Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

nawet jeśli inni określają je tym mianem. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . być może nimi nie są. nie mam więc pewności.8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. . wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. Być może wspomniane osoby są psychopatami. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. Czytelnicy nie powinni zakładać. w którym pojawia się w tej książce. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci.

łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. a środki masowego przekazu. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. psychiatrzy i psychologowie sądowi. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. pracownicy opieki P . Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. czego pragną. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). wiedziałem. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". jak zechcą. ale nie wszystkie. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. „Dlaczego tak się zachowują?". i postępują tak. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. zdruzgotane nadzieje i puste portfele. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. pozostawiając za sobą złamane serca. oszustach i zorganizowanej przestępczości. egoistycznie zdobywają to. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. którzy oczarowują. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. „Jak możemy się przed nimi chronić?".

że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. skorzystają z przypisów do rozdziałów. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. nie zawsze potrafią ocenić. a którzy nie. Dla ich fizycznego. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. jak go rozpoznać. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. mechanizmom obronnym i tak dalej. które nie orientują się w naukach behawioralnych. że czytelnicy.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. kuratorzy. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. służba więzienna .nie tylko dla ogółu czytelników.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . aby wiedzieli. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. z kim mają do czynienia.nieświadomym procesom i konfliktom. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . W dużym stopniu wynika to stąd. Mam nadzieję. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej.

oni wnoszą nowe pomysły. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium.oraz Suzanne Lipsett. którzy uczestniczyli w badaniach.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. Szczególnie jestem zobowiązany Averil.za zachętę do napisania tej książki . omawiam je w swojej książce. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Jej ciepło. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. która pokazała mi. Chciałbym podziękować Judith Regan . Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. Adelle Forth. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. . Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). Aby zapewnić anonimowość więźniom. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. Timothy'emu Harpurowi. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce.

The Bad Seed .] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo...12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. do czego oni sami są niezdolni. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. [. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. William March. że ktoś inny mógłby zrobić coś. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają. na którym je wzorowano. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał.

.

my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. Pochodziły od ludzi. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach. Omawialiśmy w nim eksperyment. Osobnicy ci. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. aby manipulował nami i oszukiwał nas.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. Wszyscy biorą znacznie więcej. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. społeczeństwie i środowisku. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. których można spotkać w każdej kulturze.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni .zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. Te elektroencefalogra. a zajęciem . nazywaną elektroencefalogramem (EEG). aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. nieraz czarujący . który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. Owszem. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. pozwoliliśmy. jaki jest naprawdę. wśród . inni na wolności. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. rasie. sekretem. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. niż dają.

red. osób znęcających się nad dziećmi.przyp. gangsterów. 597 . które mnożą się w ostatnich latach. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku .choroba umysłowa. emocjonalnych związków . oszustów. adwoka- . gwałcicieli. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. damskich bokserów. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . lecz dotyczy każdego z nas. aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu .chociaż bynajmniej nie jedyny . złodziei. bezwzględnej osoby. Czytelnicy dostrzegają zapewne. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. Podręcznik akademicki. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. dz. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. s. jak i jego rodzinie. wana głosem sumienia. nieuczciwych urzędników. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii .Psychologia. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi.. cyt. filmów i programów telewizyjnych. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . Aby rozwiać te wątpliwości. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii.sto tysięcy. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej.seryjnych morderców. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. ale wielu też pozostaje na wolności.to rażące naruszanie norm społecznych. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. Jak można się spodziewać. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. Dziesiątki książek.osoby. giełdowych naciągaczy.

Wystarczy przejrzeć gazety. lekarz wojskowy Zielonych Beretów. tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . że zbrodni dokonały „ćpuny". przywódców sekt. New York 1987. przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. międzynarodowy oszust. bezradne kobiety. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. który bawił dzieci jako klaun Pogo. najemników i biznesmenów bez skrupułów. Buried Dreams. morderca.wschodniej Azji opróżnione portfele. żeby zorientować się w skali problemu. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. • Jeffrey MacDonald. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. członków zorganizowanych grup przestępczych. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . obywatel Francji urodzony w Sajgonie. Twierdził. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. baronów narkotykowych. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. hazardzista i morderca. Cahill. terrorystów. który w latach sie3 T. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. przemytnik. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. • Gary Tison. • Charles Sobhraj. .tów bez uprawnień. zawodowych hazardzistów.

• Joe Hunt. 5 J.strzelała do własnych dzieci. jeden z „dusicieli ze wzgórz". New York 1990. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). Ciarkę. 0'Brien. seryjny morderca z Kanady. J. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . • Richard Ramirez. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). Night Stalker. manipulant. • Ted Bundy. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . Unedecker. że jest „zły". ' R. Last Rampage. kradzież z włamaniem. J. • Dianę Downs . w którym pogrzebał swoje młode ofiary. aby pozostać w centrum zainteresowania . New York 1989. a teraz czyni wszystko. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. New York 1985. London 1979. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. • Clifford Olson. The Hillside Stranglers. w tym rabunek. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . Two of a Kind. McGinniss. Nevilie. New York 1991. Twierdził. który z dumą głosił. Potrafił wmówić niektórym biegłym. Ciarkę. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. Fatal Vision. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. B C. 7 D.

wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . The Stranger Beside Me.18 był i Psychopaci . " A.. Toronto 1990. • Kenneth Taylor. New York 1980. In Broad Daylighl. New York 1987. morderca chory na ciężką psychozę. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . dentysta z New Jersey. gwałcił. • Colin Pitchfork. The Billionaire Boys Club.] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. że zabił w samoobronie.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . Mulgrew.na przykład Ed Gein. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. kobieciarz. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". ponieważ żona zaatakowała go. New York 1988. • Ken McElroy . „zabójca studentek". próbował zamordować drugą. Wambaugh. Echoes in the Darkness. Tego rodzaju ludzie .torturowały i zamordowały młodego człowieka. Finał Payoff. palił. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . których zbrodnie. "' J. seksualny sadysta i nekrofil. 12 S. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku. Czekają na egzekucję . David Berkowitz. Rule. New York 1989. Smali Sacrifices. „syn Sama". napadał [. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. MacLean.i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . 10 Taż.. Horton. Twierdził. New York 1989. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . który porzucił pierwszą żonę. '1 I. nieraz przerażające. Edmund Kemper. " H. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony.

mianowicie psychopatów. że psychopaci naprawdę istnieją. Edward Gein.ich straszne czyny.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. Co więcej. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. samochodach" . Gollmar. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. niż że stracimy życie. byli krewnymi. Klausner. New York 1981. nikogo nie mordując. New York 1991. 19 M. 17 listopada 1991. lecz z zimnej. Trzeba jednak przyznać. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. Son of Sam. Perfect Husband. Maas. którzy nie zabijają. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh. The Co-ed Killer. Berkowitz i Dahmer . n i a ) ' . 20 lr>J. The Blooding. makabryczne fantazje seksualne. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. R. New York 1981. New York 1990. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. że stracimy wszystkie oszczędności. Provost. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. " G. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". ale wywierają wpływ na naszą codzienność. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. Film telewizyjny. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper.Wprowadzenie: Dahmer. 19 który przyznał się do torturowania. że zanim ich aresztowano. New York 1976. oszukani przez sprytnego naciągacza. New York 1989. " P. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. L. CBS. Bardziej prawdopodobne jest to. In a Child's Name. Cheney. wyrachowanej racjonalności. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami .

skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. jesteśmy skazani na rolę ofiary . Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". zasadniczego warunku miłości. Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania.jako jednostki i jako społeczeństwo. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. Oto prosty. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . Johnson. Mam nadzieję. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. Owszem. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. które należy . że wielu z tych przestępców to psychopaci. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi.ale z niewielkim skutkiem. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. agresywnymi dorosłymi. jest tu mało przydatny. Ponadto większość osób. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. Są głębsze. Argument.w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców. zdolnymi troszczyć się o innych. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. badamy najpierw sytuację rodzinną . Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. gdyby odpowiednie władze .gruntownie zbadały sytuację. które miały straszne dzieciństwo. choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii.całkowity brak empatii.

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. . aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie.

po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. O . usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. uśmiechając się do mnie. zapinał rubinową klamrę pasa.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych.No. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. ale Hud już wstawał. ale właśnie opisał pan mojego szwagra"." albo „Wie pan. czy nie słodka z niej dziewczynka? .spytał. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. skulona. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. dzwoni do mojego laboratorium. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii. obróciła się ku ścianie. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. Wiele osób. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. Larry McMurty. Horseman. Halmea. dziecku.. pracodawcy lub znajomych. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. Spotykam się z tymi rozważnymi. zamszowych butów. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. aby opowiedzieć o mężu. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. Trzy z nich. .. które tworzą pierwszy rozdział książki.

dzieci. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. kochankowie. Przypuszczam. że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. I oto. który mógłby mi podpowiedzieć. Rodzice. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia.Rozdział 1. gdzie przebywali przestępcy. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. czym kierują się ci ludzie. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. małżonkowie. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. że „coś tu jest nie w porządku. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. jak ma postępować psycholog więzienny. a także zrozumieć. ale nie bardzo wiem co". RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. Wszyscy . Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. Delikatnie mówiąc. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. znalazłem się na nieznanym mi terenie. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne).

i posłał mnie tam do przymiarki. który . z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. które wyglądały znajomo . a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. że takie przebranie nie jest mi potrzebne.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. Trudno było zrozumieć.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas .ne od pozostałych części zakładu. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. Był to wysoki. zupełnie innego niż przytulny. że jest to przycisk alarmowy. nigdy jednak ich nie stosowałem.kompletnie nie wiedział. budzący zaufanie kącik. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. jakiego się spodziewałem. więc książki mojego poprzednika .cha i Test Apercepcji Tematycznej. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". że nadeszły dla mnie trudne czasy. wyjaśnił. Doszedłem do wniosku. oczekiwano więc. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. ponieważ więzień. który mierzył mi stopy. Przekonałem naczelnika. nalegał jednak. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. szczupły. Słyszałem coś o tych metodach. a niektórzy broń. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie.podobnie jak ja .nosili mundury. Strażnik. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. że ja także włożę „mundur". że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. a buty różniły się między sobą o dwa numery. Pomieszczenie to było odizołowa. że próbuje mi coś uświadomić. i to po kilku moich zażaleniach. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. Skierowano mnie do mojego biura . który składał się z niebieskiej marynarki. Owoc tych starań był sygnałem.

który ze mną nawiązał. ale przeciw współwięźniowi. doktorku. Gdybym natomiast doniósł na Raya. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. że Ray chce mnie sprawdzić. Ray nie zabił współwięźnia. Ray wyjaśnił mi. Pierwsze. Potrzebna mi pańska pomoc. doskonale dla Raya widoczny. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. że zastanawiałem się. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. Po naszej pierwszej sesji. rozniosłaby się pogłoska. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. że jestern właśnie poddawany próbie. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. aby ustalić moją pozycję w zakładzie.Rozdział 1.może przeczuwałem. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. byłoby to naruszeniem surowej reguły. szybko jednak uświadomiłem sobie. że nie biegnę uruchomić alarmu.żadnego zerkania na boki. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować.odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. Chciałbym z panem porozmawiać". czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. dla której mi o tym mówił. a może zrozumiałem. nie była od razu oczywista. Przyczyna. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . jak leci? Mam problem. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. Więzień . że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. Ku mojej uldze. o czym pomyślałem. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. Wydawało się. przemilczałem sprawę noża. był tak bezpośredni i intensywny. Stwierdziwszy. a kontakt wzrokowy. który zalecał się do jego „protegowanego" . który przymyka oczy na jawne . że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem.w terminologii więziennej. zachęciłem Raya. Pohamowałem się jednak . bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym.będę nazywał go Rayem . Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem.

że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. twierdził. Któregoś dnia przekonał mnie. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. sporządził sobie ów nóż). Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym.. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. Nie pomyślałem jednak. ale w końcu ustąpiłem. Wciąż pamiętałem o tym. dokładnie poniżej miejsca. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. Ustalono.pogwałcenie więziennych zasad. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. jak przypuszczam. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. że kuchnia jest źródłem cukru. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. miał teraz znakomitą okazję.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika. Kiedy go stamtąd wypuszczono. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować.. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas .dostrzegał w sobie talent do gotowania. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. owoców i innych składników. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. które można przerobić na alkohol. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. zmęczony jego naleganiem. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . że byłby dobrym kucharzem . po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. ziemniaków. Kiedy ucichło zamieszanie.

skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . jeden z funkcjonariuszy. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. które podważały jego słowa. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . Kiedy go spotkałem. Dobrze znali Raya. wyremontowano silnik i układ kierowniczy. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. mechaniki i tak dalej. ale każdego. w jaki zareagował.pomimo moich kwalifikacji.jak się okazało . że jest gotowy do poprawy. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. i nie peszył się ani odrobinę. A przecież przekonał mnie. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja . zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. nieprzerwanie. odmówiłem mu poparcia. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. od niechcenia. . Zgodziłem się.przyszłość) kryminalną. Potem.no. kiedy cytowałem dokumenty. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością.Rozdział 1. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. bardzo mną wstrząsnął. nadal spłacałem swojego forda. Łgał bez końca. który miał później zostać naczelnikiem więzienia. Morrisa pięknie polakierowano. Sposób. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno.nie tylko mnie. i wielu innych. do gotowania.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. Uznawszy ostatecznie. miał bo°atą przeszłość (i .

po czym spadł na podłogę . który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. abym o nim nie zapomniał. że wprawię go w zakłopotanie. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. Gromadząc materiały. Któregoś dnia. doktorku. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. ale problem. Łatwo było temu zaradzić. Na szczęście. wprowadzałem go w życie więzienne. niedaleko od więzienia. nawet nie mrugnąwszy okiem. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. Na początku roku akademickiego. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. Świetnie nam się razem pracowało". gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. kiedy był tam zatrudniony . kiedy naprawiano tam mój samochód. kto jest nowym właścicielem morrisa. odkryłem. czy myślałem wtedy o Rayu. jak leci?" .zagotowała się woda w chłodnicy. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. Jak nam powiedziano. że Ray pracował w więziennym warsztacie. że podana przez niego lista . ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. spodziewając się. Być może to zbieg okoliczności. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. Później. w tej przedkomputerowej epoce. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. gdy przeglądałem jego dokumenty. usłyszałem. ale okoliczności sprzysięgły się. Nie jestem pewien. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". siadywałem przez tydzień za stołem. notując dane kolejnego studenta.chyba około roku. Przy sąsiednim stole stał Ray. że powoli wyciekał z niego płyn. „Hej. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. Jasne.zawołał. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. przewód hamulcowy został przecięty tak.

że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . aby przedstawił mi szczegóły. abym przeprowadzi! testy. poprosiłem. sytuacja jest teraz zupełnie inna. myśląc o własnej córeczce. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. a przy tym nie wiedziano. Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. a ponieważ byto od niej czuć. Trzeba jednak przyznać. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. po tylu latach. których badałem od tamtej pory. Wyjaśnił. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. . Kiedy zauważyłem. kiedy przysłano do mnie więźnia. Przeczytałem. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne.Rozdział 1.ił zwolniony warunkowo.oznajmił z uśmiechem na ustach.j zapowiedziałem. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" . że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie.absolutnie wbrew etyce zawodowej . Teraz. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole. że nie chcę go więcej widzieć. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie. że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. Jak czytelnicy się przekonają. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii.oraz to. historia Raya ma swoją zabawną stronę. wyrzuciłem więźnia za drzwi .

