. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. Hollin.Rozdział 6.E. Oczywiście. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. red. R.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. Forth.przestępcami. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. C. bezwzględny. Szczerze . Strachan. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. K. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. A reuiew. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. Psychopathy andcrime. mówiąc. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Howells. Hare. szpiegostwo i terroryzm. Przestępstwo. aby zachłannie czerpać od niej ciepło. A. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty.D. K.

że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . to się obsłużyłem".112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. Kiedy Gary Gilmore. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. tłum. Następny wieczór spędza podobnie. Jak powiedział pewien więzień. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. Cahill. Buried Dreams. Jankowiak. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. Warszawa 1992. I nie czuje się usatysfakcjonowany.zmusza go do kontaktów seksualnych. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby.Mailer. Gacy nie traci czasu . No. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. Dostał wyrok za gwałt. Pieśń kata. że 44% przestępców. N. New York 1987. to psychopaci^. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. B. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. ubiega się o posadę w jego firmie. dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. schronienie. kiedy wystąpił w teleturnieju . S1 T. posprzecza się ze swoją dziewczyną. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. Później wyjaśnia. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. Inny przestępca trafił do aresztu. zabójca z Utah.a wszystko to w imię „miłości". żywność i pieniądze .

Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar.zarówno w więzieniach. Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. Departament Sprawiedliwości USA. owszem. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . jak i na wolności . Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. „Playboy" maj 1977.Rozdział 6. Działam impulsywnie. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. za które mnie jednak posadzono. Federalny Urząd Śledczy. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy.niż inni przestępcy. dla zaspokojenia prostych potrzeb. Nie dość pazerny. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. Nie jestem wielkim złodziejem. Killed in the Line ofDuty. O c z y wiście. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. ale nie zaskakuje. instrumentalnie. W zasadzie nie bardzo to rozumiem. Ale ja nie myślę. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. Zapytany. Psychopaci .w przeciwieństwie do większości z nas . Budzi to niepokój. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. Stosują przemoc na zimno. Jestem niecierpliwy. Przestępstwo. nie myślę. 76. wrzesień 1992. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. choćby . w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją.. The Uniform Crime Reports Section. Nie planuję. s.nie mają silnych zahamowań.okoi to.

.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania.facet nazwał mnie Kowalem w . skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem.]. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. No więc wracając do waszego pytania . • Gary Gilmore.. pobity i okradziony w więzieniu. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów. „Wieczorem dorwałem Billa.] zadołowali mnie na cztery miesiące. lub dla zdobycia tego. powinien skorzystać z pomocy psychologa. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować.land na neurochirurgię. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [. satysfakcją i samozadowoleniem. Następstwa bywają tak poj| ważne. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. Ale on i tak był nieźle popierdolony.wbiłem mu młotek w głowę. a Billa zabrali do Port. Nawet doświadczeni. czego pragną. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. a potem spokojnie proszą o dokładkę . dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy.. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy.. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore . wyjaśniając dziennikarzom.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego. odwróciłem się i wyszedłem [. Billem.

ale byta zmuszona go zabić. Doug zawlókł ją do przyczepy. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [.. Podobno Gilmore twierdził później. że kochała męża. Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. i często robit im kompromitujące zdjęcia".z braku świadków. kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. podobnie jak większość kobiet.. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie. spokojnie oznajmił policji. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku.logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą.powiedział. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. a odmowę karał biciem. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. jakby Doug miał wiele twarzy. słabych. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści. . „Mogło to spotkać ciebie" . którego poślubiła pięć lat wcześniej. jak wyjaśnił.]". Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". co posiadał". Policjantom oświadczyła. Przestępstwo. że zabił nożem mężczyznę w barze..Rozdział 6.

Kiedy pisałem ten rozdział.. Budzą mnie gliny [śmiech]". Walę g0 w krtań i. McQueena. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. zatacza się. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu.. Tak prosta.. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem. że oskarżony. który podczas włamania za bit starszego człowieka. ale wrzeszczy dalej. uniewinniono. włączam telewizor i śpię. co zrobił. Zamyka się w końcu. no. dotkliwym ciosem emocjonalnym. Miejscowy psychiatra zaświadczył. więc dostaje w łeb.. Mężczyznę... jak to tylko możliwe".. wstrząśniętego swoim czynem.. i cholernie mnie wkurza... tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych). Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę.. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. no. Cytaty pochodzą z artykułu K. i leci na ziemię.. jestem już nieźle skonany. 2 „Playboy" maj 1977. s. sprzedaję mu parę trepów w głowę.. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią. więc biorę browar z lodówki.. wściekłością czy strachem. wyczerpany nerwowo. . zac: drzeć mordę.. 76. a tu dziadek schodzi na dół i.. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. jakby. niepohamowanym gniewem. więc. Większość ludzi wie również. czym jest utrata panowania nad emocjami. przestał nad sobą panować. folgując swoim brutalnym upodobaniom.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. ale inne byty tak okropne.

Rozdział 6. nieskomplikowany i rzeczowy. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. skłonnych do skruchy ludzi. Jak podkreślają kryminolodzy. przyjaciele lub znajomi. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi.nozowano jako psychopatów '. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. w sposób bezpośredni. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. Nie wyraża potężnych emocji.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. i niemal na pewno się nie powtórzą. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. Ogółem można stwierdzić. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. z których mniej więcej połowę zdiag. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. . Zbrodnie. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby.. których sprawcami byli psychopaci. Przestępstwo.

polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. Najgorzej było. Niektórzy gwałciciele to F. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy. Lee. 454-462. s. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Wong.mówi. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. . S. R. działalność gangów i ataS. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów. Williamson. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. i po prostu to biorę.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. nr 1. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. napastliwa żebranina. Violence. Rozboje. choćby na homoseksualistów. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. Hare. zastraszanie. czego strasznie chcę. Oczywiście. tlms' ki na wybrane grupy. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3.

Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona.w terapii dla maltretujących żony '. Ustaliliśmy. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę . społeczne i psychologiczne). że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. którzy uczestniczyli . PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. mamy dowody na to. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli.Rozdział 6. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. skłonnego do manipulacji. zakładał na głowę papierową torbę). kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. Przestępstwo. pragnienia władzy i kontroli. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. Przestępstwa tych ludzi. a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw. egocentrycznego.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów.. które narzucają kobiecie rolę podrzędną.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej.„pozbawionego sumienia. wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" .

nr 59. W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. Vancouver. s. „The Province" 28 stycznia 1987. 643-661. Newlove. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia.i. Leblanc. na koniec zaś oświadczył. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. Twierdził. Psychopathy and Family Violence.Prentky. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie.120 Psychopaci są wśród ras R. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. Z policyjnego raportu wynikało jednak.podobno wyjechał z miasta. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. w których ucierpiały także inne kobiety. T. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. S. określił tamto zdarzenie jako błahą . niefortunną . Dutton. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. odpowiedział z uśmiechem. ale podejrzewam. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. Hart. Po kilku sesjach zniknął . praca nieopanowana. skupiając się na powierzchownej. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. oszustwo i defraudację. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. Knight. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. że jest co najmniej równie wysoki. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. Rapist „might murder". D. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. czarujący i sympatyczny mężczyzna. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. Dominował w grupowych dyskusjach.sprzeczkę. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. Nie wiemy. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. R. ziennych. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Wydział Psychologii. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. . owszem. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii. Kanada. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. ale jest gotowy w niej uczestniczyć.

Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . Nie ulega też wątpliwości. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. głosił niezmiennie pogląd. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. Przestępstwo. Jak zwykle. którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. w procesach 0 morderstwo.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. ile dla uspokojenia sądu. więc będzie lepszy" . Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. „Doktor Śmierć". że wielu mężczyzn. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. którzy twierdzą. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. „Leczył się.Rozdział 6. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson. że psychopaci . że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. Środki potrzebne do prowa.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone.może myśleć taka kobieta. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . Bardzo prawdopodobne jest to.. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa.logiczny wybór 121 Hipoteza. prawda leży gdzieś pośrodku. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny. w których oskarżonym groziła kara śmierci. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. to psychopaci. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. aby zrozumieć.

L.E. R. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. s. którzy nimi nie są. Kropp. Jak wykazują te badania. Rice. Serin. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców.D. nr 56. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. Jak wspomniałem wcześniej. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. s. Harris. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. H. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . Hare. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population. Znaczenie tej różnicy dla komisji. G. 419-422. Hart. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. M. V. 435-448. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność).R. R. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) .E. nr 4. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. jeżeli będzien wiedzieli. Prawie jedna trzecia ' S. Quinsey.T. nr 2. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. R. s. Peters. Barbaree. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . 227-232.D. które decydują o zwolnieniu warunkowym. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '.C. P.D. „Journal of Interpersonal Violence" 1990.

podejmując decyzje co do tego.Rozdział 6. pełnej zahamowań koleżance. Przestępstwo. ordynator Oddziału Psychologii. jeszcze z czasów dzieciństwa . Pfywatna rozmowa. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. agresywnej sąsiadce. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. Jacy byli. D. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. który przyjął ten sposób działania. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. porywczej. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.. nieustraszonego wojownika. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . Chłopic. i to niekiedy bardzo. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. otwartym i towarzyskim bracie. Nie oznacza to. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii .o nieśmiałej. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. 27 łistopada 1991. elokwentnym kuzynie. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). Platę. recydywą i przemocą.por.logiczny wybór 123 Psychopatycznych. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. . który boi się własnego cienia.

Kazdin. 762-765. Natural histories of conduct problems. Małe psychopaths and their criminal careers. New York 1988. F. Deve. red. Lahey.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. s. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. Baltimore 1966.D. McPherson. C. D.E. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają".M. które ujawniły się już w dzieciństwie. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Psychopathy and uiolent recidiuism. L.-Yarrow. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. Costa. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. H R. że dziecięca bojaź. Trudno zatem się dziwić. Błock. nr 15. Cormier. a później gwałtownie spada. Forth. red. Syndrome of problem behaińor in adole. s. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. B. 11. M.E. sobie. nr 56.scence: A replication. L. New York 1986.my w przyszłości. t.E.N. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. Deinant Children Grom Up.A. dojrzewają. jacy będzie. „Law and Humań Behavior" 1991. 625-637. R. . że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. Robins. nr 56. and asso. J. s.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions.N.liwość. Hare. A. Jessor. Olweus. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem.E. Rice. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. R. delinquency. Harris. A. 710-714: G. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. Donovan. M. Loeber.T. Radke.

zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo.logiczny wybór 125 prawem. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. kto ich rozumie. Przestępstwo..Rozdział 6. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. obmyślają nowe strategie pokonania systemu. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. że wielu spośród tych. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. do końca życia. Jeżeli jest psychopatą. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. Są to ważne informacje. że ich zachowanie jest już teraz moralne. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. Nie oznacza to jednak. skłonni do manipulacji i bezwzględni. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. powierzchowni. . Wielu popełnia przestępstwa. Różnica polega na tym. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. Zanim jednak uznamy. znajdują sobie kogoś. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. kobieta może się zastanawiać. Badania zaś wskazują.

Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. a także obawiato się.z tą tylko różnicą. Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. ż e : odniosła sukces. Niektórzy z jej środowiska sądzą. Bałem się jak cholera!".| nowiła zmienić swoje życie. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. W wieku dziesięciu lat strę- . Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. arogancką i skłonną do manipulacji . Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. że jest interesującą kobietą. jakim je wypowiadał. rzeczowym tonem. ale był jak z innej planety. był trzecim z czworga dzieci. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią. Niektórzy spośród jej znajomych uważają.

. jak i administracją więzienną.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny.dążąc do władzy i kontroli . gwałt. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. oszustwo. [. co budzi strach i podziw obydwu stron. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. Chyba jest ich trochę. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. ale ja na to: »A skąd. znając jego zachowanie w więzieniu. bezprawne ograniczenie wolności. przekupstwem i narkotykami.Rozdział 6. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. które mi udowodniono".logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. których Earl nie dokonał od tamtej pory. Niewiele jest przestępstw. a także „regularnie donosi na innych więźniów.. Akta więzienne opisują też. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek.. silą. napaść. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. naruszenie przepisów ruchu drogowego. ile ma dzieci. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata.świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. Przestępstwo. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. kradzież. jak Earl . Przyznaje się do kilkuset bliższych związków. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji". trwających kilka dni lub tygodni. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Zarzuty często oddalano. „Owszem. co niełatwo zrozumieć. Zapytany. Jeśli nawet go skazywano. kurwa .

Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. Earl wiedział. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' .I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu.jak napis3' jeden z moich biegłych . Ale . jestem zadowolony z tego. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. że nie ma nic. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. gdzie słynął z „agresyw. Zamierzam być dobrym obywatelem. psycholog i psychiatra więzienny orzekli. Uważam. Ku naszemu zaskoczeniu. co widzę". co Earl mi opowiadał. jaki jestem wspaniały. nie? Kiedy się sobie przyglądam. jest prawdą. że ludzie robią sobie ze mnie jaja.„Jeśli choćby połowa z tego.czasami myślę. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. który rozmawiał z Earlem. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. czego bym nie potrafił dokonać . tretował kobiety. Moja reputacja jest dla mnie święta". Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. ale trzeba w siebie wierzyć. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. Biegły. seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". roześmiałbym mu się prosto w twarz. tak przesadne było jego samouwielbienie".nego homoseksualizmu".

Earl niedawno wyszedł na wolność. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Jak się okazało..parafrazując Pańskie słowa . zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku.. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. Badacz. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji. otrzymałem list od Briana Rosnera. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. [. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty.Rozdział 6. Rosner pisał. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. Przestępstwo. ..logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. Przestępstw Gospodarczych jest . a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości.krętacki prawnik. o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. George Bernard Shaw.

że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom. Goleman. jak należy go p°* " D. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa.lekarz i biznesmen. Myślę. a także. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. 99 .

ale John Grambling wie. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. Cony. Załączam materiały z procesu. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. ]oi List od Briana Rosnera. s. E. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. zabierając 23.Rozdział 7. wydając wyrok. Wynik był niezgorszy. Działając razem. ale zostali złapani. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. i tak po kolei. . 1. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. który opisywał oszustwa Gramblinga. 15 lipca 1987. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. że są ludźmi godnymi zaufania. lecz wiele banków. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . Psychopaci w garniturach 135 traktować. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst.5 miliona. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". znajdzie je Pan tutaj"5. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się.

Swindle. posłus jąc się urokiem osobistym. aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga .nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. pewno dopnie swego". GramblingoW. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. akt oskarżenia nr 2800/85. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. nigdy jednak . psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi.gwarantuję . która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. Homewood 1990. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. Proceedings. także z rodziną. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. list Johna A.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". część 48. Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu . Grambling zarabia na życie. 6 marca 1987.i inne podobne do niej . jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. Senlencing Memorandum. . Często udaje im się uniknąć więzienia. oszustwem i manipulacją. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. B. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A.akt oskarżenia nr 2800/85. Gramblingowi. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A.za wskazówkę. któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Rosner. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". Gramblinga do sędziego Hermana Cahna.

Jak powiedział Rosner. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem.Rozdział 7. aby podrabiać zaświadczenia. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo.i jego kolegę tak.a potem kontynuują przestępczą działalność. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje.. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe .doradcę do spraw działalności dobroczynnej .. a postępują tak haniebnie. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- .] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. • Jego narzędzia są wyrafinowane. zdaniem tych dwóch urzędników. Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . [. jak świat im pozwala . że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku.

o planach zadośćuczynienia za grzechy. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . i z protokołu końcowej rozprawy. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. Jestem konstruktorem. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. . wywołując „falę przestępstw. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". czy to związa113 nych z finansami. wspominał o terapii. że znalazł się za kratami. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był . o czym Grambling doskonałe wiedział. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. nawet kiedy w i a d o m o . • jestem człowiekiem uczuciowym"4. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. Zatrzymał pieniądze.] Ci wszyscy nieszczęśnicy. [. jak się okazuje. jaką poczuła „na wiadomość o tym. Nie jestem zawodowym „ . „a działo się to dokładnie wtedy. którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. Jego teść napisał. Kiedy aresztowano Gramblinga. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. która ogarnęła cały kraj" ..138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów.] Boże.. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . które zajmowałem przed 1983 rokiem. czy z jakąkolwiek inną dziedziną .. których skrzywdził.. Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. [. B y ł naciągaczem. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym.

s. że nigdy jeszcze nie . a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza". chłodnym i niedoJohn Grambling junior. 11.w zbyt wielu sprawach. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów.. tak jak okłamywał każdego.bie przestępstw. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo".poważny bank inwestycyjny . że nie rozumie.Rozdział 7. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. Pierwszy pracodawca . O mało go nie rozszarpała. starając się okazać współczucie. cyt. Proceedings. 6 marca 1987. 54..] Pewien znajomy. Sentencing Memorandum. list do sędziego Cahna. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. Pozwolono mu zrezygnować z posady. s. Mówiła. dz. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. s. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. 10. dz. powiedział jej.. podobnie jak inni. Dała się oszukać. s. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. 51. stępnym. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. Tamże. z którym musi zmagać się co dnia1". cyt. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . [.. Grambling zawsze był marnym ojcem.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. 30. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. Tamże. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. s.

Na przykład prawnicy. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób.prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. Wykorzystywał też powszechny pogląd. abyśmy im zaufali . zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym.twierdził Rosner .140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. „W opinii Gramblinga . lekarze.każdy.który chciał być „ogólnie lubiany". aby pozyskać zaufanie.czterdziestoletni prawnik. wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) . kto jest dostatecznie głupi. jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. lecz już sama gotowość. Bardziej jesteśmy ostrożni. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" . Grambling . wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. aby mu zaufać lub uwierzyć. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. ile przez jego ofiary. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką.stanowi doskonały przykład .gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. Przekonawszy nas do siebie. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci . czyni nas łatwym łupem dla oszustów.

adwokatów i psychologów.Rozdział 7. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. Kiedy pytano. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. Jak twierdzi. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). że oszustwo zostanie wykryte. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. Zdarza się. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. tym lepiej. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. z odsetkami". przepisuje leki. tylko pożyczył te sumy. że występował już jako pracownik opieki społecznej.a zwykle wymyka się prędzej czy później . i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. zniknął nagle. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. Przez niemal rok przeprowadzał operacje . Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. zainwestował w luksusowe mieszkanie. których skutkiem były paro milionowe szkody.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. duchownych. trudno się dziwić. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . Na ogót wybierają zajęcia.na ogót proste. kupił sobie porsche. Podczas procesu ujawniono. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Kilka lat później pojawił się w Anglii. ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. . a nawet dokonuje operacji.nych transakcji na giełdzie. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. którymi nie są. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. policjant.

Brad został zwolniony warunkowo. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. zaleziono przy nim narkotyki. Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. że skończyłem prawo bez zakuwania. twierdząc. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. Kiedy jeszcze był na uczelni. Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. Szybko wyszedł na wolność. że należą do kogoś innego. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Zwolnienie anulowano. ale uniknął procesu. odparł: „Dużo czytam". rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. scowych bukmacherów. O swoich ofiarach mówił. . Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. Może teraz być wszędzie. Spłaciłem dług z procentem. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. trafiając do więzienia". ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. żeby zastąpił mnie na egzaminie". Kiedy miał kilkanaście lat.

co mam pod ręką" . nauczyciele. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. psycholodzy. ku konsterna. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. adwokaci. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". które dotyka najsłabszych. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. jest niepokojąca. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. aby seksualnie molestować pacjentki. „Po prostu biorę.Rozdział 7. innych krewnych. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. moja pacjentka jest niezrównoważona. System jest bowiem zorganizowany tak. polega na tym.powiedział jeden z naszych badanych. psychopaci reagują obojętnością. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". Jednak ta budzą. opiekunów. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. Jak notu. osoby zajmujące się dziećmi . psychiatrzy. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. bezbronnych członków społeczeństwa. który .zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. A jeśli ofiara się skarży. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy.cji nieszczęsnych pacjentów.

A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania.ne'a Gacy'ego. władzy lub . Proponowała. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków.144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. Kontaktując się z tymi firmami. . że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . . zwykłe dla zdobycia pieniędzy.podczas odsiadywania wyroku .wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. że mogliby postępować inaczej. 121 . Mówiła.wolności. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. DZIAŁANIA. którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. nabrała podejrzeń. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). prestiżu. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu.

Rozdział 7. Wmówił ludziom.wyjaśnił później. a jego jedyny kontakt z uczel. A potem może reprezentowanie stanu". Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. Dobry kłamca zna się na ludziach". który potrafił ukraść mundur harcerski. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. bo chce zdobyć odznakę sprawności. kandydował do lokalnej rady szkolnej. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". 1. Mężczyzna ten. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania.I planowany awans do komisji okręgowej. Był pewien. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. żeby łatwiej załapać się na autostop. „Zanim został dorosłym oszustem. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. Kandydat nie tylko był oszustem. był oszustem nastoletnim dzieciakiem.mężczyzna radził dziennikarzowi. [. pr2e^ kręty.. s. trzy rozwody i czworo dzieci.. 12. . tym razem za darmo). „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. Martwił się tylko tym. których oszukał. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. czyli trzydzieści tysięcy dolarów. Bearak. Opowiadał kierowcom. że jest bohaterem. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. zawsze o krok wyprzedzając tych. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. >21 ~~---------B. że rozpracował go lokalny reporter. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . że podróżuje okazją. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. Dziennikarskie . (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. podawanie się za kogoś innego.

Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. że lokalna społeczność . że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. abym omówił swoje badania nad psychopatami. Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej .„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". Naturalnie. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". proponując. silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu .146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". który .stwierdził. Jak przypuszczam. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości. dzięki którym załatwił sobie pracę. A może . nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą.o diagnozowaniu psychopatii.nie umiał pogodzić się z myślą.zamiast go potępić. Psychopata reaguje ze spokojem. I nie był to powierzchowny gest. pośpieszyła mu na pomoc. a dokumenty i listy polecające. Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia. organizowaną fornii. Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne. „Stawiam [jego] szczerość. Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej.razem z komentarzem redakcyjnym . . oszustwa i kradzieze. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. zostały przez niego sfatszowane. Jak się okazało. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną.podobnie jak reszta społeczności . Jak na ironię. Oczywiście. zobowiązując się „słowem honoru".

lekarze. artyści . prawie bezkarnie. że pojawił się pacjent. że funkcjonują całkiem nieźle . później z powrotem poza mury. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. Jak sobie przypominam. ale dzięki swojej inteligencji. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe.jako prawnicy. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. zniszczonym życiem i do cna . że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. personel wojskowy. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. a stamtąd szybko na wolność. pochodzeniu. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem. biznesmeni. Pojawia się też argument. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. korzyści te. psychiatrzy. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. Są równie egocentryczni. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. jakkolwiek znaczne. pisarze. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. czego pragną. Moim zdaniem. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. którzy odnieśli sukces".Rozdział 7. kiedy personel zauważy. która wymknęła się spod kontroli. nalegałem. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. Wydaje się.bez naruszania prawa. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów.

na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. „Co się z nim stało?". Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. niewierności. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«".„Bogu dzięki" . . Jestem pewien. Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny. hipokryzji . Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- . których psychopaci pozostawiają za sobą. nikczemnego postępowania. Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . a zawsze osiągane cudzym kosztem). Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . nie obawiając się zemsty. którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. balansując na granicy prawa. którzy w pracy działają bezwzględnie. I c h czyny. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia.mówi jeden. Ludzie. wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " .odpowiada drugi . a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. a nawet budzą podziw . łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. którzy balansują na granicy prawa.na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. Zamiast nazywać ich psychopatami. że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. W przeciwieństwie do ludzi. odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania.i czynią to bezkarnie.148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi.ogółem. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię . Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił.na przykład zabójstwo albo gwałt . interesownie i bez skrupułów.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

. „Time" 29 lipca 1991. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów. . Gwynne.C. synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów". jaki dotychczas utworzono"6.. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem. [. zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [..] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. [..] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. Beaty. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy. 6 J. przekrętów. 28. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International.jeden skromny. The Dirtiest Bank of AU.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. Oto kilka najnowszych przykładów . która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie. pozostałe zdecydowanie mniej . Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. • Artykuł w „Forbes". s..które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych.. S. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu.

Przewiduje się obecnie. co doprowadziło . .psychopatów. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. MAJĄ WSZYSTKO. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. lipne promocje giełdowe. żeby po nie sięgnąć". zachowywała osobliwe milczenie. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. Choć wiedziano powszechnie. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. Po pierwsze. większość poinformowanych. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu .do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć.więcej niż wojna w Wietnamie.w stopniowo narastającej lawinie długów . kłamliwych obietnic.i tak skutecznie działających . Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. Jeden z naszych badanych. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. które aż się proszą.Rozdział 7. są tu wspaniałe możliwości. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. w tym dziennikarze.

Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi.nawet wtedy kiedy ich schwytano. zdezorientowani.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. pewność siebie. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów.minimalne. . może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). odporność na stres. jakby nic nie zaszło. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. które później bez wahania łamią. taka przestępcza działalność jest lukratywna. biznesmen lub polityk. Zdarza się. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. a kary są zwykle śmiesznie niskie.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. a ich oskarżyciele. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. Po drugie. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. ryzyko wykrycia . urok osobisty. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. często zachowują się tak. obycie towarzyskie. podczas gdy adwokat. Należą do podobnych klubów. Po trzecie.