Za pierwszym razem. Ku swojemu zdumieniu. gdzie było mu wygodnie. miała wrażenie. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. ale usuwała je ze swoich myśli. . Wieczorem w pubie wyjaśnił. Było to wbrew jej naturze. jak do tego doszło. Chętnie zapłaciła za obiad.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół. Padał deszcz ze śniegiem. Najgorsze. w następnym . Dopytywała się o szczegóły. „Trzymam je dla znajomego" . że nie wziął ze sobą portfela. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. nie wiedziała nawet.Ach. Był bezpośredni. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead.stwierdził krótko. że jest ujmujący i zabawny. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. ale tylko wzruszył ramionami. Uważała. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. Podróżował po świecie. kiedy przyszła do domu przez południem. co może się trafić. powitała to z zadowoleniem. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. samotność podróżnego . Były wprawdzie drobne. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ.współczuł Dan przy obiedzie. niepokojące zdarzenia. A ona była osamotniona. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. przeraziła się. które widziała już przed kilkoma dniami. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. po paru dniach zniknęło. że dobrze się znają. Czekał teraz na nowe zlecenie. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. że wpadł pod samochód .pięciokrotnie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie.zawsze przebiegał przez ulicę tam.

Pomyślała. Na pewno. skarbie.odezwał się z niezwykłą zjadliwością. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. .To dla ciebie przykre.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa. Nie odpowiedział. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. Odwróciła się i spostrzegła. .mówił jak dawniej.Rozdział 1. _ Gdzieś ty był? . czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu.O czym ty.Zawsze dostawałaś to.Dokąd chodzę. na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł. podobne do siebie fizycznie. . Bo minie. zachowaniu Alice. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. co? .Nie będę tego tolerował.warknął.to nie twoja sprawa.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . . . otrząsnął się ze snu i szukał pojednania. łagodnie . aż ci minie.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło. prawda? . pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię. wiem . . Nie zobaczyła go już nigdy więcej.. Po chwili zapanował nad sobą. z kim jestem . Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem.zawołała. jak boli zawiedzione zaufanie.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj. Nie pytaj. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. czego chciałaś.. niepohamowanej zazdrości. co robię. .Za każdym razem. . że nigdy nie czuł. Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej.? . Bliźniaczki Ariel i Alice.

uduszony. na podwórzu. Ale w sposobie. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. Ostatnio. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia. Dorastając. a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. Telefoniczna wiadomość od Alice . Helen odnosiła nawet wrażenie. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. zwłaszcza jako nastolatka. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Ariel bardzo to przeżywała. Ariel sprawiała pewne problemy.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". Obrażała się i miewała humory. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. kiedy nie zdołała postawić na swoim.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. Wszyscy odetchnęli. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. przestraszona.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. Przepracowała rok. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. znowu było coś „nie w porządku". Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . Rodzice nie potrafili już zliczyć. Helen nie mogła pozbyć się myśli. głodna i bez grosza.nie była tak przyjemna. kiedy wydarzyło się coś takiego. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. Obie dziewczynki były śliczne. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. o którą się ubiegała. ale Helen obserwowała z niepokojem. Alice z a w s z e była agresorem. Alice odnalazła się na Alasce. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. że Alice flirtuje .w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . Była wytrwała.

Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję.. odkryła narkotyki. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. o czym Helen wolała nie pamiętać). Wkrótce jednak wyszło na jaw. nalegając. że Alice. impulsywna. ale Helen miała wątpliwości. kiedy usłyszała od lekarza. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami.stała się narkomanką i wszelkimi metodami. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. jak powinna. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie.Rozdział 1. „Cieszę się. Szczerze mówiąc..ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. Była teraz nie tylko nieobliczalna.może nie zareagowała tak entuzjastycznie.pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. Może mimowolnie zaniedbywała Alice. osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. Ale może tkwił w podświadomości . Kaucje sądowe i opłaty za terapie . także kradzieżą i prostytucją. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. Szukając odpowiedzi na swoje pytania. skłonna do napadów furii. zdobywszy niezależność.. Zastanawiał się od pewnego czasu. na czym ów błąd polegał. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. zdobywała pieniądze na swój nałóg. Może. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną.

psychiatrów. którzy zetknęli się z Alice. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?".niefrasobliwych. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. stworzono terapie. że kłopotliwe. Ale chyba najsilniejszą emocją. które pozwalały opanować rozmaite fobie. spokojnymi dziećmi. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. jak radzić sobie z takimi trudnościami. 34 Psychopaci są wśród nas . czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. Nikt nawet nie był pewien. należało wiedzieć. radością. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. terapeutów i pracowników opieki społecznej. Kończył się przecież XX wiek. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. Wymyślono lekarstwa na depresję. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. Wiedziała. psychologów. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. ale żaden z niezliczonych lekarzy.

A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. które zajmują się zdrowiem psychicznym. i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. Pokaże ci wspaniałą zabawę. A kiedy z tobą skończy . w czym tkwił twój błąd. funkcjonariusze więzienni i. prawnicy. ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. zabierając twoją niewinność i dumę. ogólnie. lekarze. nauczyciele.a skończy z tobą . ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna.odpowiedzi na to pytanie.wiedząc o tym lub nie . czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?". co się stało. ale także filozofów i teologów. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. Będzie się uśmiechał i oszukiwał. społeczeństwo potrzebują . N . Rozważana z nieco innej perspektywy.porzuci cię. pracownicy opieki społecznej. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać.

że w okolicy grasuje psychopata". „Ten. subiektywny dyskomfort. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . ani nie cierpią na urojenia. pathos . Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne .na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. „ze względu na niepoczytalność". a ich zwłoki . wiedząc. zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach. że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. w tym Psychozy. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . musi być psychopatą". Możliwe . Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. żeby zrobić coś takiego". Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . kto ją zabił. że nie ponosi za to odpowiedzialności.„choroba".na przykład Edward Gein'". Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza.uważamy. halucynacje i głęboki. niemającymi kontaktu z rzeczywistością. Gein zabijał. psychopaci są rozsądni. Co więcej. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. W odróżnieniu od osób psychotycznych. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche .ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia.„umysł".36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. Jak wcześniej wspomniałem.

W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. Trafili do więzienia.„rasowym psychopatą". 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów.] szkoda.Rozdział 2. Torturują. co oznacza. a niektórzy do celi śmierci.. że oskarżony jest chory na psychozę. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«.. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. Wielu z nich. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas.H. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. New York 1981. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. 22 R. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . a nie »socjopatę«.dokonują przerażających czynów. podczas gdy autor scenariusza filmowego . Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. Gollmar.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". . Edward Gein. że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. masek. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. zabijają i kaleczą . że są psychicznie chorzy. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. ubrań. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. choćby Ted Bundy. Poprzedziła je parusetletnia debata.

bo wychowano go niewłaściwie.Skąd. Mówiła. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata.. którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. Odpowiedziałem: „Jasne. a przez drugiego . Tak.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa.podobnie jak większość socjologów i kryminologów . Może ma pretensje do społeczeństwa. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . że jestem.Czy lekarz psychiatra. podczas gdy inni . jaki jestem.. psychopatą. Po prostu jestem. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. która oceniała pana w więzieniu. biologiczne i genetyczne. przekazała panu jakieś informacje? W: .jako psychopata. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. rozumiem. opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników.przekonani.również autor tej książki .Powiedziała mi. Oto interesująca rozmowa.Czy to nie to samo? W: . Terminem.. D: . wolą termin s o c j o p a t i a . Mało brakowało. Socjopata źle się zachowuje. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?".. że psychopata to dla mnie dobre określenie. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka. myślę.Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. nie socjopatą. Niektórzy klinicyści i badacze . żebym się nie przejmował. Ja nie mam żadnych pretensji. Zabawnie było. a spadłaby z krzesła. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i . wolałbym być psychopatą niż socjopatą. Nie żywię wrogości.

które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. Washington 1987. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. Diagnostic and Statistical Manua. jak empatia. Trzeba się upewnić. a mianowicie na obiektywnych. egocentryzm. tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. . Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań.stical ManuałRozdział 2. Według DSM-III i DSM-III-R. zasięgając porady co do psychopaty. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. a pozostają na wolności. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. 1987). bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. Warto o tym pamiętać. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". społecznie dewiacyjnych zachowaniach. Mental Disorders. poczucie winy i tak dalej. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. uważano. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. którego napotkaliśmy na swojej drodze. psychopatami zaś j e s t wiele osób.

W. T. Psychologia. Hart. Podręcznik akademicki. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. cyt. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. New York 1995. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R. Chociaż testy potwierdziły. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991.D.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. którzy pisali o psychopatach. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku. S. . Livesley. s. nr 100.J. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną . red.por. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową.J. był Philippe Pinel.D. Hare.398. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. 391. dz. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości.

Rozdział 2. Wyostrzanie obrazu 41 .

jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu. s.powtarzająca się „ta sama smutna historia". Osobnicy ci. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . Nie trzeba dodawać.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów. który wymagał planowania..niż na dokonanie aktu bohaterstwa. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści. Albo zaczynał od kradzieży żywności. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . że film portretuje ich jako herosów . przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich. ale w rzeczywistości . Za danie polega na opanowaniu zamku. że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. przedstawia zupełnie inny obraz. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [.to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę.i posuwali się wstecz.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. Wiedząc. kiedy wszyscy inni byli schyleni. Nie trzeba też przypominać. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie).] wystawił głowę. 26 . Film opowiada o wyborze. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. Weiss. Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga.jak komentuje Weiss . aby ustalić. Była to .. aż do poziomu kompanii. aby odkryć bohatera. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod . 119. Psychiatra James Weiss.jak podsumowuje Weiss . Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. że kompania rusza do walki. nr 5.

Disorders of Personality. Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . McCord. które postrzegał jako dotkliwy. Louis 1976. Louis 1976. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . New York 1981. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. Princeton. problem społeczny. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. The Psychopath. Cleckley. T. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. The Mask of Sanity. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. St. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. W. Milion. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. Cleckley. Po pierwsze. Jeśli nie zaznaczono inaczej. a nawet diabolicznym. J. ucieleśnienie zła. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. choć ignorowany. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy.brakiem zahamowań i skrupułów . czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. St. New York 1964. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. . An Essay on the Criminal Mind. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . The Mask of Sanity.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . McCord.

Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń. radością czy dążeniami ludzkości. [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. aby przekonać sąd. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. s.chyba że w bardzo powierzchow. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. banalność motywów. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka.to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. jak „spryt i lotność umysłu". Uważam za bardzo prawdopodobne. nie zapełniając setek stron.29 Tamże. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . . Jego powtarzające się antyspołeczne działania. Piękno i brzydota . że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości.umiejętnie zabiegają o zwolnienie. jakimi wyraźnie się kieruje. 173-174. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. Jak zauważa Cleckley. „niezwykły urok".lego bywalca cel więziennych. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. gdzie nikt ich nie chce . i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. „zajmujący rozmówca".

na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. nie potrafi dostrzec. s. Co więcej. To tak. Nie można mu ich objaśnić. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. groza i humor nic dla niego nie znaczą. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. że inni są nimi poruszeni. nie są w stanie go poruszyć. zło. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. miłość. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. że wcale nie rozumie ' . bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. żeby zminimalizować zagrożenie.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. czym kierują się psychopaci . Tamże. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. jak i dla poszczególnych osób. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . i żadnym sposobem nie pojmie. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. 90. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych.dobro. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego.

dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. Więźniowie. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. zmianie przydzielonych im zadań. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. że bierze w nich dobrowolny udział. Kto wie. czym charakteryzuje się psychopata. wśród których prowadziłem badania. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. Człowiek ten. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. a nie jabłka i pomarańcze. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. (3) nigdy".Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. na wolności trudniący się napadami na banki. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. . mieli natomiast ogromną motywację. (2) z pewnym trudem. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. Co więcej. łatwo odgadywali cel.

Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. Zapewniałem im zainteresowanie. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet. uważa się za humanitarysłę. jak określiła go jedna z ofiar. które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. Gall. Ma twarz z rodzaju tych.Rozdział 2.pisał reporter Dale Brazao . Zbierając informacje. [. j Kto wie. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. które rzekomo dotyczą psychopatii. Kiedy Gall dowiedział się. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust"..kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. budowaną na oszustwie..mówi. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. fałszerstwie i kradzieży.1 Zdarzało się. . Z bezczelnością. które przypuszczają. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. [.i znacznie więcej. towarzystwo.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. sympatię. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. Zaspokajałem ich potrzeby. ale bytem wart swojej ceny . . [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992. a niekiedy miłość. rszechnej wiedzy o badanych osobach. czego potrzebował . że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. że kalifornijska policja jest na jego tropie. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to.. bratem ich pieniądze. „Jasne. aby odpowiadała ich zamiarom. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. które każdemu wydają się znajome.

Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. załatwimy wszystko tak. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). Jak się okazało. dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. trzeci . Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. żebyś wykazał znaczną poprawę". który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. to powinieneś być trochę niespokojny. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. tabel wyników. Więzień ów stwierdził. zwłaszcza na MMPI . Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. Decydował. może przygnębiony i lękliwy. Pewien więzień.że jest lekko niezrównoważony. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. gdzie spodziewał się „łatwego życia". drugi . a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. aby udzielać konsultacji współwięźniom . szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. co im się mówi. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. żeby nie dało się ciebie leczyć.że jest całkiem normalny.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. Wyjaśnił. za opłatą. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy".oczywiście. którzy wierzą we wszystko. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. ale nie na tyle niezrównoważony. że świetnie zna się na testach.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. tym razem okazując się psychicznie zdrowy. Stworzył więc profil . jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). napisał kolejny test MMPI. Kiedy stwierdził. „. wpadnij do mnie znowu. i wróci! do głównego więzienia.

Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. którzy doskonale znali pracę Cleckleya.Rozdział 2. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. posługując się też innymi metodami. w jaki formułowaliśmy diagnozy. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. powołałem zespół klinicystów. Skala Ob. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . którzy tylko łamią reguły- . uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. które następnie sprzedawał współwięźniom. Ironia sytuacji polegała na tym. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. Aby zgromadzić dane. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium.

Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. przypis 33). .

. Ale owszem. nie ryzykując. to znaczy. [śmiech]..... że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi. Ale zwykle to tak... a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego..] Trzeba uważać. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale.. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę..] Czy jest mi nieprzyjemnie. może planuje jakiś kant.Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach. myślę...powiedzmy sobie szczerze . jakby.. a jakie to uczucie.. [.. robisz.. czasami.... żeby uczucia mnie krępowały. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala.. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. ale .każdy próbuje cię wyrolować. [.. załatwiasz sprawę. D . panować nad uczuciami. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy.. że jak najbardziej. kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. och. tylko nie pozwalam. co należy.

którz* są biegłymi sądowymi. Jeżeli czytelnicy podejrzewają. że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale.Health Systems. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . Wielu ludzi jest impulsywnych. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych.interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . Symp.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. publikowana przez Multi. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. i jeżeli szukają fachowej porady. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. Należy też pamiętać.

co jednak nie czyni z nich psychopatów. Cormier.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. Często próbuje wywołać wrażenie. Harris. że mam piękne oczy. nr 15. psychologii. 625-637). Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody . Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. medycynie. a gość natychmiast mi powiedział. Sygnałem takiego nastawienia bywa . Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. psychiatrii. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. zdolnymi do błyskawicznej. wyjęłam notatnik. C. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie.Rozdział 3. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. że dałam się nabrać na taką sztuczkę". i na ogół umiem rozpoznać oszusta. Psychopathy and vio. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. Zanim skończyliśmy.. „Law and Humań Behavior" 1991. G. Potrafią dobrze się zaprezentować. ładna. jakby nieszczerzy i powierzchowni.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". Rice. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. M. Jestem osobą ostrożną. Psychopatia jest s y n d r o m e m . co powszechnie o nim wiadomo. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki.. Usiadłam.E.T. że zna się na socjologii. które ukazują ich w korzystnym świetle.lent recidwism. s. hm. inteligentnej riposty. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np.A. filozofii. bywają sympatyczni i pełni uroku. że psychopaci udają . korzystając wyłącznie z obszernych. ale przekonujące historie. czułam się już niezwykle. sztuce lub prawie. literaturze. i umieją opowiadać mało prawdopodobne.

która przygotowywała doktorat z psychologii. że Bradfield zawsze miał „dobrą. Rany boskie. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. Osoby zorientowane w dziedzinach. dz. To znaczy: prawie wszystkich. Echoes in the Darkness. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. Wambaugh.. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. psychopatycznego nauczyciela. w Missouri.. Ktoś skomentował. Tak. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. Raźno wmaszerowat do sklepu. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. zrzuciwszy drelichowe spodnie... Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. co mu potrzeba z ubrania". „który właśnie się żeni". tylko żebyś przy mnie stał. Pomagam mu przy kompletowaniu tego.. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą. ale nic ponadto". .54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. Jak mówiła. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę. co będę mówit. [. jak on potrafi! „wykiwać faceta". który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. gdzie Dick postanowi! „uderzyć". chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. pierwszym z miejsc. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. to niewiarygodne.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej.. J. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. Sprytny. [. przymierza! ponury garnitur. cyt.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. Dick! Zręczny. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. to trzeba mu przyznać. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". [.

Przypuśćmy.. Nie można go odzyskać.wać ludziom to. s. Zieliński. Sprzedawca wręczy! im rachunek. człowiek. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. która jest nie tylko fajna. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. ale i nadziana. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". aktywnością. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. czego sam nigdy nie miałem. bo przedłożył czek in blanco. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. przystojni faceci. B. Próbowałem tego już przedtem . Oczywiście. który przy kieliszku wina oznajmia. tłum. Dick sięgnął do tylnej kieszeni. Czynić ich życie weselszym. 161-162. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę. A tacy goście jak pan czy ja.. Warszawa 1990.. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. nie myślę . dużo lepiej oceniałbym własne życie".nie. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . co następuje: „Zmarnowałem kawał życia. a poderwał sobie kiciunię. że sprawiłoby mi to wielką radość.. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. Ale dni po prostu mijały szybciej. że nikt nie mógłby nań się nabrać.[. na którą opiewał rachunek. choć niekoniecznie. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. Myślę-.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. Profil: uczucia i relacje 55 . Z zimną krwią.Rozdział 3. na przykład.wiem.próbowałem nadrobić czas więkT. Capote. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu.

Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie. Fata! Vtsion. którego uważał za psychopatę: J. s. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. abym w niego wierzył. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci.].. jest człowiekiem niezwykle wymownym [. 668. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób.. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień".. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. które budzą absolutną grozę. New York 1989. ale także z innym. może przez siedem lub osiem. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu.]. . w jaki przedstawiał [swoją] historię. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. elokwencją i swobodą [.]. McGinniss. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. Tamże.. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo.. Mówił o wydarzeniach.. z ogromnym dystansem.56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu. Według mnie.

3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. Zdarza się. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych . że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. [. s. Ja dostałem dwa. . Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. Ja. grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. „Nie chodzi o to.pisała Ann Rule o Dianę Downs. A. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. cyt.gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. Rule. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek. Smali Sacrifices. że jestem zbyt przyjacielski". s. 38 Tamże. zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej.. może oprócz tej. dodając: „dałbym dwunastkę. .Przestrzegam własnych praw. ale to już byłoby samochwalstwo.oznajmiła pewna badana przez nas osoba.Rozdział 3.. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". dz. gwałt i oszustwo).nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. na przykład. że nie przestrzegam prawa . Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". pełnej blasku . 678. byłbym błyskotliwy". istoty wyższe. Nigdy nie naruszam swoich zasad". czy ma jakieś słabo. ile gwiazdy jedynej" .] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej.. „Mój partner dostał rok. którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. 468. Ja.

myśląc o zwolnieniu warunkowym. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. trafi się sposobność.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. znajdą się chętne ofiary .pewnych siebie. Później osobiście złożył apelację . skazany za kradzież z włamaniem . niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . Jack. apodyktycznych i zuchwałych. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. Pewien więzień. W odpowiednich warunkach . jak .zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.nie wiedzą. Psychopata w więzieniu. zadufanych. bezwstydnych fanfaronów . jak wyglądam. Uważają je za tymczasowe komplikacje. że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller.i podwyższono mu karę do trzech lat. jak osiągnąć wyznaczone cele. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. kimkolwiek zechce. Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" . Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. wywołane brakiem szczęścia. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". finansowych lub osobistych problemów.jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli. Psychopata sądzi. niezbyt wykształcony.oświadczył nam jeden z badanych.jeśli dopisze mu szczęście. i już obliczał. Nie potrafią uwierzyć. którą zamierzał napisać na swój temat. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. że jego zdolności pozwolą mu być.

najpiękniejszą osobą na świecie. Poza drobnymi kradzieżami. K o c h a m kobiety. leję pedałów.Zdarzały się jakieś kłamstwa? . dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. a wtedy zostałbym tylko ja". po wyjściu na wolność. żeby wydostać się z miasta. jak oddycham . a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. i będę mógł go wychowywać na swój sposób". odkąd skończyłem czternaście lat. chcę mieć syna . Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. ciężko pracowała.każde z nas poszło własną drogą". Uważam.oświadczył w rozmowie. . które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. żeby utrzymać czworo dzieci. który stale przerywał.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - . załatwię. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". . czasami musiałem kraść.zapytała psycholog. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. Nieźle było. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. Była silna. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. „Teraz. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . skończyłem już z tym wszystkim". odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką . Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". niż stracili". ale nie robię nic złego. kiedy byłem w piątej klasie. Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. „.Kiedy skończy pięć lat. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. Osoba rozmawiająca z Jackiem . czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. że powinny siedzieć w domu.Rozdział 3. „Jasne.jedno nie mniej naturalne niż drugie". Piękna stać. Później przedstawił szczegółowy.Żartuje pani? Kłamię tak. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. naprawdę było nieźle. Cholera. żeby kobieta zupełnie się wycofała. Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". przypominając samemu sobie: „Ach. Chciałbym.

. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. jakie przeprowadziła. a ja gniję w pudle. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. miał trzydzieści osiem lat. czy kiedykolwiek był pływakiem. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. jaki ich działania wywierają na innych. Planował uczciwe życie. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. ale gdybym chciał go zabić. Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. Na pytanie. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. to bym poderżnął mu gardło. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. że był to nie tylko najdłuższy. Był okropnym gadułą. czy odczuwa żal. Trochę go pociąłem. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. Nie wiadomo. Zapytany. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę".60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła.

Swoisty me40 S. i dlatego do tego doszło". Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". którym się posługujemy. 284. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . Przestępcy za kratami uczą się szybko.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . 41 To tylko sen!" .Rozdział 3. . Conuersations with a Killer. Na pytanie. że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. Ted Bundy. bo „dostała bolesną lekcję życia".Wyraźnie było widać. psychopaci czasami wyrażają skruchę. . że jestem w kiepskim .i to bardzo niezdrowy. Musiała być jakaś przyczyna. New York 1989. Nie jest rzeczywista. W dalszej rozmowie stwierdził. 41 Tamże. Złudzenie.w c a l e mnie nie martwi. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". który oświadczył. dla której wtedy tak zrobiłem. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia. ale później przeczą sobie słowem lub czynem. Michaud. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa.G. Aynesworth. chanizni społecznej kontroli . Co się stało. s. H. którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. Poczucie winy? . Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. młody więzień odparł: „Jasne. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. 2 drugiej strony. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. mam wyrzuty sumienia". żeby panować nad ludźmi.To mechanizm. to się stało.powiedział inny więzień o mężczyźnie.mówił w więzieniu. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni.

wcale nie cierpiał.62 Psychopaci są wśród nas nastroju.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. Letters from Prison.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos. Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją.. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. a niekiedy zaprzeczają. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . lecz również wolność. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. czy czuje wyrzuty sumienia. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. który poprosił go o opuszczenie lokalu. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. Wyrzuty sumienia sugerują. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. że zrobiło się coś złego [. która go zraniła.. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. amnezji. kelnerem w nowojorskiej restauracji. . że coś złego w ogóle się wydarzyło. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać".. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. przyjaciół.]. Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. „Nie uważam tego za właściwe określenie. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. a potem ni stąd.. to było czyste pchnięcie". raniąc go śmiertelnie. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. J e ż e l i jestem osobą. Abbott bronił się sam. byt to wypadek".

Podają ich nazwiska w prasie. oraz J. [. na przykład. Zob. Origins.że byłem uprzejmy i taktowny. PBS. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. Kobiety. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. Abbott oznajmi! pani Adan. 27 marca 1984. widzę. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. seryjny morderca psychopata. mówią o mnie miłe rzeczy . Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer.mogą zgarnąć forsę z polisy. 0'Brien. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . rąbnąłem to wszystko. powiedział: „Jasne. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . and Treatments. Będą się domagali więcej. kiedy w ewidentny. The Hillside Stranglers. New York 1985. Northvale 1988.że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. Jak na ironię. Zawsze tak robią". odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. Frontline. niż cały ten szajs był warty. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. Dynamics. Są wywiady z pokrzywdzonymi. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę .o napadzie albo gwałcie.] kiedy patrzę w przeszłość. nikomu nic się nie stało. także D. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. bardzo skrupulatny... The Psycho pathic Mind. Reid Meloy.twierdził John Wayne Gacy. Inny badany. że życie jej męża „nie jest warte grosza". który wyciąłem .Rozdział 3. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . nikt nie ucierpiał. Niektóre z nich mi dziękowały. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. Two ofa Kind. zwykle pomniejsza.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

Rozdział 3. ale też z informacjami. kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu. Jak wszyscy psychopaci.. Jones. który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. Jej „urzekający sposób bycia".. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną. drobnych i nieistotnych.. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych..oznajmiła z szerokim uśmiechem. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów.] Granica między prawdą i fikcją. że czyni się ją „kozłem ofiarnym. ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach .Genene przedstawiła obraz swojego życia. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała. „Podczas naszej rozmowy . aby odegrać rolę bohaterki.pisał Elkind . który zdumiewająco odbiegał od tego. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. bo jest tak dokuczliwa". pielęgniarka z San Antonio. [.]. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". lecz także w niezliczonych szczegółach. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie .

nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". Psychopaci . Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. których nie widział od siedemnastu lat. nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. zaliczyłem wszystko na medal. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. trudno się dziwić. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. a część z nich przestanie być pierdołami". Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". okradaj i manipulują. „szczery i bezpośredni". Chce również zamieszkać z rodzicami. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. w których uczestniczył. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. Naturalnie. Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. jak „sprawia korzystne wrażenie". zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. Metoda najwyraźniej się sprawdza. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". Wspominając testy psychologiczne. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. że psychopaci skutecznie oszukują. „inteligentny i wygadany". Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy.70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. powiada: „Mam IQnie do pobicia. naciągaczy i kanciarzy.

jak z nimi postępować.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów".oznajmił jeden z naszych badanych. meble. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. przybory biurowe . Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. że wiem.wyczyścił nas ze wszystkiego. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. Bez względu na rodzaj pomysłu. że wstydzi się i żałuje. lata siedemdziesiąte . bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. że ktoś mnie tak wykiwa . Nabieram was w tej chwili" . Tym razem zniknął na dobre. A potem obrobił nas do szczętu. Nadal mnie to wkurza. Nie mogę uwierzyć. potrafił być przesympatyczny. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych. . „Lubię nabierać ludzi. jedzenie. 2e dałem się nabrać na taką gadkę.wspominał działacz społeczny. Nigdy bym nie przypuszczał. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem.Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów.wzjęcie upadło. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. „Ach. no i nasze przedsię.

którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". Na przykład.z myślą o komisji. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu).oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie .wbrew temu. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację.. „Pieniądze rosną na drzewach . Podszedł do nich. dużego i małego kalibru. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. jakiś wprawny manipulator ogłasza. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. które są akurat w modzie. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. co się mówi. a czynią to nie dla „resocjalizacji". ale dla stworzenia jej po. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił.zorów. Pożegnawszy się po przyjacielsku. Teraz. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. Choć . która przyznaje zwolnienia warunkowe. podszywanie się pod kogoś innego. Uzgodniono warunki. aby kształtować swój pozytywny wizerunek . Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. Jeden z naszych badanych opowiadał.. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. nie mówiąc już o dobrach materialnych.

Było to genialne posunięcie.gerBeside Me (Obcy obok mnie). co działo się w głowie Bundy'ego. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości.takich jak przejażdżka z nieznajomym. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". nierozważnych decyzjach . Możemy jednak przyjąć. zwłaszcza jeśli jest się młodą. aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą.jak pisze Ann Rule w książce The Stran. ale . Nigdy się nie dowiemy. kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy . stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . Chwilowo „niepełnosprawny". czego od nich chcemy.niekiedy miat rękę na temblaku. aby zdobywać kobiece zaufanie. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. z nogą w gipsie. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego.na ogół sprawdzało się znakomicie. kiedy to. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . że nasze przypuszczenia są słuszne. którzy są gotowi w nie uwierzyć. Bundy zmienia! taktykę . które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. z natury nieprzeciętny. Ted Bundy kupił sobie parę kul. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić.Rozdział 3. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. Tak się niezwykle złożyło.najbardziej osławiony seryjny morderca.różnych wersjach metody. którą wypróbowywał wielokrotnie. niekiedy zaś. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności.

3. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet.jak ja sno wynika z tekstu .Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. Uważam. Rezultat? Dziwna. Downs . Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. ukazać wpływ Bundy'ego na innych. gniew. odpowiedział: „Dobre pytanie.. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. dz. Czasami przypisują sobie silne emocje. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia.G. wykazują skłonność do dramatycznych. cyt. tak naprawdę sami niewiele czując. że zasługuje na śmierć. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem.. niesamowita książka o psychopacie. smutek z frustracją. s. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. Chociaż od wyroku minęły lata.. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. H. który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. Aynesworth. pożądanie i zachłanność" . Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. Ted Bundy. Michaud. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . czy uważa. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. „Wierzę w uczucia: nienawiść. Baczny obserwator odnosi wrażenie.tywnych. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. a gniew z poirytowaniem. która postrzeliła troje własnych dzieci.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. 50 c S.. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . że odgrywają kom° dię. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. aby wykorzystując własne doświadczenia.

że dzieci. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. Wcale nie uważam. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli.i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. Kiedy podkreślano. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). ale nie zna melodii"^ .1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair. Szczęście miały moje dzieciaki. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów .tak opisywał swoją hologów J-H. Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . Blizna zostanie mi na zawsze. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. Cholera. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. według sądu zadanej własnoręcznie).C. że miałam szczęście. ż e ich doznaję (a zatem wiem.dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . że psychopata . Quaya do wniosku.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. Mając trzydzieści siedem lat. 10 października 1991. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. Gdybym oberwała tak jak one. 26 września 1988. ale tak n i e j e s t . a także ona sama. Johnsa i H. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia . 52 wszyscy bylibyśmy martwi" . choćbym bardzo chciała. Zdaniem wielu klinicystów. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . wciąż bardzo mnie boli. Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia.Rozdział 3. padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. noszę w ramieniu stalową płytkę . " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. czym są). 1. uczucia psychopatów są tak płytkie.