Rozdział 7. Nie wyglądam jak oni. skierował następujące słowa do sędziego. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. nie mówię jak oni. z zawodowym kryminalistą. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. stoczyłem się na samo dno. John Grambling. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni . wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. że nie jestem do nich podobny. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. . Otóż oświadczam bez wahania. na przykład rabunki lub gwałty. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. wspomniany na początku tego rozdziału.

biblioteki. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?".. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. bieżnie do uprawiania joggingu.że g d y b y ś m y „ t a m " byli.. A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania.. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. że . Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić.Sędzia skomentował.chociaż nie zgadza się z Gramblin. przekonująco". sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . dostęp do najnowszych premier kinowych. który chce zasmakować światowego życia. [.] między kimś. skoro cię tam nie było.. [. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza.giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. kto może wyrządzić podobne szkody. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. 127 używając wiecznego pióra" " . Wtedy brzmiało to rozsądnie. a kimś. Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. Psychopata.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" . grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem. .

stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. A inni? Niestety. wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo. . Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne .Rozdział 7.

Oszust: „Dobre pytanie. Moje słowo jest szczere jak złoto". mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko.. z jaką psychopaci żonglują słowami .Rozdział 8. zdeterminowanego psychopaty. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. • Kobieta. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". aby wiedzieć. ale raz musiałem kogoś zabić". Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. Nie wymiguję . [. nawet jeśli podejrzewamy. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię.. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. Oczywiście. 129 ^jf biet w starszym wieku "". czy nie. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. czy ktoś w to wierzy. że mamy do czynienia z psychopatą. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. odpowiedział: „Nie. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. które zwykle przechodzą niezauważone.i ludźmi.

natu. Olson: „Nie. No i alkohol. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. ale miałem je w teczce. I valium. ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. NiewyIduczone zatem. Dziennikarz: „Czy to prawda.. Zadziwiające. mógłbym się przyzwyczaić. Po prostu trzymam się od niej z daleka.Rozdział 8.. Dziennikarz: „Nieciekawy?". Ale przecież była martwa!".Od tyłu". Zagadnienie to 131 . Dziennikarz: „Och. Olson: „NieBanalny.całą t r y l o g i ę " . Po prostu. .. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. Nie chciał być kozłem od f a r m y " .] Nigdy nie próbowałem kokainy. Była tylko n i e p o t o m n a " . [. Trochę powciągałem i tyle. 130 ralnie . że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . że można by zapełnić pięć lub sześć książek . Zdaje się. u w i e l b i a m skręty. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi. skąd. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej. psychopatycznym seryjnym mordercą. Oszust: „Nie. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. jak działa na niego kokaina. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. Przypuszczam. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. ale to dobre pytanie". Jest za droga.. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. nie nosiłem ich wszędzie. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. owszem".

Nie chcę być jakimś tam psychopatą. jest pan seryjnym mordercą". Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. Działając razem. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. Cytaty z artykułu P. swojego wspólnika. twierdzi. Chcę być porządnym gościem". A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. .162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. . nie wyrządziłby nikomu krzywdy. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. „Jestem bierny . ale mordował pan seryjnie". ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak. to właśnie jest semantyka"8'. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. 8 maja 1991. że jest ofiarą seryjnego mordercy. przedstawiając dowody na to. że nie jest seryjnym mordercą. Henley: „Nie jestem". Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą". że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami.pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn. W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. Cytaty pochodzą z programu 48 Hours.powiada Henley. Dziennikarz: „Mówi pan.

Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty. ściśle określone zadania. Wnioskuję na tej podstawie. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. Gdyby obie półkule były zaangażowane. obrazowaniu. Oczywiście.umiejscowione w obu półkulach. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. leworęczni . Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. jeśli zachodzą w jednej półkuli. dyslektycy. Co więcej.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. Właśnie stąd mogą pochodzić. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . równocześnie. -277- . Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. a nie w dwóch. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. na przykład. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. niektóre formy jąkania się i dys. doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane.

nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . dz. jak bardzo mnie kocha. The Semantics of Personal Adjustment. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . 230. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią.opowiadała eks.. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. Wie. „Ciągle mi powtarzał. Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. od dawna świadomych.Długo trwało. Wiesz. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. i z początku mu wierzyłam.żona jednego z badanych przez nas psychopatów. że cię kocham«.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. People in Quandańes. • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. wyczuwa intuicyjnie. który jest dwuwymiarowy. na czym polega ta różnica. ™ H. Zna tylko książkowe znaczenie słów . Cleckley. które niewiele dla niego znaczą . Kiedy więc mówi. pozbawiony emocjonalnej głębi.. NeW York 1946. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. które często miały do czynienia z psychopatami. że zatrzymał się na W. The Mask of Sanity. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości.formy bez treści. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. maleńka. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. ale nie zna melodii'35. że w ogóle mu na mnie nie zależy. . Johnson. [. zanim zrozumiałam. . cyt. s. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami..] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów.

Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo.. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. ale samo uczucie się nie pojawia"1 . ilekroć stwierdzimy. Podstawą badań jest obserwacja.]. „okno" jest wyrazem. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier". podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. inne układają się w bezsensowne zbitki. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. ale nie jest wykluczone. że nie rozpoznaje barw.]. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. Wyobraźmy sobie. że siedzimy przed ekranem komputera.. w przeciwieństwie do „noko". Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. Na przykład. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Możliwe jednak. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . Podobnie jak choremu na achromatopsję. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter..Rozdział 8.. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. ma na myśli g ó r n e światło. co jest . nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [.

Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. Tamże.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . dowodząc. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . s. to było bardzo złe. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. Czuję się naprawdę podle. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. Pewien psychopatyczny zabójca. ale beznamiętnie. za które go skazano. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie.golnie brutalnych morderstw. .zenie lub wywofać szok. aby wywrzeć wra. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. Jak większość ludzi. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. Na przykład.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. jak ich słowa oddziałują na innych. które podpowiadają. lecz także strach. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę. Mówił z ożywieniem. zamiast odpowiedzieć. 36-37. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu.

Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. Komentowała: „Bert był w przeszłości. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe.142 mi z Bertem" **". Wiadomości były te same.son w teraźniejszości. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. dlaczego cię tu nie ma. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci. jesteś mi . Dianę Downs w książce. Bert. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. Owszem. opowiadając mu. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. którą prowadziłam z mężczyznami. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta"). słałam listy do Berta.. [. zyskamy podstawy do przypuszczeń. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. a Ja. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka.. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. czasem jednej strony. . tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. jak bardzo go kocham. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie.Rozdział 8. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. motywowane tylko seksem141. przechowywałam je w notatniku. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. zwykle o długości akapitu lub dwóch. co wieczór dodając nową wiadomość.] Gdy przestał przyjmować listy. Była to gra. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze.

. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny. Mówi przekonująco. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - .].. Były to ostatnie.].] Myślałam o Bercie. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. kłamcą i złodziejem. Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy.]. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów.. „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia. mój jedyny.. To właśnie myśli. bo opowiadał tyle kłamstw"..]... Olson jest prototypowym psychopatą. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie.]. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych .j czym. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. ze swadą [... których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie. Zawsze zmyślał [.. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów....] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości. jak daleko może się posunąć. Byt skończonym kłamcą [. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu.]. wytrzymałości...świadomością pustych słów.168 Psychopaci są wśród ras potrzebny... [.]. Chciał zobaczyć. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć. [. zanim napotka opór ? [. Olson to papla [. Olson był nałogowym gadutą [. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem. a kiedy zbiegałam do niego. [. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. ..]. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e ..] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. a niewielu wykazuje aż taką brutalność.. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym... Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę. Byt manipulatorem [.

jak oszust próbujący udowodnić. . dziełem i kimś ważnym". wygadany..Rozdział 8.. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz. że jesttwar-. który rozmawiał z Olsonem. temat. Wydawał się sprytny. staccato [. wspominał: „Mówił szybko.] Przeskakiwał z tematu n a .

Oustona. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. które popełnił na ich dzieciach.] i wkrótce prześle nam nowsze. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę.alo się nakłonić swoje młode. które wykorzystujemy na naszych tamach [.170 Psychopaci są wśród ras P . ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. Na sali sądowej przybierał pozy. pisząc do nich listy na temat morderstw. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie. w jaki jest traktowany przez prasę. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". Day i S. system więziennictwa i spoteczeństwo. rękopis łożony do druku. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. °raz M. Wong. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok".ford Olson skontaktował się z nami.wciąż narzekał na sposób. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif.. pozwalają bowiem zrozumieć. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. jak Olsono. R. Farrow. . to możliwe. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca.. lecz za ważną osobistość. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . informując. przeciwnie . Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. relacje znajomych są dla nas cenne. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie.

UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. . które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. świadczą. „Kompletny nonsens! . w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne.Jeśli uważają. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. Jak każdy psychopata.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" . Mylą się całko3 46 wicie. . Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. są podzielone i niewyraźne. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii.ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. Jeśli chodzi o psychopatów. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. to się mylą. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa.stwierdził. który podkreśla potrzebę samopoznania . że w moim życiu nie ma emocji.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów. ćwiczenie to . że określenie było słuszne.jest skazane na porażkę.Rozdział 8. Ted Bundy był oburzony. Gesty ekspresyjne to szybkie. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. drob. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa . Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy.

słowa. Rime. W jakiś nieznany sposób . Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. spójny lub logiczny sposób tak. New York 1988. Jeśli wydaje nam się to dziwne. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. Gesture and speech. L. s. Idee. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków .'"entals of Nonuerbal Behauior.ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". które składają się na duże jednostki myślowe. l985. Na przykład wiele osób gestykuluje. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. Połączone w jakiś znaczący. które kontrolują mowę. Jednostki myślowe bywają małe. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. klad .czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. utworzyć skrypt. słowa.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. Najnowsze badania wskazują. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. zwroty i zdania. [w:] Funda. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. Rime. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. R. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . całe fabuły. Schiaratura.na przy. aby nr 91. zwroty i zdania. rozmawiając przez telefon. które są podstawą mowy. 332-350. tym mniejsze jednostki. B. B. red. są na ogół dobrze zintegrowane.ki myślowe: im większa liczba gestów. Feldman. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia.

nr 2. Language-related hand gestures in psychopaths. Tripp. Ale postępując tak. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. Jak wspomniałem wcześniej. Ekman. a potem rozmaicie je łączyć. y* International Thesaurus. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. niemal jak przy 149 grze w scrabble .21. Bouvy. nr 87. B. cytat nr 329. zob. s.D. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" .tion.C. Hare. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym..W. B.T. ale niekiedy czyni to . [w:] R. Rime. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei.. s. także B. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych.. 21-27. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci..Rozdział 8. P. Rouillon. Leborgne i F. dz.man. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. R. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. dz. narażają na szwank cały skrypt. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta. Jak komentuje psycholog Paul Ek.. wyuczonym językiem. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje.. l5° J. Gillstrom. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. „Journal of Abnormal Psychology" 1978. cyt. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. H. Hare. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia. za jakich zwykle ich uważamy. 636-643. A. Hare. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. Kłamstwo i jego wykrywanie. Guesses at Truth. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. nie są tak wytrawnymi kłamcami. cyt.

Sytuacja taka przypomina film. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. Dla większości z nas te dwa wyda- . Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. które często pojawiają się w ich wypowiedziach. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. Większość z nas potrafi łączyć idee tak.w pełnym słońcu. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. żeby nauczyła się dyscypliny. Większość z nas dobiera słowa. lecz także dwuwymiarowe. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. ale dla innych jest absolutnie błędny). a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. który mówił. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. jak i konotacjami uczuciowymi. ale raz musiał kogoś zabić.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów .174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. pozbawione emocjonalnych sensów. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. że ją kocham". kiedy ją pobił.rzekomo następująca kilka minut później . Niektórzy widzowie . ale wie. który wydaje im się logiczny. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. że nigdy nie postąpił brutalnie. a druga .

pozostawiając ją z długiem.wana praca doktorska.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. ' ' S. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy.. O CZYM TO JA. Williamson. nieopubliko. Najnowsze badania dowodzą. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. ukradł pieniądze i uciekł.). Fabuła. Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem.Rozdział 8. Kanada. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. ale martwię się o nią. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo ... Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. Zapytany o ukradzione pieniądze. zamierzam poszaleć". podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. kto to zrobi?". Psychopata mianowicie często zmienia temat. odparł: „No tak. Zbyt ciężko pracuje. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu". Vancouver. ale jest już dosyć stara. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. chociaż dość chaotyczna. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia.. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. kocham matkę.

no. Pamiętam. przyszedł kumpel. Jak pani myśli? Znaczy się. powiedzmy. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym.. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. ale czasem wydają się całkiem spokojni. no i kumpel wygrał. na pewno by się pani zgodziła. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . Mnóstwo przykładów. eee. czy miewa wahania nastrojów. że..... Ja jestem bardziej typem romantyka. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów.w tym naszej zakłopotanej badaczce . no. że zawsze są zdenerwowani.. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata. Udają twardzieli. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze. Prawdopodobnie było jeszcze żółte..że więzień nie tylko mówił nie na temat. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście... i oglądaliśmy mecz w telewizji. zwykle próbują udowodnić swoją władzę.. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił... no. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych ..... nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy.dramatyczny popis. że kiedyś. i chciałbym się z panią umówić. 1 czułem się cholernie kiepsko"... ale próbował flirtu. Jeden by| dilerem. no... byłem trochę zdołowany i. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.znaczy . to trudna sprawa.. założyliśmy się o wynik..na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. i..176 Psychopaci są wśród ras „Och.. Pamiętam... a drugi alfonsem. że spotkalibyśmy się na imprezie.. że kiedyś. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec.niektórzy mówią. gdybym nie był w więzieniu. co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika . Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie... co się dzieje. W wypowiedziach psychopatów . odparł: „Wahania? . Więc chyba mają wahania nastrojów.

Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie.ale nie w ich zawartości. któremu później postawiono diagnozę schizofrenii.Rozdział 8. eee. Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym . może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła. Warto wspomnieć.. no i. dążenia i . Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie.. żeby bohater byt i n. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma.. przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma.. . Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań...zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego..t e r e s u j ą c y ? — zapytał. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim.... Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika.a później wydostać się stamtąd . Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. Wiadomo. jeśli jest to dla nich korzystne.. że dobrze orientuję się w tych sprawach". jak i treść. chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie.. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację. świadczą o nienormalnych cechach.. Na przykład jeden z naszych badanych. ukazać jego motywy.. „Co mam zrobić.. zwolennikiem teorii.. eee. jak i treść. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości. więc. nie twierdzę... więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych . a nie ich t r e ś ć ..Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową.. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. któryś z nich. eee.

St. ale nic z tego nie wychodzi. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość. które sprawiają. bez pogmatwanych pragnień. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. Joseph's Children. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. Niewykluczone. Rozmowa. który zabił przynajmniej szesnaście osób.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. dostar. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. bo szukał emocjonujących Wrażeń . psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. Ganey. Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. New York 1989. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. odbiegające od tematu i słabo . Szczególnie wymownego przykładu zręczności. konfliktów i psychicznego zamętu. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. w której psychopata wygłasza sprzeczne. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. żeby byty przekonujące dla widzów. A True Story of error and fustice. bez głębi emocjonalnej.

„Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [.. s. że tego nie zrobił.]. Na przykład.oznajmia. co mówił poprzedniego dnia. . podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy.Rozdział 8. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. Moim zdaniem. że Gacy po prostu lubi mówić. wykrętów. Cahill. ponie154 waż kłamie" . Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. Psychiatra stwierdził. Psycholog orzekł. Zapytany. czy jest to luźne skojarzenie?«". „czy potok wymowy Ga. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo ..cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. racjonalizacji i usprawiedliwień.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. jest to kłamstwo. Buried Dreams. New York 1987. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. 338. a z drugiej . Tamże. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. że kogoś zabił. [Gacy] nie pamięta.

Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. którą uprawiają za pomocą słów. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. Trzeba jednak zauważyć. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. która ma na celu zrnylenie słuchacza. Zwodzi nas nie treść.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. Językoznawca argumentował. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę.Rozdział 8. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien.

jak przypuszczaliśmy. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. Jak wspominałem.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. Czy teraz to się zmieni?". Jeżeli . aby odpowiadać za swoje czyny. co robią. że pSy. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują.twierdzą . że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. . Jestem przekonany. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. Interesujące pytanie. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. Pojmuje intelektualne reguły gry. Niektórzy obserwatorzy argumentują. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy.

aby naklonić innych do postępowania według ich woli.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". żeby nie pomachać jej na pożegnanie.bez litości i skruchy.naturalny lub zaaranżowany . Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem. Powstrzymuje się z trudem. P . nia. »Miesiąc temu mówi . współzawodnictwo. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . Ale tam gdzie pojawia się psychopata. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich.ot. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu . Zgodnie z zasadami. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie .przez chwilę. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. element szych codziennych kontaktów. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok. próbę sił. Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. Patrzy. uśmiechała się tak sympatycznie. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy .182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. Nie jest szczególnie atrakcyjna. Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. Zawsze jednak trafiają się tacy. kiedy kobieta wysiada z samochodu.

Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . budząca sympatię poza. niekoniecznie jednak są artystami słowa. skłonni do efekciarstwa. elokwentny psychopal oraz ofiara. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . potok słów. uśmiech. Przystojny. imponujący samochód. psychopaci wiele mówią. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. to przerażająca kombinacja. drogie ubranie. Twierdził. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. Wszyscy znamy ludzi. nawet głupie. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. umiejętność rozpraszania uwagi. nie pasożytują na napotkanych osobach. który odnalazł Boga w celi śmierci.gko i nie koncentrujemy się na treści ". Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. która ma swoje słabości. przesadni w słowach i gestach.ekstrawaganccy. starając się wywrzeć korzystne wrażenie. Ale .wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. kontakt wzrokowy. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. którzy chętnie się popisują . wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. Oczywiście. nieco charyzmy. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. mimikę. Jednak w odróżnieniu od psychopatów. Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. Atrakcyjny wygląd.

wręcz szokującego.moje oszczędności. Zawsze robiła coś niesamowitego. Ma taki cudowny uśmiech" .184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . Schiaratura. Rime.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. miałem kompletny mętlik w głowie. dz. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci. chałam wszystkiego. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. 8 i 10 stycznia 1992. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. ale mówił przepięknie. że naprawdę żyję. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. co mówił. Kiedy była w pobliżu. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. kredyt hipoteczny na dom. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. ale bez niej jestem samotny. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny.i pośpieszyli mu na pomoc. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. gdzie się podziewała. pochylania się do przodu. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. „Nie sły. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. Gesture and Speech. Na podstawie Associated Press. cyt. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów . . ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . którą uważał za psychopatkę. Ale dzięki niej czułem. L. Nie potrafiłem B.zwierzała się pewna kobieta. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. Jeden z moich dawnych współpracowników.

Szukam punktu zaczepienia. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. psychopatyczny nauczyciel. • William Bradfield. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. ulotnił się szybko . żeby wnieść sprawę do sądu. oczywiście. zanim formalnie załatwiono transakcję. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". 157 . oszust. jakiejś szczeliny. jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. z odsetkami. Kobieta była zbyt zażenowana. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . A później przychodzi pora spłaty. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. a następnie. i wtedy mu to daję. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. o którym wspominałem wcześniej. czego klient potrzebuje. Małżeństwo rozpadło się nagle. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. że będzie potrzebowała samochodu. przekonał ją. ustalam. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak.Rozdział 9. Kiedy zamieszkał z jedną z nich. Przykręcam śrubę".powiedział ze smutkiem mój kolega.samochodem. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności.

aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. Wambaugh.„rasowy socjopata" . W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. s. wiernych uczuć. Kiedyś..do rozczarowania i cierpienia ofiar. w tym od psychopaty. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". Kilka lat temu moja dawna studentka. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same.oświadczył nasz badany. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . Dostała sporo odpowiedzi od więźniów.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. szukając osób w podeszłym wieku. zagubionych i bezradnych. Listy często prowadzą do odwiedzin i . spacerów w deszczu. że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet. miłośniczka kotów syjamskich. Echoes in the Darkness. .w sposób nieunikniony . w której doktor Hannibal Lecter . 22-23. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" .szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą".a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. dz. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. J. cyt.

który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". i zwykle szuka w ludziach dobra. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo. fizyczne i finansowe wykorzystanie. Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. pełną brutalnych czynów przeszłość. opiece społecznej. wierząc w swój zbawienny wpływ. w tym pracownice więzienia. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. potrzebuje kogoś. ale mogę mu pomóc". złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie.z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". które można wykorzystać. które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym.Rozdział 9. Porzucona dwa tygodnie później . poradnictwie. kto go zrozumie". Prawie każdy psychiatra.takich. Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach.wyjaśniła dziennikarzowi. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. pracownik opieki społecznej. „Sprawia kłopoty. która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. 157 . Miał kryminalną. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy.

188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. Ted Bundy. widzę przystojnego gościa. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". zanim po- . W książce o Richardzie Ramirezie. Pedofile. autor opisuje młodą studentkę. który zmarnował sobie życie. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. choćby tacy. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. „Współczuję mu głęboko.wyjaśniła' 8. Przypuszczam. kto by go poprowadził" . Kenneth Bianchi. Daniel Gingras. Kiedy patrzę na niego. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. bo nie znalazł nikogo. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. które są zbyt bojaźliwe. Naturalnie. na przykład. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich.

nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C.i ogarnęło mnie współczucie". Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . s.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. . jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. 202-203. Linedecker. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości. New York 1991. które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. Night Stalker.powiedziała . że chce wyjść za niego za mąż. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie.

K. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. która zapewniała. Bambenek. na poczet R M. jakoby była uchodźczynią. Woman on Trial. gdzie wkrótce ją złapano.Rozdział 9. Muchy w pajęczej sieci grożenia. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty".obalenie kar}' śmierci. Bambenek zbiegła do Kanady. przebiegłą femrrie fatale. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA.lub wierzą głęboko. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. nawrócenie grzesznika . Lee. Bambi. Run. Kiedy odsiadywała wyrok. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. ng . L. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Toronto 1992. Bambi". The face of a killer. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. Bambi. New York 1992. „The Sun" 3 listopada 1990. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. machając transparentami z napisem: „Uciekaj. Radish. Jej twierdzenie. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię.

ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. gdy uciekła z innym mężczyzną. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. którzy ostrzegali. trzeba stwierdzić ze smutkiem. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty.i na ogół bezpieczne . Zdegustowany „zawodowy" przestępca. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. że żona go zdradza. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. skomentował: „Byia nikim. Na przykład. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. A teraz wielka z niej gwiazda". Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. równaniu z karierą Amy Fisher. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. „Lolity z Long Island". że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem.Rozdział 9. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . że są wykorzystywane. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie.

jak mówiła. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną.. wiedzie na ogół wygodne życie. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. mąż się zmieni. Ignorowana przez męża.. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. jak nie potrafi żadna inna. naraża się na prawdziwą udrękę. Być może wierzy. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. Równocześnie zaś. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. W (niePrywatna rozmowa. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. jaką powinnam. z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. Nie byłam taką żoną. lecz uważa. zwłaszcza jeśli ma dzieci.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli. Będzie traktował mnie po królewsku".] 1 bez lęku". powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. Patrzyła na niego i widziała urojonego. „niezwykle wrażliwego [. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia..] człowieka czynu [. bezpieczną bazą. Kobieta. zadbam o niego tak. A wtedy się przekona. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. Znękana żona zwykle wie. Psycholog sądowy J. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. która postanowiła być „dobrą żoną".. kwiecień 1991. ile dla niego znaczę. Ale będę nią. będę. niemal idealnego mężczyznę. traktowana brutalnie lub zdradzana. co się dzieje. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. W artykule „Nowa ofiara oszusta". Naturalnie. jeśli wiąże się z psychopatą.

o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach .„oszust. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. Zdaniem Josepha D. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku.R. klubach towarzyskich . że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika.barach dla singli. pewnym siebie. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. Na tym polega jego zawód". szukając czegoś więcej niż drinka.pisała Olson . a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. ubrań. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. Meloy. elokwentnym. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce".. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill. samochodów i pożyczek bankowych. która ma .Rozdział 9. którzy mają niską samoocenę. Mimo wszystko. omawia J. [. Caseya. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi. zniekształconej) rzeczywistości. który żeruje na aktywnej zawodowo. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi.] Oszust ją rozpozna.. klubach fitness. Dojrzy jej podatność na atak. 160 . ujmującym. „możemy założyć. treningu czy tańca. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. mieszkania i wyżywienia. twierdzi Casey. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S.lub może p o ż y c z y ć . niestety. jak bardzo są dla nich bolesne . która będzie dla niego źródłem pieniędzy. jest naturalnym celem oszusta". Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę.gdzie gromadzą się samotne kobiety. New York 1991. którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to.