żeby opisał. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. Jest zaprogramowane. Letters from Prison. co dla innych oznacza „strach". Poprosiliśmy. kto nie chce oddać kasy. Chyba kompletnie wymiękla. Jedna nawet puściła pawia na banknoty. J. że mam przywalić komuś. że nie bardzo rozumie. s.217220. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. Johns.C. widzę. Bez problemu włączam to i wyłączam". 51 . New York 1981. Najpierw wywołuję w sobie złość". ale nie wiem dlaczego. Abbott. H. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. Odparł: „Nie. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni. jak sam czułby się w takiej sytuacji. s. To zupełnie to samo. Quay. „Journal of Consulting Psychology" 1962. wyćwiczone. nr 36. pewnie bym Słę bal.H. Zapytaliśmy. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. . ale bez rzygania". The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. In the Belly of the Beast. Inny psychopata wyznał. 13.

s. być może przewidując. żeby was załatwić". W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca.scular correlates of psychopathy. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. Hare. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". 6-10. Wong. Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. że opisujemy lęk. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". red. . Hare. S. „Szukałbym sposobu. Mówił: „Oddałbym pieniądze". przyśpieszonym biciem serca. wyraźnie go zdezorientowało. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. R. Zdarza się często. „Próbowałam się odezwać. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths.D. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. Lykken. Chichester 1978. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. [w:] Psychopathic Behauior. nr 17. D. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. a nie o to. Literaturę przedmiotu omawia R. Electrodermal and cardiooa. s. Ogloff. a pożałujesz". suchością w ustach. że chodzi o to. A study of awciety in the sociopathic personality. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. Approaches to Research. jak by się c z u ł.nal Justice and Behavior" 1990. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. Schalling. Zapytany.77 Psychopaci są wśród ras nych. nienie. drżeniem i „ściskaniem w dołku". 231-245. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. Jest to ważne dlatego. co by myślał lub robił. nr 55. Najnowszą pracąjest J. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. co ewentualnie nastąpi. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. „Crimi.D. że serce podeszło mi do gardła". ale niezbyt o to dbając. Nasze wyją. Bywam nieźle podkręcony. „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957.

jeśli całą winę będę zrzucać na męża". że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. a kiedy się cieszyć". Ale. „Zabić dziewczynki iJustina".78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów. którą tworzy sobie na zewnątrz". McDowella. jak dodała. . jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. Jego t^ecia żona Terry. a później brutalnie pozbawił ją życia. Jak komentowat jego kurator sądowy. Russell usiłował wmówić żonie. o tym.»To on jest psychicznie chory. „Zabrać dziewczynki. Powiedziała też. 56 --------. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. wyrzutów sumienia. . W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego.oto. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku.. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. co muszę znosić«. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu. wspominała. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". że ogarnia ją obłęd.. kiedy powinien płakać. nie rozumie. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej.Russell siedział sobie spokojny. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. a nie społecznie akceptowaną osobowość. „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. Terry stwierdziła-. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. gdy zatłukł [ją] na śmierć.] Żadnego strachu. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia".. nic".opowiadała Terry. która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. a ja miotatam się i krzyczałam. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . jest niekompl ny. Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. Wyrażała obawę. I wtedy ucieknie"jb. co się stanie. zabijając ją". Będzie wzorowym więźniem. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć.------------------- Na podstawie artykułu R. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. [.

51. McCord. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. The Psychopatii. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony.. reakcje emocjonalne są płyt. Profil: uczucia i relacje 79 płytki. W. An Essay on the Criminal Mind.Rozdział 3. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. drugi zaś odchyleń społecznych . An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . s. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. impulsywność bardziej wyrazista. The Psychopatii. głównie o charakterze poznawczym. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać..sze. Jeśli naruszy owe zasady. Princeton W 1954. choć wypaczony. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań. . system wartości.jeden dotyczący uczu i relacji. J. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. Oba aspekty . McCord. czuje się winny. McCord. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. Drugi aspekt. McCord i J. jawy ze Skali..wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy.

Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą.. którymi zwykle kierują się psychopaci. Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji .] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. n i e m y ś l a ł e m . wzbudził zainteresowanie w całym kraju.D.R.. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa..to najczęstsze uzasadnienie. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała.pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem.a to wszystko nieraz z . zranione uczucia . . Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy.80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. Wściekłość to nie jest rozsądny powód. gwałtownie domagający się zaspokojenia" . co się stało: porzucone posady. ulgi lub przyjemności. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?".f . [. lekceważą potrzeby innych. posługując się rozsądkiem" [podkr. Tamte morderstwa były bez powodu. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji. w większym natomiast z pobudek. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. „Zrobiłem to. zmienione plany. I oto ich rodzina.H. Gary Gilmore. n i e p l a n o w a ł e m . „Psychopata jest jak niemowlę. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . morderca z Teksasu.]. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie.nie hamują swoich pragnień. zerwane kontakty. zaabsorbowany własnymi potrzebami.. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji . bo taką miałem ochotę" . splądrowane domy.

na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. s.to typowa wypowiedź.działania pod wpływem chwili . ciężko raniąc jej pracownika. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. koczownikiem . że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. Pewien mężczyzna posłużył się analogią.jak się zorientował . Ale przecież właśnie samochód. Profil: tryb życia 81 błahego. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. wydawałoby się. a na porażkę. 9. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. McCord. który nas bezpośred. poza pojazd. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. Łatwr ich . Ponieważ nie chciało mu się wracać. The Psychopath. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. Psychopaci są więc pory\ czy. w. stanowi prawdziwe zagrożenie. aby wyjaśnić nam. a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. opowiadał.'e będę myślał o jutrze. nie pożyję sobie dzisiaj".psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. McCord. cyt. rozczarowanie. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. ale ... „Jestem wędrowcem. Jeden z naszych badanych. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . a do jej przełamania wystarczy byle powód. który jest przed nami. władowalibyśmy mu się w bagażnik.mo poprzedza. zwykle potrafim się pohamować. dz.. powodu. pogróżkami i złorzeczeniem. J.nie znoszę tkwić w miejscu" . sPoglądać daleko przed siebie.. Jeśli ciąg.Rozdziat 4.

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

nie zawsze pozwalają wykryć tych.Rozdziat 4. nie wypełniają swoich zobowiązań. zetknął się z nosicielami wirusa. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. Zapytany. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów.z oczywistych powodów. „Przyrzekam. jakie ich działania mogą przynieść innym. ski. ale jestem w tym dobry. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . listy polecające. stałem nauczkę". a mianowicie psychopatów. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. Przyznał jednak. Chciał zweryfikować opinię. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. fakt. Jak opowiadał. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. „Pros. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. że to się nie powtórzy". testy osobowości. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. nie stosując żadnych zabezpieczeń. ucieczkę z miejsca wypadku. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. że wiele spośród tych osób to psychopaci. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. uczestnik naszego projektu badawczego. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. . Do wypadku trzeba dwojga". „To było zwykłe nieporozumienie".mi zaufać".

że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . drugi łamał opornym nogi. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. Drugi. .jest „od roboty".agresywny psychopata w średnim wieku . Inny przykład: młoda kobieta . Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu.. ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y . Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami.] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " .żaliła się znajomym. Kiedy „mówca" trafił do aresztu.p o d j e g o n a d . Jeden z nich. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. Spotkany mężczyzna . usłyszał ich rozmowę i .. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków. czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę.zastraszania i bicia . Wspólnie obmyślili plan-. pasożytnicza psychopatka . Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią). Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [.ry'ego Smitha. zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per. kto jest do niego podobny. Wymagający.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych.elokwentna. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty.i z o r e m . Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. posługuje się oszustwem i manipulacją. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . tworzą straszliwy duet. drugi zaś. Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany. Oczywiście. Dopóki są zgodni w swoich planach.złapał dilera za jaja i przekonał go. mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. Ale zdarza się. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. ten „od mówienia". śmiertelnie niebezpiecznym partner. Jak relacjonuje Capote.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " .88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą.| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. że wkrótce będzie bogata.jak to opisał . Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. zeznając przeciwko sobie nawzajem. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. Zamiar się nie po. ten „od roboty".zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?".

wagary. dz. Z zimną kriviq. znęcanie się nad rówieśnikami.Rozdziat 4. 367. cyt. kradzieże. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. Capote. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. . zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. nadużywanie środków odurzających. zakłócanie toku lekcji. Ponieważ wiele dzieci.. podpalenia. „To zrobił Perry. s. wandalizm. Nie mogłem go poić. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. pełnych przemocy T. oszustwa. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej.

Okrucieństwo wobec innych dzieci . pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. D. brać narkotyki. Mówił też. koty i żaby przybite do drzew. mówił nam ze śmiechem. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wagarować i uprawiać seks.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. Goleman. „Straszne rzeczy. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. Inny badany. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" .90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. opowiadał. Jeffrey Dahmer. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. szokował kolegów i sąsiadów. uśmiechając się. a nawet przyjemne doświadczenie. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. i pełzał dookoła. Mężczyzna. które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry.wspominał. nawet kiedy są wściekli. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. 64 . były jak ostrzeżenie. odsiadujący wyrok za oszustwo. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. których nie chciała zatrzymać. aż zdechł". ale woleliśmy je ignoZob. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. seryjny morderca z Milwaukee.

które postrzegają świat jako źródło korzyści. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. byli chuliganami.Rozdziat 4. zrozumieliśmy ze zgrozą.Weus. kradli. . J. antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . 01. M. jak i w dorosłym życiu. że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Profil: tryb życia 91 . Impulsywne. Sam tworzy dla siebie reguły. New York 1986. jak jednak informują środki przekazu. zarówno w dzieciństwie. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne .Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. Radke-Yarrow. Niezmiennie wyrachowana.usłyszałem od pewnej matki. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. . na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Błock. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. D. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. red.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. Zob.

że sam jest nie tylko zabójcą. .Myślę. lecz próbują wszystkiego. Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. których nie zdołano mu udowodnić.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. często balansują na granicy prawa. Danielem Walkerem ": „. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych. Walker sugerował. zdrady małżeńskie. przyjaciół.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . " Diabolical Minds. Przechwalał się otwarcie. 3 listopada 1991. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych. nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. nieuczciwych praktykach. że popełnił ponad trzysta przestępstw.Ale Manson był tylko zabójcą".Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. . które .92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. . Nieraz także dopuszczają się czynów. prowadzeniu podejrzanych interesów. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. znajomych i współpracowników. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw.są nieetyczne. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . NBC. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych .

że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. D. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci. skruchy.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. NastępZob. mogą więc dowodzić. W twierdzeniu tym jednak . Goleman. które przyczyniają się. nie wiemy. jak i w poprzednim rozdziale. . ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. psychopaci nie są jedynymi.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. skoro psychopa. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . Chociaż przestępczość .Rozdziat 4. W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym.

.konformizmu?". Ciekawe jest to. życie pełnią. jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. monotonii lub przeciętności. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy. jeśli nie mierzy się wysoko?". -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. sposobem na przetrwanie w dżungli". wiele lat spędził w więzieniu. Oto jego uwagi: . życie teraźniejszością. niezwykłych. -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. . które są powszechne".Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. Obecnie jest w średnim wieku. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. wymagających działań. nudnym i niemal martwym". Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". że zyska się etykietkę psychopaty". ' .Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. . tworzeniem fasady.Słaba kontrola zachowania-. spontaniczność i swobodę". . Życie na krawędzi. podejmowanie ryzykownych. pozostawanie żywym. a nie nijakim.94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?".

ale żadnego z nich nie wcielał w życie. Wypatrzyła go na plaży. opisując swoje pomysły.Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. Niewiele mówił o sobie . Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku..^ na lunch i powrotu autobusem do domu. Następnego dnia zatelefonował. Był dowcipny . Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. Przez cały czas. Jeffrey już na nią czekał. i Mówił bez przerwy.. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. Tak się to zaczęlo. od uśmiechu. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. Gdy wszystko się skończyło. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. zrozumiała. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. jego ubrania zawsze były „pożyczone". potem w trakcie prze. Ilekroć opuszczała budynek. jak sądziła. niekiedy zaś przy. na którą pojechała z przyjaciółmi. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. Nie miał stałego adresu. serdecznie śmiała się z jego żartów. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. plany i zamiary. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła .poddział. przelicz sobie zęby. kiedy niszczył jej życie.przezabawny. Ilekroć pytała o któryś z jego E . Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej.

t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. ale współlokatorki nie były zachwycone. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. że Jeffrey handluje narkotykami. na jakie zasługiwała. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. Olśnił ją na nowo. Pewnego dnia. jak określił to pewien autor badający podobny przypadek.96 Psychopaci są wśród ras projektów. mocno przytrzymując ją za ramiona. Gdyby tylko . Pisał o niej. Jak się okazało. ^owocowała propozycją zatrudnienia. marzeniach. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję.w przeciwieństwie do sędziego. wydawał się zirytowany: „Ach. Kiedy znowu pokazał się w domu. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. kiedy siedzieli przy lunchu. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. Policjanci wyjaśnili. zadała mu . i nie pozwalał jej uciec. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. o ich przyszłym wspólnym życiu. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. Trafił za kraty. kiedy spała. mógłby zrobić w s z y s t k o . którą mu załatwiła. glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. Przynajmniej raz dziennie. czymś z n a c z n i e większym". Wtedy zapewniłby jej życie. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. Była tak oszołomiona. bo kochał ją gorąco. słał do niej listy. planach. do łóżka drugiej wślizgnął się. zjawiła się policja.Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. mógłby zawojować świat. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. Zalewał ją potokiem słów . Wkrótce stało się oczywiste.„werbalnymi wymiocinami". beztroski i rozmowny. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. że niedawno spędził noc u znajomego.czytała . Pisał o swoich zdolnościach. Nie trzeba dodawać.

Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. Na szczęście. oświadczyła. Psychiatra jednak nie był równie czujny. „oryginalny". Jeffrey nigdy już nie wrócił. a także za napaść. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem.Ochłonął. lecz Elyse. Kiedy wyszli z gabinetu. przerażający bohater książki i filmu . Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. na przykład. oznajmił: „Wiesz. I to był koniec . płytkim spojrzeniu". a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. Na przemian ufała. Uśmiechnął się. że nigdy nie pozwolę ci odejść. Elyse". Przesyłał jej wiadomości. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem. Jeffrey wdał mu się „pogodny". rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. brat.to wierny obraz psychopaty. Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom.burza minęła.Rozdział 5. wątpiła i ufała znowu. dopóki jej nie zobaczy. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. Później treść się zmieniła . Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. bezwzględnym. że popełni samobójstwo. „pełen optymizmu". że wszystko między nimi skończone. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy.zamierzał zabić nie siebie. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . czy Hannibal „Kanibal" Lecter. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. gdzie mieszka. głównie za kradzieże i oszustwa. Na jego widok Jeffrey momentalnie . Wkrótce dowiedział się. Będę z tobą zawsze. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . jeśli Elyse się z nim nie spotka. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). Uwierzyła mu. zjawił się w samą porę.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . irafił do więzienia. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. że nie zrezygnuje.i Jeffrey zaczął ją prześladować. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość.

byłby członkiem elitarnego klubu. Innymi słowy. sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. Elyse. Gdyby rzeczywiście istniał . a potem po prostu ruszają dalej. Trudno się temu dziwić. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. że zarówno Lecter. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . Oczywiście. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". a później gniew Jeffreya. a nie maniakalnym. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. Oznaczałoby to. moja dawna studentka. odzwierciedlające powszechny pogląd. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. jakim był dla niej urok. transwestyta.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. „Zdaniem Jeffreya . że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą.ja się często.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. znowu wylądował w więzieniu. Rasowy psychopata.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. to prawdziwy potwór. Kiedy ostatnio o nim słyszała. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . mówi w powieści: „Och. na kutrze rybackim. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. gdzie przebywa Lecter. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. jeśli uwzględnimy. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. a on ma świetną gumkę do wycierania". sprawiła. psychotycznego seryjnego mordercy. Nie znalazła odpowiedzi.k I e rzadko. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. tym razem z długoletnim wyrokiem. Zastanawia. a świadomość zagrożenia. który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety .jest przecież postacią fikcyjną .98 Psychopaci są wśród ras szalonego. .

co większość ludzi określa jako swoje sumi. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów".tworzy syste przekonań. lecz są i inne powody. . Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. jest skomplikowanym proce. nazywane uspołecznieniem. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. Zdumienie i fascynacja lekceważenie.poprzez rodzicielską opiekę.Rozdział 5. ulegając im. edukację.nie uprzykrzonego głosu. Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". postaw i osobistych kryteriów. że opieramy się pokuso lub. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. W rezultacie . praw i potrzeb otaczających nas ludzi. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. który sprawia. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem.jakie psychopaci wykazują wobec zasad.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego. kontakty społeczne. czujemy się winni. kształcenie religijne i tak dalej . Nie będzie przesadą twierdz nie.

Trasler. Nie mają wewnętrzn" go głosu. ignorując wszystko inne. cyt. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych .100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. Z drugiej strony. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. co nas najbardziej interesuje.go odbijający. Nie stawiają oporu pokusom.mogą ujść im na sucho. co ich aktualnie interesuje. dz. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. Ap. są dla nich możliwe.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. G. [w:] Psychopathic Bchauior. który by ich prowadził. Z n a j ą zasady. Hare. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). możemy pominąć inny istotny element. Theory and Research. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. ols i R. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. Psychopathy. że nie dostrzegają oznak zagrożenia. Wszelkie antyspołeczne działania. ale przestrzegają tylko tych. który przestaje obserwować piłkę. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo.lęku i niepokoju . ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. które odpowiadają im samym. który na ogół buduje sumienie.proaches to Research. New York 1970. Niehamowani przez sumienie.jak sądzą . Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. Nie wiemy. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. które . . na przykład sygnał niebezpieczeństwa. Podczas meczu bejsbolowe. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. bez względu na konsekwencje dla innych. zależnie od warunków.

ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. Elyse mnie zabije". Mogę złapać AIDS. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. po prostu „wygłaszają kwestie".stów. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. Niekiedy zostawali bohaterami. Łurja wykazał. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. którzy nie spełniają oczekiwań . zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów.R. jak ilość paliwa. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. dziewczyna zajdzie w ciążę. Psychopaci natomiast. samotników lub zarozumialców.Rozdział 5. . ale szybko wybiłem to sobie z głowy". Jeffrey. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki.

szacuje potencjalne korzyści i koszty . które z jego dzia. popędy i okazje. które reagują ślepo na chwilowe potrzeby.wynikały dla niej. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę.krótko mówiąc. Skutki. co możliwe. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami. kiedy rozpatrują . Kiedy stało się jasne. ile ^dojście" . wątpliwości i lęku przed upokorzeniem.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . po prostu znalazł sobie inne źródło.dostarczycielkę ubrań. Nie są przecież robotami. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. sprawieniem bólu. Chodzi po prostu o to.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. do których zamierzają się stosować. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. pokrzyżowaniem planów na przyszłość .bez niepokoju. bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. jakie może onieść o f i a r a . WEDLE WOLI Oczywiście. żywności. psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. schronienia. wiarygodni i kompetentni.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia. • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. zupełnie nie docierały do jego świadomości. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. Psychopata natomiast ocenia sytuację . Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. że porządni z nas ludzie.

Love. a pierwsze auto stało bez ruchu. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. ] który mówi mu „nie". biegną tory kolejowe. Trzeba go zabić". Lies. Misę. jakim jawi się on psychopatom.i łem. wyobrażenie sobie świata takim. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . Pacific Heights. W biały dzień. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj".Rozdział 5. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. Chłopcy z ferajny. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. jest prawie niemożliwe. A Current Affair i America 's Most Wanted. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad.j chodowym. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. Można twierdzić. Dla osób. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Szybko zauważy. and Murder. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. Przylądek strachu. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. że chociaż światła migają. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. gdzie uprawiam jogging. . semafor działa nieprawidłowo. Smali Sacńfices. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach.to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać.ry. Sypiając z wrogiem. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie.

Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami. i interesujemy się nimi.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa . Gary'ego Gilmore'a. „[Psychopaci] mają w sobie coś. Tl " .logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. Pragnąc odkryć.pisze Weber .pisał. Charlesa Mansona. W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli. Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". psychiatrą sądowym. od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. na papierze. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. dla których psychopata . Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty. Lizzie Bor. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. Jak argumentował Markman. scenie i ekranie. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem. Dicka i Perry'ego' .zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję".den. czym to coś jest" . Jest to jeden z możliwych powodów. którzy zamierzają je udramatyzować. co tkwi również w nas. od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha .i to nie tylko dla ludzi. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne .Rozdział 5.

. jego buntowni76 J. agitatorem bez hasła.Richard Hickock i Perry Smith..z subtelną świadomością . Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem. New York 1944.]. Postrzegał psychopatię jako plagę. prywatna rozmowa. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza. Joannę Intrator. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie. innymi słowy. rewolucjonistą bez programu. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. podczas którego wyjaśnia. październik 1991. Lindner. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. straszliwą siłę. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne. buntownikiem bez powodu. tium. Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. W ciemrr ściach zażywamy . R. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. wym Jorku. Intrator. z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności.przyp. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause .Rozdział 5. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie.

pod jakim są podejmowane pozorem .stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . ani psychicznym" . Kultura może się wprawdzie zmieniać. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. s. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. który doskwiera całemu społeczeństwu. telewizji. J.niezależnie od tego. że psychopaci są wszędzie pośród nas. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. 2.Sanchez. Tamże. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. Wszelkie jego starania . Tamże. Dzisiaj wydaje się. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. których spotyka się współcześnie. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. 13.w kinie. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. 75 T- . są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. s.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989.

przestrzega zasad swojej grupy . matką . gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą.Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e. do akcji wkraczają więc inni przestępcy. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw . tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. z własnymi regułami i zakazami. Wytropiwszy mordercę. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. aby odkryć swoisty kodeks moralny .jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. powodowany nagłym impulsem.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u . z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. • szkańców W swojej dzielnicy.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. Taki przestępca. niemniej jednak autentyczny. chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. gangu.rodziny. klasycznym filmie Fritza Langa M . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy.prostytutka. Człowiek .

Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. wszczął awanturę. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. Wilson. W narkotykach szukali pociechy i ulgi. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. New York 1985. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. R. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. znalazł w to. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby.rebce żony kilka prezerwatyw. Jeden z naszych badanych. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. Herbstem. molestowanie doznawane w dzie- . Crime and Humań Naturę. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. Zdarza się na przykład. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. którzy brutalnie traktują swoje żony. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. przemoc w rodzinie. a mężczyźni. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. Mamy coraz więcej dowodów na to.

łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . Nie wszyscy z nich są psychopatami. którzy dopuszczają się przestępstw. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. dlaczego popełnia przestępstwa. ponieważ jest to opłacalne. alkoholizm. Pewna badana przez nas kobieta. lecz jeśli nimi są. psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. narkomania . kodeksu ani zasad. przedstawia J. działań przestępczych. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . Przestępstwo. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. ratuj własną skórę. zapytana. Seductions of Crime. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. problemy finansowe. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. Bywają jednak ludzie.Rozdział 6. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. powiedz. Można twierdzić. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o .. Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. New York 1988. Kratz. może nawet bezpośrednią. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek.logiczny wybór 109 ciństwie. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. ile z charakteru. W rozmowie z psyAnalizę powodów. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. W odróżnieniu od większości przestępców. kto •eszcze był w to zamieszany. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". niewłaściwa opieka rodzicielska. a puścimy cię wolno". chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa.były przyczyną.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate .to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa.

Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. że czuje się. mierząc do nich z broni. załatwiłem ich?" .dosłownie . Sama ^ czasami tak się czuję.zetknąwszy się z psychopatą. „Jak myślisz. dziecinnym głosikiem. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. Holly to postać rzeczywista. „Co z nami będzie?" . ale nieznajomość melodii". Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości.Pyta. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. a jeszcze później. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. jakby miał zaraz eksplodować. Holly wymierza Kitowi policzek. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. jakich powinny doznawać.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. wyrusza z Kitem na morderczą .mówi swoim bezbarwnym. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. o której wspomina wiele osób . Stworzona przez Spacek postać. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. czasami rażąca. dzięki wspaniałej grze aktorki widać.laików i profesjonalistów .wędrówkę po kraju. Obok Kita siedzi Holly.Kit mówi. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. próbując zrozumieć sytuację. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly. Tuż przed odejściem strzela w drzwi. doskonały przykład na „znajomość stów. „Cześć" .pyta kobieta. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. autentyczny „odmieniec". -Och odpowiada Holly . Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. .

mówiąc. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders.przestępcami. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży.E. red. Hollin.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji. Howells. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. Oczywiście. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów.Rozdział 6. Przestępstwo. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. R. C. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. Strachan. aby zachłannie czerpać od niej ciepło. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. szpiegostwo i terroryzm. bezwzględny. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. K. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Forth. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada.D. Hare. K. A reuiew. Psychopathy andcrime. A.. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. Szczerze . New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw.

na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. Jak powiedział pewien więzień.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. zabójca z Utah. No. B. N.Mailer. Później wyjaśnia. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie.zmusza go do kontaktów seksualnych. Buried Dreams.a wszystko to w imię „miłości". tłum. na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. to się obsłużyłem". który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa. S1 T. Cahill. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. to psychopaci^. kiedy wystąpił w teleturnieju . Inny przestępca trafił do aresztu. ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. Jankowiak. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. że 44% przestępców. ubiega się o posadę w jego firmie. Dostał wyrok za gwałt. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. Pieśń kata. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. New York 1987. Kiedy Gary Gilmore. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. I nie czuje się usatysfakcjonowany. żywność i pieniądze . dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). posprzecza się ze swoją dziewczyną. Warszawa 1992. Następny wieczór spędza podobnie. schronienie. Gacy nie traci czasu . że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze .

Psychopaci . Killed in the Line ofDuty. jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień.okoi to.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. choćby . Budzi to niepokój. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie.w przeciwieństwie do większości z nas . dla zaspokojenia prostych potrzeb. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. Działam impulsywnie. Ale ja nie myślę. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. Przestępstwo. W zasadzie nie bardzo to rozumiem. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. wrzesień 1992. Nie planuję. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją. nie myślę. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. ale nie zaskakuje. s. „Playboy" maj 1977. Jestem niecierpliwy. Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu.Rozdział 6.nie mają silnych zahamowań. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym.niż inni przestępcy. jak i na wolności . The Uniform Crime Reports Section. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . 76. Stosują przemoc na zimno.zarówno w więzieniach.. Federalny Urząd Śledczy. Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. za które mnie jednak posadzono. Nie dość pazerny. Zapytany. O c z y wiście. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. owszem. instrumentalnie. Departament Sprawiedliwości USA. Nie jestem wielkim złodziejem.

Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore .. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. odwróciłem się i wyszedłem [.]. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". „Wieczorem dorwałem Billa. dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy.facet nazwał mnie Kowalem w . Ale on i tak był nieźle popierdolony. satysfakcją i samozadowoleniem. pobity i okradziony w więzieniu.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania. No więc wracając do waszego pytania .przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego. wyjaśniając dziennikarzom. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. Billem. a Billa zabrali do Port. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. a potem spokojnie proszą o dokładkę . Nawet doświadczeni. powinien skorzystać z pomocy psychologa. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym.. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia.] zadołowali mnie na cztery miesiące. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem.. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [.land na neurochirurgię. czego pragną. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). Następstwa bywają tak poj| ważne. lub dla zdobycia tego. • Gary Gilmore.. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu.wbiłem mu młotek w głowę.

i często robit im kompromitujące zdjęcia". że zabił nożem mężczyznę w barze. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. jak wyjaśnił.. podobnie jak większość kobiet. jakby Doug miał wiele twarzy. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. Podobno Gilmore twierdził później. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie.z braku świadków. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". ale byta zmuszona go zabić. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. „Mogło to spotkać ciebie" . Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [.]". Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata.. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. słabych. r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Policjantom oświadczyła. Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. którego poślubiła pięć lat wcześniej. Doug zawlókł ją do przyczepy.logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą.powiedział. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. co posiadał".Rozdział 6. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki.. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . a odmowę karał biciem. że kochała męża. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. . Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści. spokojnie oznajmił policji. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. Przestępstwo.

i leci na ziemię. zac: drzeć mordę. dotkliwym ciosem emocjonalnym.. więc biorę browar z lodówki. McQueena.. no. wściekłością czy strachem.. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. ale wrzeszczy dalej. ale inne byty tak okropne. zatacza się. że oskarżony. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych).. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. czym jest utrata panowania nad emocjami. Kiedy pisałem ten rozdział. Mężczyznę. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. Większość ludzi wie również. 2 „Playboy" maj 1977.. wyczerpany nerwowo. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. co zrobił. Budzą mnie gliny [śmiech]". która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem.. jestem już nieźle skonany. Miejscowy psychiatra zaświadczył. przestał nad sobą panować.. . zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego.. Cytaty pochodzą z artykułu K... a tu dziadek schodzi na dół i. więc dostaje w łeb. 76. i cholernie mnie wkurza.. jak to tylko możliwe". wstrząśniętego swoim czynem.. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991.. Zamyka się w końcu. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. jakby. niepohamowanym gniewem. uniewinniono.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. Walę g0 w krtań i. więc.. folgując swoim brutalnym upodobaniom. który podczas włamania za bit starszego człowieka. sprzedaję mu parę trepów w głowę. Tak prosta. włączam telewizor i śpię. no.. s. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią..

Nie wyraża potężnych emocji. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. przyjaciele lub znajomi. i niemal na pewno się nie powtórzą. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. których sprawcami byli psychopaci. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. skłonnych do skruchy ludzi. Zbrodnie. Przestępstwo. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. Jak podkreślają kryminolodzy. w sposób bezpośredni. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych..logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. Ogółem można stwierdzić.nozowano jako psychopatów '. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. nieskomplikowany i rzeczowy. z których mniej więcej połowę zdiag. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. .Rozdział 6.

Najgorzej było. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. s. napastliwa żebranina. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. 454-462. S. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. Williamson. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych.mówi. . i po prostu to biorę. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. Hare. zastraszanie. Oczywiście. Lee. działalność gangów i ataS. nr 1. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. Violence. Niektórzy gwałciciele to F. R. choćby na homoseksualistów. tlms' ki na wybrane grupy. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. Rozboje. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. Wong. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. czego strasznie chcę.

„pozbawionego sumienia. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. Przestępstwa tych ludzi. mamy dowody na to. którzy uczestniczyli . Ustaliliśmy.. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę .logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. Przestępstwo. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- .dobrowolnie lub z wyroku sądowego . wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw.w terapii dla maltretujących żony '. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. skłonnego do manipulacji.Rozdział 6. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę. zakładał na głowę papierową torbę). że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. społeczne i psychologiczne). prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. które narzucają kobiecie rolę podrzędną. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. pragnienia władzy i kontroli. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . egocentrycznego. a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona.

ziennych. S. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. R. Hart. oszustwo i defraudację. niefortunną . W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. w których ucierpiały także inne kobiety. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. Dominował w grupowych dyskusjach. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Kanada. . ale podejrzewam. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. Knight. Twierdził. określił tamto zdarzenie jako błahą .sprzeczkę. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. odpowiedział z uśmiechem. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. Leblanc. że jest co najmniej równie wysoki. Psychopathy and Family Violence. nr 59. skupiając się na powierzchownej. na koniec zaś oświadczył. Po kilku sesjach zniknął . jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii. Wydział Psychologii. s.Prentky. Newlove. T. Z policyjnego raportu wynikało jednak. Dutton. „The Province" 28 stycznia 1987. praca nieopanowana. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. 643-661. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. Rapist „might murder". o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. Vancouver.i. D. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść.120 Psychopaci są wśród ras R. czarujący i sympatyczny mężczyzna. owszem.podobno wyjechał z miasta. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. Nie wiemy. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej.

jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. aby zrozumieć. Bardzo prawdopodobne jest to. głosił niezmiennie pogląd. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. którzy ustawicznie znęcają się nad żoną.logiczny wybór 121 Hipoteza. Jak zwykle. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później).może myśleć taka kobieta. więc będzie lepszy" . „Doktor Śmierć".jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. prawda leży gdzieś pośrodku. w których oskarżonym groziła kara śmierci.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. „Leczył się. którzy twierdzą. ile dla uspokojenia sądu.Rozdział 6.. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . to psychopaci. Przestępstwo. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. w procesach 0 morderstwo. Środki potrzebne do prowa. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. że wielu mężczyzn. Nie ulega też wątpliwości. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . że psychopaci . z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny.

s. Rice. Jak wykazują te badania. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. 435-448. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. Harris. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. „Journal of Interpersonal Violence" 1990. Barbaree. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . nr 4. Peters. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. P. R. 227-232.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. s. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) .122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . nr 2.L. Serin. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. R. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. H. Kropp.D.D. R.T. G. jeżeli będzien wiedzieli. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. które decydują o zwolnieniu warunkowym. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. nr 56. 419-422. s.E. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. Prawie jedna trzecia ' S. Hart. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population.D.C. którzy nimi nie są. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność). Znaczenie tej różnicy dla komisji.E. M.R. Hare. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. Quinsey. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. V. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. Jak wspomniałem wcześniej.

czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . i to niekiedy bardzo. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii . otwartym i towarzyskim bracie. recydywą i przemocą. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem.por. nieustraszonego wojownika. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. podejmując decyzje co do tego.logiczny wybór 123 Psychopatycznych.o nieśmiałej. 27 łistopada 1991.. Pfywatna rozmowa. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. D. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. ordynator Oddziału Psychologii. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią.Rozdział 6. elokwentnym kuzynie. Chłopic. . porywczej. Jacy byli. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. Przestępstwo. który boi się własnego cienia. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. pełnej zahamowań koleżance. Nie oznacza to. który przyjął ten sposób działania. Platę. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. jeszcze z czasów dzieciństwa . agresywnej sąsiadce. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców.

D. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. 710-714: G. M. s. C. A. Kazdin. sobie.liwość. nr 56. Syndrome of problem behaińor in adole. Natural histories of conduct problems.T. że dziecięca bojaź. Robins. L. F. R. Lahey. Baltimore 1966. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. Costa. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J.D. Loeber. 11.N. s.E. and asso. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. Radke. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.E. Hare. Błock. a później gwałtownie spada. jacy będzie. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Trudno zatem się dziwić. Psychopathy and uiolent recidiuism. Małe psychopaths and their criminal careers. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. Rice. M. które ujawniły się już w dzieciństwie. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi.M. nr 56.E. t. dojrzewają. „Law and Humań Behavior" 1991. Harris.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. . s. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. Donovan. H R. Jessor.my w przyszłości. red. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. Cormier.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. 762-765.-Yarrow. Deinant Children Grom Up.scence: A replication. A. R. Forth.E. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają".N. McPherson. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . Deve. J. delinquency. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. L. 625-637. New York 1986. nr 15. B. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. New York 1988. red.A. Olweus.

do końca życia. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. kto ich rozumie. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. Wielu popełnia przestępstwa. Badania zaś wskazują. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. Zanim jednak uznamy. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. kobieta może się zastanawiać. znajdują sobie kogoś. Jeżeli jest psychopatą. obmyślają nowe strategie pokonania systemu. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości.. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. że ich zachowanie jest już teraz moralne. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. powierzchowni.logiczny wybór 125 prawem. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. Różnica polega na tym. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. Przestępstwo. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. Są to ważne informacje.Rozdział 6. Nie oznacza to jednak. . skłonni do manipulacji i bezwzględni. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. że wielu spośród tych.

a także obawiato się. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. był trzecim z czworga dzieci. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej.z tą tylko różnicą.| nowiła zmienić swoje życie. ż e : odniosła sukces. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej. W wieku dziesięciu lat strę- . ale był jak z innej planety. rzeczowym tonem. jakim je wypowiadał. Bałem się jak cholera!". Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. Niektórzy z jej środowiska sądzą. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. arogancką i skłonną do manipulacji . nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. że jest interesującą kobietą.

Przyznaje się do kilkuset bliższych związków.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. kradzież. Chyba jest ich trochę. Jeśli nawet go skazywano. trwających kilka dni lub tygodni. silą.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. co budzi strach i podziw obydwu stron. przekupstwem i narkotykami. Zapytany.. bezprawne ograniczenie wolności. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. ile ma dzieci. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne.dążąc do władzy i kontroli . Niewiele jest przestępstw. które mi udowodniono". sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Akta więzienne opisują też.. ale ja na to: »A skąd. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. kurwa .świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji". znając jego zachowanie w więzieniu. napaść. Zarzuty często oddalano.. których Earl nie dokonał od tamtej pory. „Owszem.Rozdział 6. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. a także „regularnie donosi na innych więźniów. jak i administracją więzienną. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. co niełatwo zrozumieć. oszustwo. Przestępstwo. naruszenie przepisów ruchu drogowego. jak Earl . gwałt. [.

Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. tretował kobiety. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. Moja reputacja jest dla mnie święta". Earl wiedział. Zamierzam być dobrym obywatelem. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą.jak napis3' jeden z moich biegłych . roześmiałbym mu się prosto w twarz. psycholog i psychiatra więzienny orzekli. jaki jestem wspaniały. Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. Uważam. seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. co widzę". Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. Ale .I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. który rozmawiał z Earlem.czasami myślę. Ku naszemu zaskoczeniu. co Earl mi opowiadał. ale trzeba w siebie wierzyć. gdzie słynął z „agresyw. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. Biegły. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . jest prawdą. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". że nie ma nic. nie? Kiedy się sobie przyglądam. czego bym nie potrafił dokonać . że ludzie robią sobie ze mnie jaja. tak przesadne było jego samouwielbienie". i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność".„Jeśli choćby połowa z tego. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. jestem zadowolony z tego. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu.nego homoseksualizmu". Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu.

.. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku.. George Bernard Shaw.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. [. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. Badacz. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości.Rozdział 6. Rosner pisał. Przestępstwo.krętacki prawnik. Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji.parafrazując Pańskie słowa . Przestępstw Gospodarczych jest . Jak się okazało. otrzymałem list od Briana Rosnera. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. Earl niedawno wyszedł na wolność. . nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia.

dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. a także. jak należy go p°* " D. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. Goleman. 99 .lekarz i biznesmen. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom. Myślę.

biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. że są ludźmi godnymi zaufania. . nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. wydając wyrok. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów.Rozdział 7. mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. zabierając 23. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". E. który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. 15 lipca 1987. znajdzie je Pan tutaj"5. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. lecz wiele banków. Wynik był niezgorszy. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. który opisywał oszustwa Gramblinga. s. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. Działając razem.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. ]oi List od Briana Rosnera. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. 1. i tak po kolei. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. Psychopaci w garniturach 135 traktować. ale zostali złapani.5 miliona. Załączam materiały z procesu. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się. ale John Grambling wie. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. Cony.

że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. Gramblingowi.gwarantuję . Proceedings. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. GramblingoW.akt oskarżenia nr 2800/85. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. .za wskazówkę. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". część 48. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. oszustwem i manipulacją. akt oskarżenia nr 2800/85. list Johna A. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. Rosner. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi. B. aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. Grambling zarabia na życie. Swindle.nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu .i inne podobne do niej . Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. pewno dopnie swego". Senlencing Memorandum. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. posłus jąc się urokiem osobistym. 6 marca 1987. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Homewood 1990. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. nigdy jednak . także z rodziną. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . Często udaje im się uniknąć więzienia. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach".

Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka. jak świat im pozwala . zdaniem tych dwóch urzędników.. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy . Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe . Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- .i jego kolegę tak. Jak powiedział Rosner.. • Jego narzędzia są wyrafinowane. aby podrabiać zaświadczenia.Rozdział 7. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. [. a postępują tak haniebnie. że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku.] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne.doradcę do spraw działalności dobroczynnej .a potem kontynuują przestępczą działalność.

a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia.] Ci wszyscy nieszczęśnicy. nawet kiedy w i a d o m o .. Kiedy aresztowano Gramblinga. Jego teść napisał. która ogarnęła cały kraj" . które zajmowałem przed 1983 rokiem. [. czy z jakąkolwiek inną dziedziną . [. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym.. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . B y ł naciągaczem. Zatrzymał pieniądze. . g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. „a działo się to dokładnie wtedy..] Boże. wywołując „falę przestępstw. którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. Jestem konstruktorem.138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów. czy to związa113 nych z finansami. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. których skrzywdził. Nie jestem zawodowym „ . jak się okazuje. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. i z protokołu końcowej rozprawy. • jestem człowiekiem uczuciowym"4. jaką poczuła „na wiadomość o tym. o planach zadośćuczynienia za grzechy.. że znalazł się za kratami. że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. o czym Grambling doskonałe wiedział. wspominał o terapii. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był . Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd.

Proceedings. s. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. Pierwszy pracodawca . że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. cyt. najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów... 51.] Pewien znajomy. z którym musi zmagać się co dnia1". dz. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza". cyt. powiedział jej. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. O mało go nie rozszarpała. 30. s. Tamże. że nie rozumie. Dała się oszukać. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. s. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116.. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo". chłodnym i niedoJohn Grambling junior. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. Pozwolono mu zrezygnować z posady. Sentencing Memorandum. dz. podobnie jak inni. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza.poważny bank inwestycyjny .. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. stępnym. list do sędziego Cahna. 11. 6 marca 1987. s. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane. Grambling zawsze był marnym ojcem. s.Rozdział 7. Tamże. starając się okazać współczucie. że nigdy jeszcze nie . 54.w zbyt wielu sprawach.bie przestępstw. tak jak okłamywał każdego. 10. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę .uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . Mówiła. [.

lekarze. wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. „W opinii Gramblinga .twierdził Rosner . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Przekonawszy nas do siebie. ile przez jego ofiary. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. aby pozyskać zaufanie. aby mu zaufać lub uwierzyć. Na przykład prawnicy. Wykorzystywał też powszechny pogląd.czterdziestoletni prawnik. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) .140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. lecz już sama gotowość. zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym. kto jest dostatecznie głupi.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja.który chciał być „ogólnie lubiany". nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. czyni nas łatwym łupem dla oszustów.prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci . Grambling . Bardziej jesteśmy ostrożni. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" . abyśmy im zaufali .stanowi doskonały przykład .każdy. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona.

Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. zainwestował w luksusowe mieszkanie. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach.na ogót proste. Zdarza się. i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . policjant.Rozdział 7. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Kiedy pytano. Kilka lat później pojawił się w Anglii. . adwokatów i psychologów. Podczas procesu ujawniono. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. duchownych. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. Na ogót wybierają zajęcia.nych transakcji na giełdzie. trudno się dziwić. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. Jak twierdzi. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. a nawet dokonuje operacji. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. którymi nie są. że oszustwo zostanie wykryte. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. że występował już jako pracownik opieki społecznej. zniknął nagle. tylko pożyczył te sumy. przepisuje leki. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę.a zwykle wymyka się prędzej czy później . szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. których skutkiem były paro milionowe szkody. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. kupił sobie porsche. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. z odsetkami". Przez niemal rok przeprowadzał operacje . Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. tym lepiej.

Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. O swoich ofiarach mówił. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. że należą do kogoś innego. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. scowych bukmacherów. Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). żeby zastąpił mnie na egzaminie". która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. . Może teraz być wszędzie.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. ale uniknął procesu. twierdząc. Kiedy miał kilkanaście lat. że skończyłem prawo bez zakuwania. Kiedy jeszcze był na uczelni. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. trafiając do więzienia". Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. zaleziono przy nim narkotyki. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". Szybko wyszedł na wolność. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. odparł: „Dużo czytam". Brad został zwolniony warunkowo. Zwolnienie anulowano. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. Spłaciłem dług z procentem. że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów.

mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. osoby zajmujące się dziećmi . bezbronnych członków społeczeństwa. „Po prostu biorę.Rozdział 7. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. System jest bowiem zorganizowany tak. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców.cji nieszczęsnych pacjentów. A jeśli ofiara się skarży. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. Jak notu. moja pacjentka jest niezrównoważona. psycholodzy. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. jest niepokojąca. co mam pod ręką" . adwokaci. który .powiedział jeden z naszych badanych. psychiatrzy. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. psychopaci reagują obojętnością. Jednak ta budzą. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". aby seksualnie molestować pacjentki. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. opiekunów. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. innych krewnych. polega na tym. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy".zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. które dotyka najsłabszych. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. ku konsterna. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. nauczyciele.

podczas odsiadywania wyroku . .wolności. Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. Proponowała. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. że mogliby postępować inaczej. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów.ne'a Gacy'ego. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. prestiżu. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. Kontaktując się z tymi firmami. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim .144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. władzy lub . Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way.wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. Mówiła. nabrała podejrzeń. 121 . skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. zwykłe dla zdobycia pieniędzy. . otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). DZIAŁANIA.

Bearak. trzy rozwody i czworo dzieci. który potrafił ukraść mundur harcerski. [. Martwił się tylko tym. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . Był pewien. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. zawsze o krok wyprzedzając tych. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . czyli trzydzieści tysięcy dolarów. był oszustem nastoletnim dzieciakiem.mężczyzna radził dziennikarzowi..Rozdział 7. . 1. a jego jedyny kontakt z uczel. pr2e^ kręty. tym razem za darmo).. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. że jest bohaterem. Wmówił ludziom. których oszukał. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. s. „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. że podróżuje okazją. Dziennikarskie . nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. Kandydat nie tylko był oszustem. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. żeby łatwiej załapać się na autostop. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. „Zanim został dorosłym oszustem. podawanie się za kogoś innego. Mężczyzna ten. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. kandydował do lokalnej rady szkolnej.I planowany awans do komisji okręgowej. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem".] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. bo chce zdobyć odznakę sprawności. 12. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. że rozpracował go lokalny reporter.wyjaśnił później. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. Dobry kłamca zna się na ludziach". A potem może reprezentowanie stanu". >21 ~~---------B. Opowiadał kierowcom. korzystając z dostarczonych przez niego informacji.

że lokalna społeczność . proponując.razem z komentarzem redakcyjnym . że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . I nie był to powierzchowny gest.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu . silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. Naturalnie. Psychopata reaguje ze spokojem. nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą.stwierdził. Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. zobowiązując się „słowem honoru". . oszustwa i kradzieze. który . Jak się okazało. A może . Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej.o diagnozowaniu psychopatii.zamiast go potępić. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". organizowaną fornii. Jak na ironię.nie umiał pogodzić się z myślą. pośpieszyła mu na pomoc. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. Oczywiście. a dokumenty i listy polecające. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom. dzięki którym załatwił sobie pracę. a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej . zostały przez niego sfatszowane. Jak przypuszczam. „Stawiam [jego] szczerość. abym omówił swoje badania nad psychopatami. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości.podobnie jak reszta społeczności . Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia.

która wymknęła się spod kontroli. później z powrotem poza mury. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. Moim zdaniem. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów.jako prawnicy. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. zniszczonym życiem i do cna . korzyści te. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. a stamtąd szybko na wolność. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. że funkcjonują całkiem nieźle . nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. że pojawił się pacjent. personel wojskowy. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. Wydaje się. którzy odnieśli sukces". Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem. lekarze. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista. prawie bezkarnie. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. biznesmeni. ale dzięki swojej inteligencji. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. pisarze. Są równie egocentryczni. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. kiedy personel zauważy. pochodzeniu.Rozdział 7. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. nalegałem. Jak sobie przypominam. artyści . Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. psychiatrzy. czego pragną.bez naruszania prawa. Pojawia się też argument. jakkolwiek znaczne.

ogółem. niewierności. a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny. Zamiast nazywać ich psychopatami. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia. łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. I c h czyny. chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne.na przykład zabójstwo albo gwałt .i czynią to bezkarnie. Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. których psychopaci pozostawiają za sobą. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«". wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne. którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . Ludzie. balansując na granicy prawa. Jestem pewien. którzy balansują na granicy prawa.na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. a zawsze osiągane cudzym kosztem). Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . nikczemnego postępowania. „Co się z nim stało?".148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi.mówi jeden. W przeciwieństwie do ludzi. interesownie i bez skrupułów. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił.odpowiada drugi . Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- . . Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. nie obawiając się zemsty. hipokryzji .„Bogu dzięki" . którzy w pracy działają bezwzględnie. a nawet budzą podziw . że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię .

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem. pozostałe zdecydowanie mniej . Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy.C. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości.. 6 J. Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu. jaki dotychczas utworzono"6.. s. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów. Beaty.. 28. Oto kilka najnowszych przykładów .. przekrętów. S.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych. . zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. [.. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. The Dirtiest Bank of AU. „Time" 29 lipca 1991. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie.] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. Gwynne. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. • Artykuł w „Forbes".] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów".jeden skromny. [..

które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli.Rozdział 7. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych.psychopatów. są tu wspaniałe możliwości. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. Jeden z naszych badanych. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu .w stopniowo narastającej lawinie długów . że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce.więcej niż wojna w Wietnamie. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. co doprowadziło . niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. Choć wiedziano powszechnie. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. Przewiduje się obecnie. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. zachowywała osobliwe milczenie. . kłamliwych obietnic. lipne promocje giełdowe. Po pierwsze. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7.do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. w tym dziennikarze. większość poinformowanych. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw.i tak skutecznie działających . żeby po nie sięgnąć". Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. które aż się proszą. MAJĄ WSZYSTKO. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory.

często zachowują się tak. zdezorientowani.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione.minimalne. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. taka przestępcza działalność jest lukratywna. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. Po trzecie. . urok osobisty. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów.nawet wtedy kiedy ich schwytano. Należą do podobnych klubów. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. obycie towarzyskie. może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. pewność siebie. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . ryzyko wykrycia . biznesmen lub polityk. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. a ich oskarżyciele. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. które później bez wahania łamią. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. jakby nic nie zaszło. podczas gdy adwokat. odporność na stres. Zdarza się. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . a kary są zwykle śmiesznie niskie. Po drugie.

dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni .Rozdział 7. na przykład rabunki lub gwałty. . który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. stoczyłem się na samo dno. skierował następujące słowa do sędziego. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. z zawodowym kryminalistą. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. John Grambling. Otóż oświadczam bez wahania. że nie jestem do nich podobny. Nie wyglądam jak oni. zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. wspomniany na początku tego rozdziału. nie mówię jak oni.

z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". przekonująco". Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. Psychopata.] między kimś. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić. Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności.. kto może wyrządzić podobne szkody.. który chce zasmakować światowego życia. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. . [. [. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. bieżnie do uprawiania joggingu. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. a kimś. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". biblioteki. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego.chociaż nie zgadza się z Gramblin.Sędzia skomentował.giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu. dostęp do najnowszych premier kinowych. 127 używając wiecznego pióra" " . A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. że . Wtedy brzmiało to rozsądnie. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" ..że g d y b y ś m y „ t a m " byli.. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza. skoro cię tam nie było.

Rozdział 7.stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. . wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo. A inni? Niestety. Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne .

który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. ale raz musiałem kogoś zabić". Nie wymiguję . czy ktoś w to wierzy. czy nie.Rozdział 8. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach.i ludźmi. tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. nawet jeśli podejrzewamy. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. 129 ^jf biet w starszym wieku "".. odpowiedział: „Nie. które zwykle przechodzą niezauważone. Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów. • Kobieta. aby wiedzieć. Moje słowo jest szczere jak złoto". zdeterminowanego psychopaty. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. z jaką psychopaci żonglują słowami . Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". Oczywiście. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. [. Oszust: „Dobre pytanie.. że mamy do czynienia z psychopatą.

.Od tyłu". ale miałem je w teczce.] Nigdy nie próbowałem kokainy. Po prostu. u w i e l b i a m skręty. [. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. Zadziwiające. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. Olson: „Nie. . natu. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Zagadnienie to 131 . Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej. mógłbym się przyzwyczaić. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem.całą t r y l o g i ę " . Olson: „NieBanalny. skąd. owszem". Po prostu trzymam się od niej z daleka. Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. że można by zapełnić pięć lub sześć książek .. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. I valium. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. ale to dobre pytanie". że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. nie nosiłem ich wszędzie. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. Nie chciał być kozłem od f a r m y " . NiewyIduczone zatem. Oszust: „Nie. Trochę powciągałem i tyle. 130 ralnie .Rozdział 8. Zdaje się. Dziennikarz: „Och. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. jak działa na niego kokaina. Ale przecież była martwa!". Przypuszczam. Była tylko n i e p o t o m n a " . Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. psychopatycznym seryjnym mordercą.. Dziennikarz: „Czy to prawda. Jest za droga.. No i alkohol. Dziennikarz: „Nieciekawy?". Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi.

ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. ale mordował pan seryjnie". Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak. . Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą".powiada Henley. Cytaty z artykułu P. to właśnie jest semantyka"8'. „Jestem bierny . Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. Dziennikarz: „Mówi pan. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. swojego wspólnika. jest pan seryjnym mordercą". Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn.pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. Chcę być porządnym gościem". 8 maja 1991. ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Działając razem. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. przedstawiając dowody na to.162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. że jest ofiarą seryjnego mordercy. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. twierdzi. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. że nie jest seryjnym mordercą.Nie chcę być jakimś tam psychopatą. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. . Henley: „Nie jestem".

Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. Właśnie stąd mogą pochodzić. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. niektóre formy jąkania się i dys. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się. na przykład. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. jeśli zachodzą w jednej półkuli. leworęczni . ściśle określone zadania. dyslektycy. -277- . Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo. Wnioskuję na tej podstawie. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. Gdyby obie półkule były zaangażowane. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. Oczywiście. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. równocześnie. doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki.umiejscowione w obu półkulach. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . obrazowaniu.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . a nie w dwóch. Co więcej. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne.

nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . s. cyt. wyczuwa intuicyjnie. jak bardzo mnie kocha. ale nie zna melodii'35. od dawna świadomych.] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów.. Wie.opowiadała eks. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. dz. . Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. .. NeW York 1946. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw.Długo trwało. [. • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym.. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. Johnson. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa.formy bez treści. maleńka. zanim zrozumiałam. The Semantics of Personal Adjustment. który jest dwuwymiarowy. że zatrzymał się na W. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". People in Quandańes. „Ciągle mi powtarzał. które często miały do czynienia z psychopatami. że w ogóle mu na mnie nie zależy. Kiedy więc mówi. 230. i z początku mu wierzyłam. The Mask of Sanity.żona jednego z badanych przez nas psychopatów. na czym polega ta różnica. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . Zna tylko książkowe znaczenie słów . które niewiele dla niego znaczą . Wiesz. ™ H.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. że cię kocham«. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. pozbawiony emocjonalnej głębi. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami. Cleckley.

ilekroć stwierdzimy. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Możliwe jednak. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". inne układają się w bezsensowne zbitki. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. że nie rozpoznaje barw.]. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć. Na przykład. ale samo uczucie się nie pojawia"1 .. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. Podstawą badań jest obserwacja.]. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. ma na myśli g ó r n e światło. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. Podobnie jak choremu na achromatopsję. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne.. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia .. w przeciwieństwie do „noko".. Wyobraźmy sobie. nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. ale nie jest wykluczone. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. że siedzimy przed ekranem komputera.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego.Rozdział 8. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. co jest . „okno" jest wyrazem. Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier".

zamiast odpowiedzieć. Mówił z ożywieniem. Pewien psychopatyczny zabójca. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". Jak większość ludzi. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak. jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje.zenie lub wywofać szok. lecz także strach. s.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . dowodząc. aby wywrzeć wra. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę.golnie brutalnych morderstw. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . Czuję się naprawdę podle.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . ale beznamiętnie. jak ich słowa oddziałują na innych. Tamże. Na przykład. które podpowiadają. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. za które go skazano. Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. . to było bardzo złe. 36-37.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych.

tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. Była to gra. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. czasem jednej strony. Owszem. zwykle o długości akapitu lub dwóch.. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. [. przechowywałam je w notatniku. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. dlaczego cię tu nie ma. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie. . zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. motywowane tylko seksem141. jesteś mi . Wiadomości były te same. zyskamy podstawy do przypuszczeń. Komentowała: „Bert był w przeszłości. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta"). jak bardzo go kocham..142 mi z Bertem" **". Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. Bert. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem.Rozdział 8. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. co wieczór dodając nową wiadomość. którą prowadziłam z mężczyznami.son w teraźniejszości. Dianę Downs w książce. a Ja.] Gdy przestał przyjmować listy. opowiadając mu. słałam listy do Berta. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze.

. a niewielu wykazuje aż taką brutalność. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych . Olson to papla [...]. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - . Byt manipulatorem [...].]. „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy.168 Psychopaci są wśród ras potrzebny.. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów.] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości. kłamcą i złodziejem.]. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie.. Olson był nałogowym gadutą [. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie. Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy. Zawsze zmyślał [.. jak daleko może się posunąć. Byt skończonym kłamcą [.]. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć. To właśnie myśli. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia.. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej.]. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny..świadomością pustych słów. Chciał zobaczyć.. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę. [. . zanim napotka opór ? [. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem. [.. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. Olson jest prototypowym psychopatą.] Myślałam o Bercie. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu.... je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e . których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie...].]. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. a kiedy zbiegałam do niego.. ze swadą [. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym.] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. Mówi przekonująco.j czym.. bo opowiadał tyle kłamstw". ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu. Były to ostatnie. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson.. mój jedyny... [. wytrzymałości.

Rozdział 8. który rozmawiał z Olsonem. wspominał: „Mówił szybko. staccato [. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz.. że jesttwar-. wygadany.] Przeskakiwał z tematu n a . temat. . Wydawał się sprytny.. dziełem i kimś ważnym". jak oszust próbujący udowodnić.

że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie.alo się nakłonić swoje młode. system więziennictwa i spoteczeństwo. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia..ford Olson skontaktował się z nami. Day i S. R. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. które popełnił na ich dzieciach. Oustona.] i wkrótce prześle nam nowsze. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. w jaki jest traktowany przez prasę. Wong. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. jak Olsono. rękopis łożony do druku. które wykorzystujemy na naszych tamach [. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. przeciwnie . Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . to możliwe.170 Psychopaci są wśród ras P . Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne.wciąż narzekał na sposób. pisząc do nich listy na temat morderstw. pozwalają bowiem zrozumieć. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. lecz za ważną osobistość. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę.. Na sali sądowej przybierał pozy. Farrow. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. informując. relacje znajomych są dla nas cenne. °raz M. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. .

to się mylą. są podzielone i niewyraźne. świadczą. ćwiczenie to . jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. że określenie było słuszne.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów. że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" . Ted Bundy był oburzony.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". .jest skazane na porażkę. „Kompletny nonsens! . w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy.Rozdział 8.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . Jak każdy psychopata. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. Gesty ekspresyjne to szybkie. Jeśli chodzi o psychopatów. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. drob. że w moim życiu nie ma emocji. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa.Jeśli uważają. Mylą się całko3 46 wicie. . Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość.stwierdził. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. który podkreśla potrzebę samopoznania .ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa .

prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia. Najnowsze badania wskazują. Rime. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . 332-350. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . zwroty i zdania. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć.ki myślowe: im większa liczba gestów. całe fabuły. które kontrolują mowę. Na przykład wiele osób gestykuluje. słowa. Jednostki myślowe bywają małe. B. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". red. słowa. Idee. klad . pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. tym mniejsze jednostki.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. utworzyć skrypt. Rime. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. L. Podobnie jak inne gesty i poruszenia.ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. rozmawiając przez telefon. [w:] Funda. Schiaratura. W jakiś nieznany sposób . które są podstawą mowy. Feldman. Gesture and speech. l985. R. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost.'"entals of Nonuerbal Behauior. zwroty i zdania. Jeśli wydaje nam się to dziwne. aby nr 91. spójny lub logiczny sposób tak. s. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. New York 1988. Połączone w jakiś znaczący. B. są na ogół dobrze zintegrowane. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków . które składają się na duże jednostki myślowe. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn.na przy. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby.

636-643. także B. [w:] R. narażają na szwank cały skrypt. ale niekiedy czyni to . Ekman. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia.. nie są tak wytrawnymi kłamcami. A. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. Hare.. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. Tripp. 21-27. Leborgne i F. wyuczonym językiem. R.. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. cyt. nr 2. H.Rozdział 8. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . Ale postępując tak. a potem rozmaicie je łączyć. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. Kłamstwo i jego wykrywanie. nr 87. zob. dz. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. „Journal of Abnormal Psychology" 1978.. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J.C. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. dz. cytat nr 329. B.21.D. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią.. Guesses at Truth. cyt.T.man. Rime. Bouvy. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje.W. niemal jak przy 149 grze w scrabble . B. Jak wspomniałem wcześniej. Language-related hand gestures in psychopaths. Jak komentuje psycholog Paul Ek. s. Hare. y* International Thesaurus. l5° J.tion.. Rouillon. P. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. s. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. za jakich zwykle ich uważamy. Gillstrom. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. Hare.

ale dla innych jest absolutnie błędny). które często pojawiają się w ich wypowiedziach. Większość z nas dobiera słowa. ale raz musiał kogoś zabić. ale wie. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. że nigdy nie postąpił brutalnie. Sytuacja taka przypomina film. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. a druga . pozbawione emocjonalnych sensów.rzekomo następująca kilka minut później . że ją kocham". Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. jak i konotacjami uczuciowymi. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu.w pełnym słońcu. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. który mówił. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. Większość z nas potrafi łączyć idee tak. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . lecz także dwuwymiarowe. który wydaje im się logiczny. Niektórzy widzowie . tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. Dla większości z nas te dwa wyda- . ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. żeby nauczyła się dyscypliny. kiedy ją pobił.

kto to zrobi?". chociaż dość chaotyczna. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . Williamson. Najnowsze badania dowodzą. Fabuła. ' ' S. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. odparł: „No tak. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo . podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. kocham matkę. O CZYM TO JA. Vancouver. Kanada. ale martwię się o nią..wana praca doktorska. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. zamierzam poszaleć". ale jest już dosyć stara. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy. Psychopata mianowicie często zmienia temat.). Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu".Rozdział 8... ukradł pieniądze i uciekł. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. pozostawiając ją z długiem. Zbyt ciężko pracuje. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę.. Zapytany o ukradzione pieniądze.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. nieopubliko.

czy miewa wahania nastrojów... ale czasem wydają się całkiem spokojni.. i.na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. no i kumpel wygrał. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych . Mnóstwo przykładów... 1 czułem się cholernie kiepsko". przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów. że spotkalibyśmy się na imprezie. a drugi alfonsem. powiedzmy.. co się dzieje. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec. i chciałbym się z panią umówić. no. zwykle próbują udowodnić swoją władzę.niektórzy mówią. eee. że kiedyś. Więc chyba mają wahania nastrojów. że zawsze są zdenerwowani.... Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie. Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze.znaczy . co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika . Pamiętam. no. że kiedyś. no. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany.....w tym naszej zakłopotanej badaczce .. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. na pewno by się pani zgodziła.że więzień nie tylko mówił nie na temat. Jeden by| dilerem.. no. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . Ja jestem bardziej typem romantyka. byłem trochę zdołowany i. W wypowiedziach psychopatów . gdybym nie był w więzieniu. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił.176 Psychopaci są wśród ras „Och.. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.. przyszedł kumpel..dramatyczny popis....... i oglądaliśmy mecz w telewizji. Udają twardzieli. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście... odparł: „Wahania? . Jak pani myśli? Znaczy się.. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. że.. Prawdopodobnie było jeszcze żółte. założyliśmy się o wynik. to trudna sprawa. ale próbował flirtu. Pamiętam..

. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika.. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma. .. że dobrze orientuję się w tych sprawach". Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia. Warto wspomnieć. a nie ich t r e ś ć . przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas.. zwolennikiem teorii. któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. no i.Rozdział 8.zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego... tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. jeśli jest to dla nich korzystne.. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową.... Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym . żeby bohater byt i n. może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie. świadczą o nienormalnych cechach.. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych . że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. Wiadomo. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie....t e r e s u j ą c y ? — zapytał. Na przykład jeden z naszych badanych.. jak i treść..a później wydostać się stamtąd ... eee. „Co mam zrobić. nie twierdzę.ale nie w ich zawartości. Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie. eee. dążenia i . eee... jak i treść. ukazać jego motywy. któryś z nich. więc. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację.

Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". Rozmowa. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. bez głębi emocjonalnej. bez pogmatwanych pragnień. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. A True Story of error and fustice. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. który zabił przynajmniej szesnaście osób. Szczególnie wymownego przykładu zręczności. St. New York 1989. że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. żeby byty przekonujące dla widzów.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. Niewykluczone. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. Ganey. Joseph's Children. w której psychopata wygłasza sprzeczne. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. które sprawiają. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . bo szukał emocjonujących Wrażeń . konfliktów i psychicznego zamętu. ale nic z tego nie wychodzi. dostar. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć. odbiegające od tematu i słabo .

s. Tamże.oznajmia. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. [Gacy] nie pamięta. że Gacy po prostu lubi mówić. że kogoś zabił. „czy potok wymowy Ga. Cahill. co mówił poprzedniego dnia. jest to kłamstwo. New York 1987. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy.. Buried Dreams. że tego nie zrobił. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. Psychiatra stwierdził. 338. racjonalizacji i usprawiedliwień. Zapytany. czy jest to luźne skojarzenie?«".Rozdział 8. Moim zdaniem.. . „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. Na przykład. Psycholog orzekł. a z drugiej . a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. wykrętów.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo .]. ponie154 waż kłamie" .

W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. która ma na celu zrnylenie słuchacza. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. Trzeba jednak zauważyć. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien.Rozdział 8. którą uprawiają za pomocą słów. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. Zwodzi nas nie treść.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. Językoznawca argumentował. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach.

Czy teraz to się zmieni?". Pojmuje intelektualne reguły gry. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych.twierdzą . Jestem przekonany. co robią. że pSy. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. Niektórzy obserwatorzy argumentują. . Jak wspominałem. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. Interesujące pytanie.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. jak przypuszczaliśmy. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. Jeżeli . aby odpowiadać za swoje czyny. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują.

Powstrzymuje się z trudem.aby naklonić innych do postępowania według ich woli. Zgodnie z zasadami. lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok.ot. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem.182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. uśmiechała się tak sympatycznie.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca".bez litości i skruchy. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. element szych codziennych kontaktów. Nie jest szczególnie atrakcyjna. Patrzy. kiedy kobieta wysiada z samochodu.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. P . Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. nia. Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę. »Miesiąc temu mówi . Ale tam gdzie pojawia się psychopata. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie.naturalny lub zaaranżowany . Zawsze jednak trafiają się tacy. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie .przez chwilę. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu . Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy . współzawodnictwo. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. próbę sił.

Atrakcyjny wygląd. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. umiejętność rozpraszania uwagi.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. starając się wywrzeć korzystne wrażenie. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. Przystojny. Twierdził. która ma swoje słabości. Oczywiście.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . Jednak w odróżnieniu od psychopatów. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. uśmiech. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. Ale . Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. nieco charyzmy. przesadni w słowach i gestach. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. nie pasożytują na napotkanych osobach. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. skłonni do efekciarstwa. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . kontakt wzrokowy.ekstrawaganccy. wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku.gko i nie koncentrujemy się na treści ". elokwentny psychopal oraz ofiara. który odnalazł Boga w celi śmierci. drogie ubranie. budząca sympatię poza. niekoniecznie jednak są artystami słowa. którzy chętnie się popisują . potok słów. Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. imponujący samochód. to przerażająca kombinacja.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. psychopaci wiele mówią. nawet głupie. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. mimikę. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. Wszyscy znamy ludzi. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza.

gdzie się podziewała. ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. pochylania się do przodu. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. ale bez niej jestem samotny. 8 i 10 stycznia 1992. Kiedy była w pobliżu. kredyt hipoteczny na dom.i pośpieszyli mu na pomoc. Rime. L. Schiaratura. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. miałem kompletny mętlik w głowie. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. Na podstawie Associated Press. że naprawdę żyję. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów . ale mówił przepięknie. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. Ale dzięki niej czułem. Ma taki cudowny uśmiech" .moje oszczędności. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. Zawsze robiła coś niesamowitego. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność.zwierzała się pewna kobieta. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . Jeden z moich dawnych współpracowników. wręcz szokującego. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . Gesture and Speech. co mówił.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. .184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. chałam wszystkiego. dz. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. cyt. „Nie sły. którą uważał za psychopatkę. Nie potrafiłem B. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci.

Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety.samochodem. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. 157 . kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. przekonał ją. psychopatyczny nauczyciel. czego klient potrzebuje. zanim formalnie załatwiono transakcję. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. Szukam punktu zaczepienia. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. oczywiście. Przykręcam śrubę". jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. oszust. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . jakiejś szczeliny. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. ulotnił się szybko . Małżeństwo rozpadło się nagle. A później przychodzi pora spłaty. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. że będzie potrzebowała samochodu. Kobieta była zbyt zażenowana. Kiedy zamieszkał z jedną z nich.powiedział ze smutkiem mój kolega. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. żeby wnieść sprawę do sądu. • William Bradfield. z odsetkami.Rozdział 9. i wtedy mu to daję. a następnie. ustalam. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". o którym wspominałem wcześniej.

s. . Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. J. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. Echoes in the Darkness.„rasowy socjopata" . W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. w tym od psychopaty. sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . Kiedyś. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. 22-23. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . szukając osób w podeszłym wieku. w której doktor Hannibal Lecter . Kilka lat temu moja dawna studentka. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet.szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą". że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach. aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. spacerów w deszczu. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby".a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka.oświadczył nasz badany. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego.w sposób nieunikniony . Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. miłośniczka kotów syjamskich. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. wiernych uczuć. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. Listy często prowadzą do odwiedzin i . dz. Wambaugh.. zagubionych i bezradnych. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów.do rozczarowania i cierpienia ofiar. cyt.

nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. 157 . która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. fizyczne i finansowe wykorzystanie. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". potrzebuje kogoś. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. pełną brutalnych czynów przeszłość. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. ale mogę mu pomóc". Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. Prawie każdy psychiatra. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. „Sprawia kłopoty.wyjaśniła dziennikarzowi. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. wierząc w swój zbawienny wpływ. które można wykorzystać. Porzucona dwa tygodnie później . w tym pracownice więzienia. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta.Rozdział 9. jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. opiece społecznej.z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. i zwykle szuka w ludziach dobra. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo.takich. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. Miał kryminalną. poradnictwie. pracownik opieki społecznej. kto go zrozumie".

wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". Przypuszczam. a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. choćby tacy. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. W książce o Richardzie Ramirezie. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. widzę przystojnego gościa. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. na przykład. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. które są zbyt bojaźliwe. Ted Bundy. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. Pedofile. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. „Współczuję mu głęboko. który zmarnował sobie życie. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. autor opisuje młodą studentkę. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. Daniel Gingras.wyjaśniła' 8. Kenneth Bianchi. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. zanim po- . psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. Naturalnie. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". John Wayne Gacy i Richard Ramirez. bo nie znalazł nikogo. kto by go poprowadził" . Kiedy patrzę na niego.

Linedecker. że chce wyjść za niego za mąż. które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów.i ogarnęło mnie współczucie".powiedziała . 202-203. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. New York 1991. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie. s. Night Stalker. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. .

Rozdział 9. Radish.obalenie kar}' śmierci. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. New York 1992. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. która zapewniała. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. „The Sun" 3 listopada 1990. Bambi.lub wierzą głęboko. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. Toronto 1992. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . Bambenek. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . machając transparentami z napisem: „Uciekaj. K. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. na poczet R M. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". L. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. The face of a killer. Jej twierdzenie. jakoby była uchodźczynią. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. Lee. gdzie wkrótce ją złapano. ng . przebiegłą femrrie fatale. Bambenek zbiegła do Kanady. nawrócenie grzesznika . Muchy w pajęczej sieci grożenia. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. Run. Woman on Trial. Bambi". Bambi. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. Kiedy odsiadywała wyrok. władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię.

którzy ostrzegali. „Lolity z Long Island". ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. że są wykorzystywane. równaniu z karierą Amy Fisher. A teraz wielka z niej gwiazda". Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. skomentował: „Byia nikim. żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 .i na ogół bezpieczne .Rozdział 9. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. Na przykład. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. że żona go zdradza. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. gdy uciekła z innym mężczyzną. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. trzeba stwierdzić ze smutkiem.

powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. bezpieczną bazą. W (niePrywatna rozmowa. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo.. Ignorowana przez męża. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. co się dzieje. zadbam o niego tak. Ale będę nią. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. Kobieta. Patrzyła na niego i widziała urojonego. jeśli wiąże się z psychopatą. Będzie traktował mnie po królewsku". obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. jaką powinnam. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. która postanowiła być „dobrą żoną". mąż się zmieni. jak mówiła. Psycholog sądowy J. Równocześnie zaś. Nie byłam taką żoną. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. zwłaszcza jeśli ma dzieci. niemal idealnego mężczyznę. W artykule „Nowa ofiara oszusta". „niezwykle wrażliwego [.] człowieka czynu [. A wtedy się przekona. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. Znękana żona zwykle wie.. lecz uważa. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego".] 1 bez lęku". Naturalnie. ile dla niego znaczę. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli. naraża się na prawdziwą udrękę. jak nie potrafi żadna inna... traktowana brutalnie lub zdradzana. kwiecień 1991. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. będę.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. wiedzie na ogół wygodne życie. Być może wierzy.

R. która ma . szukając czegoś więcej niż drinka. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem.„oszust. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. New York 1991. jest naturalnym celem oszusta". a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. samochodów i pożyczek bankowych.pisała Olson . treningu czy tańca. Dojrzy jej podatność na atak. niestety. „możemy założyć. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill. [. klubach fitness.lub może p o ż y c z y ć . zniekształconej) rzeczywistości. Zdaniem Josepha D. którzy mają niską samoocenę. pewnym siebie. ubrań. ujmującym.. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. która będzie dla niego źródłem pieniędzy. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi.] Oszust ją rozpozna. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . omawia J. Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii .o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. jak bardzo są dla nich bolesne .gdzie gromadzą się samotne kobiety. 160 ..Rozdział 9. elokwentnym. Meloy. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. klubach towarzyskich . twierdzi Casey. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. Caseya. Mimo wszystko. który żeruje na aktywnej zawodowo. Na tym polega jego zawód".barach dla singli. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. mieszkania i wyżywienia. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce". jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym.

z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach.Uderzyłaś go butem. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji.powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. myśląc: „Jest jeszcze amatorką.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. później. obiektywnym zainteresowaniem. więc nie ma sensu dłużej kłamać . istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). . której prawdziwa natura odsłania się. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU . ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. że w zasadzie nic nie można uczynić. The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Rhoda odsunęła się powoli. Doskonali technikę. zerkając na matkę poprzez splecione palce. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . Będzie absolutnie przekonująca. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. rzuciwszy się na kanapę. William March.Zrozumiałam. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. jestem pewna".

Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. bo troszczy się wyłącznie o siebie102.. i jest historią poczucia winy.. które kieruje się własnymi zasadami. March. choć wcale zręcznym. a nie zasadami otoczenia. trudnym i nieczułym dzieckiem. [. 40-41. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem. oznajmiła szorstko . powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . że okazała się zwykłym. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. [. nie jest też. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. złodziejaszkiem. przekonane o swojej wszechwładzy W. zdolna do cieplejszych uczuć. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. ale nic nie przynosi poprawy i .] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. oczywiście.że Rhoda jest samowystarczalnym. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. później. uporządkowanej. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa. The Bad Seed. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. psychopatycznej natury swojej córki. licząc.. Christine Penmark. co szybko odkryli. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. choć nigdy to nie nastąpiło. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. Christine. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu.Rozdział 10. Hopewell 1997. s..] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła.

Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. Pewna matka. wizyty w poradni. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . Przekonaliśmy się jednak. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. nie są czymś niezwykłym. na czym go nie przyłapano. Inna matka pisała. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. prośby i groźby. u dorosłych. rodzinne awantury. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . że są z mężem zakładnikami chłopca. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. że Historie o adoptowanych dzieciach. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. która przeczytała w prasie o moich badaniach. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. za co nie uniknął odpowiedzialności. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. którego adoptowali przed kilkoma laty. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. złe jest to. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. Kary. bez ostrzeżenia. Psychopatia nie powstaje nagle. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany".

Baltimore 1966. 164 197 się we wczesnym okresie życia . Pewna matka. Farrington. . Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. Robins Deuiant Children Grow Up. cze?". niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. opowiadała mi. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. rodzice. niechętne bliższym kontaktom. 389-394. nr 4. Źródła problemu . oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. że jej córka . gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. . absolwentka socjologii. że dzieje się coś niedobrego. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. Antisocialpersonality from childhood to adult. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. w większości uświadamiali sobie.bardziej samowolne.ho°d. bójki • uporczywe wagarowanie. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. agresywne i skłonne do kłamstwa. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. s. „The Psychologist" 1991. terroryzowanie słabszych. . których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