Doskonali technikę. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). . więc nie ma sensu dłużej kłamać . jestem pewna". gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . ale z dnia na dzień nabiera wprawy.Uderzyłaś go butem. myśląc: „Jest jeszcze amatorką.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. której prawdziwa natura odsłania się. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU . The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. Będzie absolutnie przekonująca.powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. obiektywnym zainteresowaniem. później. rzuciwszy się na kanapę. ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. Rhoda odsunęła się powoli.Zrozumiałam. William March. zerkając na matkę poprzez splecione palce. że w zasadzie nic nie można uczynić.

jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem. Christine. powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. licząc. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. psychopatycznej natury swojej córki.. zdolna do cieplejszych uczuć. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. 40-41. oznajmiła szorstko . choć nigdy to nie nastąpiło. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. ale nic nie przynosi poprawy i . pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła. Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień.Rozdział 10. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa.że Rhoda jest samowystarczalnym. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. co szybko odkryli. później. trudnym i nieczułym dzieckiem. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. The Bad Seed.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. uporządkowanej... nie jest też. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. [. przekonane o swojej wszechwładzy W. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. Christine Penmark. March.. s. [. a nie zasadami otoczenia. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. bo troszczy się wyłącznie o siebie102. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. choć wcale zręcznym. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. i jest historią poczucia winy. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. które kieruje się własnymi zasadami. Hopewell 1997. że okazała się zwykłym. złodziejaszkiem. oczywiście.

które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. Przekonaliśmy się jednak. na czym go nie przyłapano. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". Kary. złe jest to. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. którego adoptowali przed kilkoma laty. Pewna matka. Inna matka pisała. że Historie o adoptowanych dzieciach. prośby i groźby. u dorosłych. wizyty w poradni. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. rodzinne awantury. która przeczytała w prasie o moich badaniach. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. za co nie uniknął odpowiedzialności. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. bez ostrzeżenia. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . że są z mężem zakładnikami chłopca. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. nie są czymś niezwykłym. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. Psychopatia nie powstaje nagle.

agresywne i skłonne do kłamstwa. absolwentka socjologii.ho°d. s. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie. Robins Deuiant Children Grow Up. terroryzowanie słabszych. których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. Źródła problemu . Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. późne chodzenie spać. nr 4. opowiadała mi. 164 197 się we wczesnym okresie życia . Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. Farrington. Pewna matka. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. bójki • uporczywe wagarowanie. 389-394. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. mniej podatne na wpływy i naukę. .Rozdział 10. krnąbrne. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. że jej córka . D.którą będę nazywał Susan: . niechętne bliższym kontaktom. w większości uświadamiali sobie. Antisocialpersonality from childhood to adult. „The Psychologist" 1991. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. .N. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. że dzieje się coś niedobrego. rodzice. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. cze?". .bardziej samowolne. Baltimore 1966.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

Nadal to robię. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. nie wykazuje urazów neurologicznych. Nie ulega wątpliwości. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale).szkoły. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem. Świetna sprawa. opieki nad młodzieżą. sądy. szpitale psychiatryczne . Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. . kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . Stara dawała się nabrać przez długi czas". Nie jest to nastolatek. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu.codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży.Rozdział 10. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. Niestety. Często unikał kłopotów.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. kto bardzo przypomina Jasona. organizacji społecznych. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska.

. 1-41.i coraz młodszy wiek ich sprawców. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. rabunków . „The Psychologist" 1991. Farrington. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia.doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy.Loeber.najgorsze jeszcze przed nami. gwałtów. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. Deuelopment and Risk Factors. nr 10. 389-394. . Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. Loeber podkreśla kwestię. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. D. AntisocW personality from childhood to adulthood. Loeber. nr 4. 3. s. s. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym. s.. R. cyt.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich..zabójstw. Psycholog Rolf Loeber przypomina. Innymi słowy: trzymajmy się mocno . których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi.. dz. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw . R. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. „Clinical Psychology Review" 1990.

a kiedy chłopiec nie odchodzi. 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. który . Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie.A. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. aby wytłumaczyć . Źródła problemu 205 Loeber pisze.według zebranych świadectw .do psychopatii. co możliwe.z jeszcze większą mocą . podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. C. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej. grożąc im nożem. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. trzymiesięczne bliźnięta. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. a wręcz głupotą. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. McKelvey. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. strzela do niego z broni rodziców.Rozdział 10. Magid.przynajmniej częściowo . • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. To samo rozumowanie odnosi się . HighRisk. • Policja na Florydzie próbuje ustalić. aby zablokować je jak najwcześniej.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. Jest zbyt . z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. New York 1989. Children Without Conscience. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią.gwałci i molestuje inne dzieci. rzucając ich na podłogę po tym. Chłopiec umiera w szpitalu.

gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta. ubóstwo. jakkolwiek niepokojąca.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. . wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . kiedy przyjmujemy do wiadomości.0 Offitials stymied by alleged rapist. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. co sprawia. Z jednej strony istnieje teza. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym. polityka lub adwokata.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. Stają się bardziej zrozumiałe. które ustąpi z biegiem czasu. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1.jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji .brutalnych rodziców. a nie r. drugie . mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. ponieważ . trzecie . Świadomość ta.206 Psychopaci są wśród ras młody. brak perspektyw zawodowych.na brutalnego przestępcę. „Seattle Times" 21 lipca ] 992.na nieuczciwego biznesmena. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. Niestety. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. a czwarte . ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym . szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. żeby stanąć przed sądem. niewłaściwe towarzystwo . a jest to niezwykle ważne.na dość produktywnego członka społeczeństwa.

ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. • Zgodnie z tezami socjobiologii. dając mu duże szanse na przetrwanie. że niektóre z nich na pewno przetrwają. Socjobiologowie twierdzą mianowicie.wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. stosunkowo młodej dyscypliny naukowej. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . z drugiej . Możemy też mieć tak wiele dzieci. które przypominają psychopatię. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie). Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury).według socjobiologów . Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami . Jak zwykle bywa w takich sporach. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby. Psychopaci .Rozdział 10.pogląd. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania.

odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. że prowadząc życie seksualne. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. wspaniałe perspektywy.208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. kochających i troskliwych rodziców. Jest psychopatą. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast. O ile mi wiadomo. Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. młodszy .stypendystą na drugim roku studiów. trzydziestoletni fałszerz. podawał się za ich agenta i powiernika. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. manipulacji. żeby kobiety same o niego zabiegały. i już". Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. i tyle". . biorąc.i szybkie ich porzucanie.stabilne życie rodzinne. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. poczynając od szesnastego roku życia. który nie jest tak atrakcyjny. Zapytany o swoje potomstwo. Sądzą tylko. najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. Jeden z badanych przez nas psychopatów. kiedy zaszły w ciążę. Starszy brat jest lekarzem. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. „Zawsze mogę mieć następną" . Psychopata. stale znajdywał sobie konkubiny. Socjobiologowie nie twierdzą. Miał . oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. co mu się nawinęło".powiedziała mi chłodno pewna psychopatka.jak słyszymy . Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. że może pomóc im w karierze.

cyt. zaczął napadać na banki. „Nie siedziałbym tutaj. Stała się także „zawodową" matką . przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc . koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. dz. że oddano je do adopcji. Rule. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. pijaństwa . która maltretowała.Co to za rodzice. . jak należy. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. kiedy ich potrzebowałem . cyt. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. odparła: „Kocham dzieci". zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. Niewykluczone. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. 1 7 2 zastępczą. Best Kept Secrets. Psycho. czynami całkowicie przeczyła słowom. osoby.Rozdział 10. Smali Sacrifices. że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze.mówił. mam wiedzieć!". gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). Szybko trafił do więzienia. nawiązując równocześnie szereg romansów. Ich ruchliwy. Kiedy zapytałem. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. dz. Oczywiście. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców.brawurowych przejażdżek samochodem. gdyby starzy zachowali się. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem .ale bez formalnych wyroków. u diabła. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. Skąd. Zdaje się. społeczności i miejsca zamieszkania. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. które regularnie kłamią i oszukują. na ogó} zostają schwytane. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko.

J. impulsywnością. Co ważniejsze.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. Sądzę. dz. [w:l W. Są to interesujące przypuszczenia.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. D. 1. Walker. oznacza to.i cechami dziecka. Bonner III. NeW York 1986. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa. The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. R. że . ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. Unmasking the Psychopath.3 Zob. lecz dziewięcio. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. J. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . 1" R. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. trzeba jednak zaznaczyć.I. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. cyt. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. Dorr. Wątpię ponadto. Psychopathy. Hare. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same.D. Zdaniem niektórych uczonych. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku. Reid. Kegan. Theory and Research.W.lub dziesięcioletnie dziecko . niewielu . że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu.H.

może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań . Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". wczesny uraz . 133-140. 374-379. Hoffman.W. R.D. a w każdym R. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. ważnej dla funkcji wyższego rzędu. nr 96. Forth. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. S. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. Hart. 158-160. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu .ze względu na „wadliwe łącza". drażliwości i agresywności. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. A.Rozdział 10. niskiej odporności na frustrację. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. s. s. . że z jakiejś przyczyny .są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. T.D. R-W. razie nie ważniejsze niż różnice. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. Hare. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania. płytkich uczuciach. nr 93. Bartsch.E. J. Hall. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. Hare. nr 99. s.J. zwłaszcza jego przedniej części. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne. Mimo to niektórzy badacze przekonują. Jak wiadomo. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza.D.cal'ests. • Według interesującej teorii biologicznej. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction.

„Journal of Research in Personality" 1987. s. H. 464-480. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania. które przypominają zachowania psychopaty. Tranel. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. A.R. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. 81-94. odrzucenia przez rodziców.mówi Calvin . nr 87. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" . „Behavioral Brain Research" 1990.P. Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań.ubóstwa. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . J. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob.odpowiada ojciec.E. Disinhibitory psychopathology: A new per. nr 41. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. s. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. Damasio. 301-315. s. Niestety.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. Newman.P. nr 21. „Psychological Review" 1980. E.według określenia niektórych badaczy . Ale ta „nabyta psychopatia" .spectiue and model for research. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. impulsywności. „Tak . Damasio. {Zdaję sobie sprawę. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. Gorenstein. Ogólnie rzecz biorąc. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie.wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. J. Newman. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . D. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie.

[w:] Social Psychophysiology and Emotion. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. 160-66. SŁODKA.. A. „Psychiatry" 1988. Źródła problemu 213 działania dorosłych . Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne . że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. Widom.dopóki . Parental behavior in the cycle of aggression. J. cyt. 14-23. Zob. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. Olweus.Loeber. McCord. w tym przestępczości i przemocy. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. nr 244.S.od drobnych kradzieży do masowych mordów . New York 1986. na przykład: C.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). Nie ma wątpliwości. red. Rozpoczynając naukę w szkole. Deuelopment and Risk Factors.L. J. łatwo się rozpraszają. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. Opowieści o cierpieniach. czości i innych zaburzeń społecznych. H. New York 1988. M. s. R. D. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Wagner. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . Theory and Clinical Applications. są zwykle nadpobudliwe. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. red. Raine. nr 51. Błock. „Science" 1989. rhe Cycle ofViolence. Radke-Yarrow. jest bardziej skłonnych do depresji. prób samobójczych.Rozdział 10.istnym aniołkiem o niewinnych. omawiało wielu badaczy. s. Ale jest mało prawdopodobne. dz. Nie czyni to z nich jednak psychopatów.

zbadali jej historię i odkryli.Myśleliśmy z początku.Nie przestawałam. Zabijam je. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku. .pyta Magid.Tłukłam go i tłukłam .Wsadzam w nie szpilki. które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami. Matka siłą odrywała jej ręce od brata.jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania.. że Tess bije go w nocy po brzuchu. „Żeby zabić mamusię i Benjamina..Myślałam. Mnóstwo razy . Tess?" .A myślałaś wtedy.. . Magid przedstawił Tess jako wymowny . Narrator filmu opowiada. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. . Tess wykradła noże . . W książce High Risk.Szukając wyjaśnienia. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. co może przydarzyć się dziecku.nie tylko wywołują grozę. porażający . „Dlaczego je wzięłaś. jak przyznała.owszem. .mówi dziewczynka. Magid prosi Tess.mówi Tess. jak traktuje zwierzątka. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym . Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. a zwłaszcza Tess.przykład tego.. Okazało się.„duże i ostre". że dzieci. „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci.od narodzin do ukończenia dwóch lat ." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione). że trzeba go zabić. żeby opisała.214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju.podpowiada terapeuta. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie . w tym psychopatii . Musieliśmy blokować jej drzwi".? . argumentował. że Benjamin ma problemy żołądkowe. .

lub niemal pełnej. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. zaniedbywanie. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . An Essay on the Criminal Mind. deprywacja. ile jego powodem" . s. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. opublikowanej w 1964 roku. alkoholizmu i konfliktów z prawem. nr 51. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia.. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. Turku.Rozdział 10.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. McCord. lipiec 1984 . także J. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. William i Joan McCord przekonywali. Parental behauior in the cycle of aggression. Nic jednak nie wskazuje na to. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. „Psychiatry" 1988. że niezdolność przy.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. 22 lipca 1993). We wpływowej pracy The Psychopatii. gamy symptomów łączonych z psychopatią .] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. 14-23. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. [.. . zob. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego .Family Sources of Crime.

jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. nie przyczyną. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji. . co z kolei wpływa na to. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. które wskazują. Rodzice. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . zaburzenia.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. raczej nie okażą się owocne. Pogląd ten opiera się na dowodach. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. w czym popełnili błąd. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. Uważam za prawdopodobne.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii.i słabo rozumianej . będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy .

z którego środowiskowe. J. Snidman. M. o podobnych cechach osobowościowych. Bouchard. Segal. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. Oznacza to natomiast. Lahey. politykiem. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . może stać się oszustem. Spe. Ktoś inny. The Minnesota study oftwins reared apart. K. nr 58. Psychobiology of Conduct Disorder.Rozdział 10. s. Wnioski z badań nad rodziną. McGue.mental influences on adult personality. Temperament in Childhood. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. N.E. E. bliźniactwem i adopcją wskazują. a psychopatia w szczególności. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. nieetycznym przedsiębiorcą. nr 2. McGue. M.S. McBurnett. red. Washington 1995. Assessments and toterventions. Biołogical bases of childhood shyness. 167. Sources of human psychological differences. Kagan. s.J. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . Loeber. N.chophysiology. behauioral genetics. Rothbart.surowiec. „Science" 1988.T. R. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. Lykken.cial Issue. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). które wskazują.J. and psy. Hart. „Psychological Science" 1991. A. s. Biołogical foundations of personality: Euolution. M. Bouchard. New York 1989.171. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. 263-292. D. T. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. red. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. s.L. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. że ich biologiczne wyposażenie . „Journal of Personality" 1990. należy wymienić: T. J.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. Snidman. N. „Science" 1990. 40-44.R Sholevar. Bates. Kagan. Genetic and rearing enuiron. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. że różnice w inteligencji.nick. I tak. ale pochodzący z ubogiego lub . G.K. Tellegen. nr 240. Res. nr 250. nieuczciwym urzędnikiem. 223-228. J. adwokatem. An analysis of adopted twins reared apart. J. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę .

red. Zob. Stack. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. red.C. Plomin. możemy powiedzieć. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina. s a m o nie wystarcza. Mednick. red. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców.A. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Vernon. Mednick. [w:] Genetics. Psychopathy. D. Schulsinger.A. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. Raine. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi.Li.A. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. S. Jak można . Korzystając z wcześniejszej analogii. and environrnent.E. R. Bell.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. Cambridge 1988.N. K. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. De. Sch ul singer.vesley. D. heredity. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu. S. Amsterdam 1974.aches.W. A. brutalnym przestępcą. Waszyngton.twem. F.A.L.ment. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. Higgins i B. Fulker.L. P. może być włóczęgą bez pracy. J. Enuiron. Jang. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia. Jackson. choćby intensywne. J. Theory ond Clinical Applications. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. Moffitt. 177-195. 2-7 maja 1992. Warunkowanie społeczne. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. T. and Psychopathology. Cambridge 1987. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. najemnikiem. s. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association.Fries. Wagner. S. New York 1988. H.J. F. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac.

oraz z charakterem tych przestępstw. Ottawa. A. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. mając około piętnastu lat. nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E. criminality. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. w wieku około dwudziestu czterech lat. . że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. Psychopathy. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. większość przestępców wywodzi się z rodzin. Forth. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. family background. • Wnioski dotyczące przestępców. Źródła problemu 219 było oczekiwać. Hare.Rozdział 10.D. Ale nawet udane życie rodzinne. czerwiec 1990. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. które borykały się z problemami. Niezależnie od tego. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. którzy nie byli psychopatami.E. De Vi ta. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. R.

powiedzieli: kradzieże sklepowe. [. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. cwanego i „kłopotliwego od zawsze". Sprawcę.. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą.] Adwokat [. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze .za śmiertelne pobicie dwunastolatka. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. palił marihuanę i lubił gry wideo.. opisywano jako skłonnego do manipulacji. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«. Oczywiście. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. ale także rzeczywistość. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie...] Zapytani o jego zainteresowania. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania.] mówił podczas rozprawy .trzy lata więzienia . Niezwykle wymowne są informacje o mordercy. Psychopaci. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. która kryje się za statystyką. Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . który wagarował. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. którego nazwiska nie ujawniono.. [..

W siódmej klasie został usunięty za szkoły. ogólnie rzecz biorąc.] Otrzymał wyroki za włamania. Często rekrutują I nowych członków w szkołach.] Ogłaszając wyrok.Rozdział 10. Brzmi znajomo? Możliwe. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. kradzieże. nie zmienia się z upływem czasu". egoistyczne. później regularnie zażywał haszysz. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. kradzież i posiadanie narkotyków. choć trudno formułować diagnozę na odległość. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji . Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. [.. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami.]. Jego impulsywne. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". [.. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary.. zastraszanie i wymuszenia.. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat.. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. niekiedy kokainę. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu..i to tak bezkarnej. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. a nawet mogą nadawać im ton. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją. którzy twierdzili. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty.

obawiając się zemsty. wzmacnianiu. nieodpowiedzialności.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia".222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. braku poczucia winy i tak dalej . gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. „zatrważające jest to. którzy słyszeli o morderstwie. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. folgując swoim destruktywnym.„W czym .niemal na pewno z rozpaczą . ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie.jak uważam . ponieważ rodzice nastoletnich świadków. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Jak powiedział rzecznik policji. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję.im. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. którzy nie pytaliby samych siebie . Świadczyłoby to. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności. znali tożsamość zabójcy. gdzie uczciwość. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu".bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. Większość zarzutów oddalono. Jeszcze bardziej przeraża myśl. w tym napaść. kradzież samochodu.pulsywności.to niewykluczone. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. Jeśli .

Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. Źródła problemu 223 zawiniliśmy. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. Nie ulega wątpliwości. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. Nie oznacza to. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. żeby obejrzeć zwłoki. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy.Rozdział 10. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. . że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. Każdy. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych.

Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj. obiecując „wolność osobistą". że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . tropiąc faceta. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. impulsywność. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji.. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. żeby opisali. Rozpaczliwie szukając dowodu. Film nie rozstrzyga. nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . nieodpowiedzialność. że [Jamie] nie żyje. I Ten brak empatii. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. To tylko film.jednej z osób. który ją zabił".niepostrzeżenie. bez diagnozy. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi. Ale nawet ona odpowiada pustym. nauczyciel zwraca się do Clarissy . które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. półprzytomni z niewyspania. szkoły. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?".224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. które traktuje ubóstwo emocjonalne.pociągały psychopatę obrzeża i margines. wiem. przy aktywnej zachęcie. obojętnym spojrzeniem. tylko ganialibyśmy po ulicach. Prosi. jak oddziałała na nich utrata koleżanki. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. Dawniej . dzisiaj nasze ulice. . Mam nadzieję. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi. a potem niemal błaga uczniów. ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki.... autokreację i egoizm jako normę. „Wszyscy macie gdzieś. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. że zginęła. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci. żalu. ale wszyscy macie w dupie. próbuje przebić się przez „luzacką". [. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. któremu wciąż jeszcze zależy.".

że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. jak wykorzystać te informacje. więc udowodniłem. który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. mamy czyste konto. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. Trzeba posłać go na obóz letni". musimy ich poprawnie identyfikować. Trzeba posłać go do więzienia".mówił. a potem kogoś zabija. Seryjny gwałciciel. .Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. że się nie mylili. oskarżono mnie o gwałt.Powiadamiamy komisję. i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu. Jeśli natomiast więzień nie jest O . Kiedy miałem siedemnaście lat. czy przestępca jest psychopatą. Uznali mnie za wykolejeńca. Zniszczyło mi to życie.

niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę. że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. że jest tylko kwestią czasu. Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną.mówił . chociaż wszelkie dowody wskazywały.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. . że można spokojnie go wypuścić. wiarygodną metodę diagnostyczną. Psycholog powiedział też. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem".dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. ten człowiek jest psychopatą". ale również daje wielu ludziom . przeludnienie szpitali psychiatrycznych. który nie został właściwie zdiagnozowany".w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . też jesteśmy kryci .podobnie zresztą jak komisja.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. Trzeba jednak pamiętać. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych .

Decyzje te są na ogół słuszne. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić. Ani ofiara napaści. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów).Rozdział 11. bohater programu telewizyjnego „A Current Af. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny".odzyskuje wolność. Oświadczył też. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. jest świetnym. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. ma wspaniałe poczucie humoru. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców.fair" z 7 maja 1991. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. jest dżentelmenem". W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". beztroskim kompanem.i najwyraźniej bez większych trudności .

Przypuśćmy.lub zdezorientowani . aby przewidzieć. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. Niestety. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków.228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. a nie takie. która ma także wartość prognostyczną. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. W systemie penitencjarnym. Nieraz też są zniechęceni . Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. niemal bez kwalifikacji. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. rozumiem. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. na przykład. że młody człowiek skazany za serię włamań . które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?". dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów.

Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Z drugiej strony. muszą poddać się specjalnym testom. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . wyznaczaniu im zajęć. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . . że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. na którym należy ich umieścić. pobieżnie przegląda akta i zauważa. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne.Rozdział 11. odrzuca wniosek o zwolnienie. W raporcie stwierdza. Komisja. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. Słyszałem niedawno. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe.

Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. Odmówiłem ich prośbie. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. chyba sami są »szaleni«". Szczegóły przekazał mi David Platę. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". sierpień 1991). nr 25. s. który przewodniczył rozprawie. 371-374. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. Re- . łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. prezydenta Iraku. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. J Na podstawie: N. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. The Garry David case. Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . „agresywnemu psychopacie". prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. Parker.

że inne interpretacje są równie prawdopodobne. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". Nawet laicy poddali się temu trendowi. Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. s. nie tylko analizując psychikę Husajna. nazwał Husajna „socjopsychopatą". a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. Goleman. poważne zaburzenie osobowości. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". ponieważ . jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta. Kongresman Robert Doman. które wywołuje u niego przerost ambicji. Cl i nast. występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D.Rozdział 11. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991. paranoję i bezwzględność".jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. uwiarygodniona nie tyle faktami. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość.ostatecznym terminem. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne.

oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. Zanim skończył dziewięć lat. Wyjaśniłem. Jak na ironię. To psychopata". która przeczytała artykuł o moich badaniach. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku.zawołała matka. „Ależ właśnie o to chodzi! . że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. Post przyznał. Można mówić. bo okradał firmę ojca". Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. . Poprosiła. że mój syn jest psychopatą".232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. już po wyroku . Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. Pewna kobieta.Wcale nie chcę. Irakijczyk. Teraz siedzi w więzieniu. że nie będę mógł tego zrobić. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia.

jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. 143. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. Etyka diagnozowania 233 skazującym. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. 3. Następnie . Niczego więcej nie potrzeba18 . Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego.na ogół nie przebadawszy oskarżonego. szych morderstw . że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . Aby wyznaczyć karę śmierci.pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. Rosenbaum. która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. Zajmuje miejsce dla świadków. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . s. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć.na podstawie tego opisu . „Yanity Fair" maj 1990. 2. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. Death. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R.Rozdział 11. Mamy tu do czynienia z praktyką. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy. Trauels with Dr.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. a potem .

że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności.P. Było to całe „medyczne".Czy chce pan przez to powiedzieć. pisze Rosenbaum. W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. że opisany przez pana człowiek. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". „Dr Death" and the case for an ethical ban. Grigson. „naukowe" świadectwo. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. jakie u z y s k a l i .aby uzasadnić opinię. s. . ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce.Tak.. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera.. I to wystarczyło. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach. że oskarżony [. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. jak postępował na wolności" .Jakie jest pańskie zdanie. . oczywiście. Ewing. odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. by pozostać przy życiu. doktorze? .234 Psychopaci są wśród ras medycznym.Nie mam żadnych wątpliwości. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. które dotyczyły C. to znaczy oskarżonego. nawet w środowisku więziennym? . 407-428. Będzie tam postępował tak samo. cyt.. Nie ulega jednak wątpliwości. w którym się znajduje. zabije ponownie: . dz. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera... absolutnie żadnych. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu.. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie.

łagodnie mówiąc. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . niezwykłe. Rosenbaum komentuje. Właściwa procedura diagnostyczna. Podkreśla też. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. że Grigson. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę .sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. solidnych kryteriów diagnozy.Rozdział 11. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. ma dość charyzmy. a także przestrzegania powszechnie uznanych. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. Moim zdaniem.

że jego zdaniem oskarżony. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . żeby była w akceptowalnych granicach trafna. Poprawnie stawiana.. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. zeznał podczas pewnej rozprawy. Trzeba też pamiętać. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. które warunkują antyspołeczne zachowania. społecznych i środowiskowych czynników. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. lecz także o życiu diagnozowanego. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to.236 Psychopaci są wśród ras nych. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. może pomóc w odróżnieniu przestępców. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. należy dołożyć wszelkich starań. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. Doktor J. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. stanowi zagrożenie społeczne. że skrupulatna diagnoza.

(Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. że nie mają do czynienia z psychopatą. a błędne przewidywania oparte . Adwokat zapytał doktora ]. która była wówczas dostępna. Jak się wkrótce okazało.Rozdział 11. Dwoje moich współpracowników. oceniło przestępcę według jej kryteriów. Oboje doszli do wniosku. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J.. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. a następnie sądowi. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. Tak się złożyło. który starał się. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. Wyjaśniłem adwokatowi.misja nie do pozazdroszczenia. tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. były ważnym elementem strategii prokuratora. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych).. o j e g o sposób użycia Skali. Raport i zeznania doktora J. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu.

Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. piszę w imieniu siostry. Denny ma kilka zalet. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. z której usunięto go za oszustwa. Widziano. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. Zatrudniała dla niego korepetytorów. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. ale teraz zabrakło im pomysłów. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. Nie pije i stroni od narkotyków. Będę nazywała go Dennym. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. jak kopał je i bił. że jeśli czegoś nie zrobimy. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. kłamstwa i kradzieże. Nie pracuje. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. wybierze drogę przestępstwa. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. Zmagająca się z problemem Virginia . kryje się w starannym stosowaniu procedur. u babci i u swojej matki. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Antidotum. środek zabezpieczający przed katastrofą.

czy siostra osoby. Jeśli tak. Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. jest skazane na porażkę. ale naprawdę warto. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . . Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą.oraz pacjent . A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. Jest zbuntowanym.takie. Nie wiem. niezrównoważonym młodym człowiekiem. Proszę. ma pasierba psychopatę. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. chyba że okoliczności i terapeuta . Landers. Będzie to wymagało sporo wysiłku. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. z radością powitam jego list13. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować.Rozdział 12. posłać go na terapię.są naprawdę nietypowi. którego czekają w przyszłości same kłopoty. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. że jeśli chciałby do mnie napisać.

ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. który zbiegł z jego mieszkania.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. że nagi i okrwawiony nastolatek. Podobnie jak człowiek. traci jednak wiele z tego. terapia grupowa. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. w tym psychoanaliza. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. Podczas postępowania sądowego. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. który zabił go wkrótce potem.gia. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii.spokojnie przekonał policję. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. w tym psychochirur. Kiedy policjant I 202 .wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. okaleczeń i kanibalizmu . okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii.n vii t r f "i' i 11 nr. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową.-fr " -------------------. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. Policjanci odeszli. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. sprawca straszliwych zbrodni . Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. psychopata wygląda atrakcyjnie. Jeffrey Dahmer z Milwaukee.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------.w tym seryjnych morderstw. ujawniono więcej takich sytuacji. Wielu badaczy powiada nawet. co dzieje się wokół. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama.

Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. w którym znajdowały się zwłoki. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. depresją. że zdenerwowany rozwodem rodziców. s. Psychopathy. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań.pulsywnymi i tak dalej. New York 1970. brakiem poczucia własnej wartości. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. chociaż świat ten osobom . Theory and Research. a system prawny. obsesyjnymi myślami. R. Krótko mówiąc. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. Dahmer oznajmił. powinniśmy nadal poszukiwać metod. aby dostosować się do norm społecznych. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu.Rozdział 12. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. Skuteczna terapia wymaga również. Hare. z którymi się nie zgadzają. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. czynnościami kom. nieśmiałością. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. „Nic nie działa". 110. Pozwolono mu odjechać.

tylko nie siebie. bezwzględnym środowisku. wśród konkurentów do władzy i zasobów. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. Są także inne powody. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie .jak sądzą . Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. Doznają niewielu zmartwień.otoczenie. aby uzyskać „co im się należy". a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. . • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. los. Są przekonani. Przystępując do programu leczenia. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. Ci zaś.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. otoczenie wszystko. zwykle obwiniają system. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. Trudno zatem się dziwić.

Rozdział 12. do których dąży większość terapii. Relacje międzyludzkie. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. . nie mają dla nich wartości. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów. Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie.

narzucając współuczestnikom 192 . ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. a terapeutów za osobników. Jak pisałem wcześniej. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. jak i terapii grupowych. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. uważają terapię za farsę. że inni także mają swoje potrzeby.Rozdział 12. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. uczucia i prawa. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. Psychopaci mogą opanować nowe. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów).. zastraszyć. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji.] socjopaci nie pragną zmiany. nie mają koncepcji przyszłości. któ192 rych należy oszukać. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii.. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. uwieść lub wykorzystać . lepsze metody manipulacji.

[.S. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania"... Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. złamał warunki zwolnienia. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . Na przykład psychiatra. Essential Psychopathology. który każdego zauroczy". których sam nie zainicjował. który prowadził więzienny program terapeutyczny. .nią niewidomą kobietą. który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". Czy możemy cokolwiek zrobić? J. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę. którzy zeznali. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa.] Wydaje J Na podstawie artykułu M. i za klasyczny przykład oszusta. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. argumentując. Maxmen. Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. Podkreślał też. [.. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet.. uprzejmym. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. inteligentnym i zajmującym". że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych.] Nie chce uznać. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". New York 1986. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. swoje przekonania i interpretacje. Farrow. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady.Rozdział 12. „notorycznego kłamcę.

. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. „Niewiarygodne . Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej".mówił. pełen szacunku sposób.pod względem sprzętu i obsługi . chwalił się. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami. Jest to program intensywny i bardzo kosztowny . N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. a także traktować ich w humanitarny. wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia.Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. Jak wspomniała. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy.

Hemphill. Saskatoon. Niestety. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. s. „Behavioral Sciences and the Law" 1990. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. Greenwood. tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. czego zaznałeś od swojej matki" . Ogloff. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. „Twój problem polega na tym. . że gwałcisz kobiety. Wiedzą. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. 194 cjentow . którzy nie uczestniczyli w programie. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść.R. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. niepublikowana praca magisterska. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J.Rozdział 12. 81-90. Kanada. nr 8. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". . Wong. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. oszukiwania i wykorzystywania innych. A. S.

że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . które oczekują poprawy. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. The Psychopatii andMilieu Therapy. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. Zawsze zdumiewa mnie gotowość. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. opisanego szczegółowo przez McCorda. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". 202. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. Programy te. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). m W. 1982. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. podobnie jak terapie. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. s. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. . za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. New York. Niestety. McCord. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki.

A jednak się nie sprawdzają. Praktyczny podręcznik. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". D. Nie należy 14 sprawiedliwość.K. Dyscyplina bez krzyku i bicia. niechęć do pójścia spać). Programy te są zwykle intensywne. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. Unell. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem.C. tłum. L. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. Niewykluczone. New York 1986. rywalizacja między rodzeństwem. balaganiarstwo. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. Wyckoff.Rozdział 12. Grimley. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. B. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. Kirby. Ściepko. Dobra pomoc dla rodziców. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. E. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. Warszawa 2005. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. . Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne.A. że niektóre z tych programów. wcześnie zastosowane. w którym problemy się pojawiają14' . J.

że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. żeby ich do tego zmusić. mało jest programów. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. nie mamy jednak możliwości. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. które spełniają . Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. • Po pierwsze. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. Niewykluczone. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. Na przykład żona psychopaty może sądzić.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. żeby o tym się przekonać. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami.

To ważne zastrzeżenie. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. • Po trzecie. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. badań nad pojedynczymi przypadkami. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. i ważne jest ustalenie zakresu. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. Prawdę mówiąc. • Po drugie. oznacza bowiem. o którym mowa. Termin l e c z e n i e sugeruje. Wiemy. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią.Rozdział 12. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. czy program. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. a także niewłaściwej oceny programów. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. . subiektywne cierpienie. państwowymi i społecznymi.

252 Psychopaci są wśród ras Ale . „Wszyscy powtarzają. zapytali mnie niedawno. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. [. zapewne wydają się takie społeczeństwu. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną..] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. bo ma większą wrażliwość. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie.mówił Joseph Fredericks. niż tych.albo będą skazane na klęskę. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań. . co sprzeciwia się ich „naturze". To bzdury . żeby spływał po nim jak po kaczce" . że psychopatów nie można leczyć. Jest psychopatą. lecz nie psychopatom. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. muszą uwzględniać to stanowisko . Po drugie. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów.Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. . Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca.o ile potrafimy to rozstrzygnąć .jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. badaczy i klinicystów. może żądamy od nich czegoś. Niewykluczone. którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne. Kiedy domagamy się od psychopatów. że zgodzą się na nasze postulaty. żeby zmienili swoje zachowanie. Programy.psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia. Po pierwsze ..

Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . który . kryminologii. Corrcctional Service of Canada. jak i po powrocie do swojej społeczności. więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . .Rozdział 12. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty.jest błędne w odniesieniu do psychopatów.jak osądziliśmy . psychiatrii. 29S Robert Hare. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy. Ottawa 1992.zawsze kierują się własnymi zasadami. Uznaliśmy. Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. które zmniejszą prawdopodobieństwo. Podstawą projektu była opinia. Research Branch. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii.ma spore szanse na sukces. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. że założenie większości poprzednich programów .

których nie poddano terapii). politycznych nacisków i obaw społeczeństwa. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami. trzeba sobie uświadomić. Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program .typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców.nie wydają się atrakcyjne. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie.i starali się przyśpieszyć . Oczywiście. że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. ile przekonywać. Będziemy też wykorzystywali . penitencjarnych i społecznych. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. i odwrotnie. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. Niewykluczone również. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów.Rozdział 12. CO ROBIĆ. Równocześnie będziemy starali się wskazać. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). Program zaprojektowano tak. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. ale nie względem innych przestępców.

na niewiele zda się psychopatom. Jeśli nie zadziałają. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. wszystko będzie w porządku. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. Ale mówią też. istnieją sposoby. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. schodzić mu z drogi. Podobnie można powiedzieć. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. częściej mu ustępować". Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. można próbować ograniczyć doznawane szkody. Oczywiście. i być może czują się jak w potrzasku. Są jednak metody obrony.na niebezpieczeństwo. Wiem: łatwiej powiedzieć.zwłaszcza swoich dzieci . Będę bardziej się starać. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. zapewne już podejrzewają. że znajomość przestępczych metod. niż zrobić. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą.przyniesie owoce. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. okazywać więcej tolerancji. . które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo.

Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. Tylko z pozoru jest to proste. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. hipnotyzujące maniery. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty.wspaniały wygląd. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . co się z nimi dzieje. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. Choć moja książka powinna tu pomóc. swadę i tak dalej. nie wyłączając ekspertów. Warto jednak wypróbować kilka metod. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. z czym mamy do czynienia. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. przyjemny tembr głosu. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. Wszyscy. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . kłamstwa i manipulację. a nawet ubezwłasnowolnieni.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. nie bardzo rozumiejąc.

pliwości.wywierają na nas obezwładniający wpływ. której niewerbalne sygnały lub sztuczki .loy. Me.R. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. . przesadna gestykulacja. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom.przeszywające spojrzenie. Northvale 1988. Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby. Psychopathic Mind. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. „widowiskowość" i tak dalej .

Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci..notyzerskie" . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e .] Jego spojrzenie było tak przeszywające.głosi mądra maksyma.w zależności od tego. a określano je rozmaicie . „hip.„poetyczne". ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. trudno było odgadnąć. Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie..jakie myśli i jakie zamiary" . Last Rampage. nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. jakikolwiek inny .pozostawały bez zmian.fieldzie i Jayu Smithu. „lodowate"..gniewny. bo wprawiały mnie w zakłopotanie.były jego głęboko osadzone.. zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . któremu pewien 200 J. co się za nimi kryje . Ciarkę. 4. . cyt.mówiła. dz. [. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. Myśląc o Gaiym.. w jakim byt nastroju. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. mordercę. skazanych (Bradfield w 1983. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. pozbawione wyrazu [. a język drugie. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . widziało się przede wszystkim te zimne..] Jego spojrzenie przykuwało uwagę. Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. nieprzyjazne oczy"15'.. przenikliwe i wrogie. nauczycielach z liceum. Bez względu na jego nastrój . że mogto paraliżować. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. Nie wiedziałam. że niekiedy byt naprawdę przerażający". [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. Patrząc w nie. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. „Kiedy oczy mówią jedno. niepokoiło.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze . jowialny. Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. [. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn. Puste. co Gary myśli i czuje. który zręcznie manipulował systemem karnym.Rozdział 13. s. który rozkochał ją w sobie.] oczy.

.. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych. że zachowanie psychopatów . Niby znam kilka osób o zimnych.popełnia straszliwe zbrodnie.. Echoes in the Darkness. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha.wynika nie ''"' J. 18. Dosłownie zwaliło go z nóg. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Mówiono o nich »gadzie oczy«.. Sekretarka Smitha . Usiadł i zaczął bawić się z [psemj. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. dz.zauważył jeden z nauczycieli . Dodał.również tych stosunkowo nielicznych. Wydaje się jednak. rybich oczach.pisał Wambaugh . Hannibal Lecter. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu. . Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. [. To były oczy.] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. moja droga. ale i ono niezupełnie zadowalało". Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych"... Nasuwało się określenie »oczy płaza«. Nie miały w sobie u c z u c i a . trudno jest oprzeć się takiej myśli. cyt.] Jo. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba. s. ale to także nie było trafne".ostatecznie uświadomiła sobie. jest książę ciemności" . Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe.Rozdział 13. nie gad [. którzy mordują i kaleczą . Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał.. Waumbaugh.

trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. co rozmówca powie lub zrobi. lecz o zasięgnięcie informacji. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. plany i tak dalej.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. którzy okazują nam zainteresowanie. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. jak każdy człowiek. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. rodzinę. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. miejsce zamieszkania. Posuwa się jednak znacznie dalej. Nawiązujmy znajomości. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. wymijająco lub . pracę. wykorzystując aksjomat. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. To cenna wskazówka. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. mając oczy szeroko otwarte.

statki wycieczkowe. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii.wygląda . Potencjalna ofiara jest samotna. mężczyzna porzucił ją i zniknął. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. szuka towarzystwa. rozrywki lub przygody . Wzbudziło to moje podejrzenia. napomknąłem. kluby. Cała ta historia . którego poznała w swoim kościele. Dalsze dochodzenie ujawniło. Ostatecznie uciekł z miasta. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. Mówił. nie za darmo). spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. że wcale nie studiował na mojej uczelni. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo.i zwykle znajduje kogoś. zmęczona. Spotkawszy tego człowieka.mówiła później . kurorty. bo zniszczyłem jej świat fantazji. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. Kurs przetrwania 261 niespójnie. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. zagraniczne lotniska i tym podobne. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. Na przykład moja znajoma.Rozdział 13. rozgniewana na mnie. Niekiedy jest to zaskakująco proste. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. nieco zagubione i zdezorientowane.

262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. fundusze emerytalne i tak dalej. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. przygnębiona. który „zgubił" . ale było wtedy inaczej. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. bywa przyjemne. ale kończy się boleśnie. z pewnością można to rozpoznać . jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego.nich kontaktach finansowych z psychopatami. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". który szuka nowych ofiar. „Czułam się zmęczona. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. Pławienie się w pochwałach. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. domy maklerskie. kto się nimi interesuje. choćby w niebezpośred. których ofiarą padły banki.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. Starajmy się poznać samych siebie. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. Często słyszy się 0 oszustwach. a także konsultacja z psychologiem.

Byłem pod dużym wrażeniem. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. owszem. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli. Imponował mi. ale czym? Moją błyskotliwością . Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji.pomysłami. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką.Rozdział 13. »Niesamowite!« . pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. które przypuszczają. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. Reid Meloy wspomina. kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" .wstyd przyznać. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. gdy zdezorientowani. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . 'sycholog sądowy J.myślałem. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę.mówił mi Meloy przez telefon. Niemal równie przygnębia to. .zorientowałem się. po jak długim . która wprawiała mnie w zachwyt.»Jest naprawdę błyskotliwy. Dla większości z nas nie jest to łatwe. że ich mąż. Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. kwiecień 1991. dziecko lub znajomy . czym najlepiej mnie zmanipuluje. Prywatna rozmowa. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. żona. ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. W takich okolicznościach. Szukajmy fachowej rady. . którego dokumentacja okazała się później sfałszowana. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie.

Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. pewna mieszkanka Maine. na przykład. świadczyły. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. których mi udzieliła.kogokolwiek . co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami.przez znającego się na rzeczy klinicystę . Zadzwoniła do mnie. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć. która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. Informacje. krewnych. z którym się konsultujemy. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś . policji i tak dalej. że j e j relacji nie traktowano poważnie. ile razy mój telefoniczny rozmówca. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. Czasami jest to bardzo trudne. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. że problem istnieje.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. Należy zadbać.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . że może mieć rację. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. jak powinny postąpić. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. i pragną dowiedzieć się ode mnie.nadaremnie. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . przyjaciół. że to z n i ą jest coś nie w porządku. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. Nie potrafię zliczyć. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. Można . Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. aby ldinicysta.

Psychopaci stosują te same zasady . Owszem. naraża się na fizyczną napaść. co się dzieje. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. Na przykład żona. Bardzo trudno jest ich przekonać. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. Pamiętajmy. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. kto jest ofiarą. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. emocjonalne lub finansowe cięgi.i z innego powodu. Nie zapominajmy. że wina nie leży . Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. choćby poprzez uświadomienie. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . rozmyślając. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. który przyczynia się do naszego cierpienia. że kobieta poślubiła psychopatę. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. my natomiast .wobec każdego.własne zasady . Nie obwiniajmy siebie. Oczywiście. która broni swoich praw. Podobnie. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. ale nie ma dowodów. że to oni cierpią.Rozdział 13. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. że nie jesteśmy sami. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. Bez względu na powody. Psychopata. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką.ponieważ dostajemy fizyczne.

Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . niewykluczone.doradził klientce. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. które również dały się omamić.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. Ale liczba osób w naszej społeczności. psychopacie. że nie powinniśmy bronić swoich praw. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Ostrożnie z metodami ofensywnymi. Oczywiście. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. że przeciwnik jest niebezpieczny. możemy zadecydować. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem.to żaden wstyd paść jego ofiarą. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. W walce nastawiają się zwykle na wygraną. a „wygrawszy bitwę". Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. trudno jest się z tym pogodzić. Adwokat kobiety świadomy. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. Ustanówmy ogólne zasady.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie.wiążące dla obu stron . Pamiętajmy jednak.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. Nie oznacza to. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Na przykład. .

W końcu. Sensowne. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. całkiem zdesperowana. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek.Rozdział 13. Psychopaci mogą obiecywać. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. . a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu.„jak musisz się zachowywać. jacy byli zawsze. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. Niestety. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. Rozpaczliwie szukając pomocy. i podjęła przeciw niemu kroki prawne. że się zmienią. Nie oczekujmy radykalnych zmian. Mało prawdopodobne. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. że „konsultant" ją zwodzi. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". na ogół jednak pozostają tacy. przekonywał. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. ale nienaruszalne zasady . aby tutaj mieszkać" . Szybko zrozumiała. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze. ale na ogół daremnie. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta".

. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. wiemy już. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . Ofiara zwykle przekonuje się. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. Zależnie od sytuacji. że nie jest sama. jak i prawnej. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. Oczywiście.że jesteśmy ich niewarci. Korzystajmy z grup wsparcia. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. godzić się z losem. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. które zajmują się przemocą w rodzinie. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. Bywa to niełatwe. psychologami i klinicystami. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. a nawet popadamy w obłęd. Im bardziej ustępujemy.oraz naszych znajomych . i wymaga fachowej porady. zarówno medycznej.lepiej jest uznać. a nawet ryzykowne.schodzić z drogi. że czekają nas ciężkie czasy. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . zatracać własną tożsamość . Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie. którzy wiedzą.

Ja również tak postąpię. Po pierwsze. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Po drugie. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. Trzeba nauczyć się socjalizować. W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. Jest sprawą absolutnie nieodzowną. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . ignorując los ich ofiar. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. psychopatów.jest tylko chwytliwym hasłem. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. P . Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. nie resocjalizować. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. z dwóch powodów. że niezbędne są dalsze badania. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. zamiast ratować sytuację już po katastrofie.

I 1 .

.............................................. „Doznawanie" psychopaty ..................... Słowa z kieszeni płaszcza ... 1 1 0 Rozdział 9........... Wstęp i podziękowania .......................................................................... Rozdział 3................228 Rozdział 1 2 ........................................................... .......242 Rozdział 13.............. Rozdziali................... 2 5 9 Epilog .................................................................................... ........................ 272 ...................................................................SPIS TREŚCI Nota od autora........................ 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6. Rozdział 10............................... .. Źródła problemu .. Wyostrzanie obrazu ....................................... Rozdział 8................................. .. ................... Rozdział 2.............. Muchy w pajęczej sieci ............... Wprowadzenie: istota problemu...................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ............. Czy możemy cokolwiek zrobić? ........................................ ............. Etyka diagnozowania ................................................ Kurs przetrwania .......................................................... Profil: tryb życia .. Przestępstwo: logiczny wybór ... 1 8 3 Rozdział 1 1 ................................ Rozdział 5.......... Profil: uczucia i relacje...................... Rozdział 4......................... Rozdział 7.................... Psychopaci w garniturach....................................

„Journal of Abnormal Psychology" 1990. Cognitiue Bases of Mental Disorders.S. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. Newman. 423-431. 70 .nia »J 2300/85. s. nr 6. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. Tamże. s. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. The Death Shift. D. Gramblingowi. Smith. s. s. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. s. s. "r s. 58 „Playboy" maj 1977. Ottawa 1984. Elkind. 93n C. R. s. McPherson. „American Jour. The Working Brain. tatwość reagowania agresją 49 P. 69. 35-50. 3. S. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. s. Afterthoughts. IM „ Tamże. „Dr.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. s. s. 80. 86. n 118 B. ■sSmith. 362. New York 1989. dz. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. Rosner. Psychopathy and oiolence in criminals. Senlencing Memorandum. J. lekceważenie zobowiązań społecznych. Serin. 83. 111 rr. Tamże. 407-428. nr 7. New York 1973. Ewing. s.. t. 390.P. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. Swindle. dz.P. Three preliminary studies.P.. Wong. s. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A.C.N. Gorenstein. L. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). 87. Programs Branch Users Report. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. 81 " D. L. Magaro. nr 8. <59 A. 250-259. 11 Tamże. s. 117 Tamże. 78. cyt. z uczuciami innych osób.nal of Law and Medicine" 1983. akt oskarże. 1. Kosson. . cyt. Newbi Park 1991. Tamże. E. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. red.R. Luria. Hare. P.

Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. czyli Grambling.D. H.. 361. V. 48. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". cyt. nr 93.. 122 M. List do sędziego Hermana Cahna. 6 marca 1987. Chan. Geschwind. Johns.D. nr 9. R. nr 26 . cyt.G. John Grambling junior.N. dz. S. 84-85. Cambridge 1987. Raine.. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. • Mężczyzna. nadawca. Sentencing Memorandum.. A. 107. cz. A. s. New York 1977. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. s. A. B. Szkoda.119 Tamże. C. Jenkinsa. Jutai. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie. Ted Bundy. The International Thesaurus of Quotations. s. okręg Nowy Jork. N. Aynesworth. s. 38. H. cyt. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. Wcale mnie tam nie było. nr 99. „Independent News Service" 7 grudnia 1991. Smiley. Associations.. 141-14-' R.. List by! próbą przekonania sędziego. ( 217-220. A Crook and a Conspiracy of Silence. dz. cytat nr 199. New York 1970. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. s. Grant. Hare. [w:] R. Quay. 0'Brien. sonality and Individual Differences" 1988. Sentencing Memorandum. dz. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. s.7. Rosner. „Journal of Consulting Psychology" 1962. L. Michaud. 127 faędzia Herman Cahn. „How grateful should Europę be?". M. Biological Mechanisms. 329-337.. Tripp. dz. and Pathology. Scerbo. 55. Hare._s. Galaburda. s. 272129 130 135 J H. Actions and Passions.T.C. cyt. s. . Proceedings. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. J. Cerebral Lateralization. s. Inside Edition. 15 N. Lemer. Captain Bob Reuealed. McPherson. 22 listopada 1990. 50. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. The Menacing Stranger. Sąd Najwyższy Nowego Jorku.

paign 1985. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. Downs.. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. Feyersisen. Tamże. Williamson. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. " D. Kofoed. 545556. Aynesworth. New York 1987. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze.G. s.. s. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. Cham. cyt. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. wizerunek własnej osoby .F. 260-273. Kohl. McNeill. Sociobiobgy and antisocial behavior. Cytaty pochodzą z jej artykułu. Springfield 1989. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. Ted Bundy. Garber. MacMillan. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. s. M. Growing with Your Children. 140 S. s°ciopathy as an adaptation. T. J. 1SS Tamże. przemoc. nr 18> s. Best Kept Secrets. Garber. porusza takie kwestie. J. jak dyscyplina. nr 172. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. H.D. Michaud. 158.D. Harpur. 166. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy.A. „Ethology and Sociobiology" 1987. nr 28. s. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. 63S-72S. dz. L. New York 1981. Praktyczny poradnik dla rodziców. H.C. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu".. S.J. GoodBehauior. sierpień 1990. R. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. „Psychophysiology" 1991. D.K. Hare.S. Boston. Blechman. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. s. Harpending. s.. H. R. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. „International Journal of Psychology" 1983. „Psychology Review" 173 Zob. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. Spitzman. Sobus. 701-706. So you think gestures are nonverbal. nr 8.W. 144.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful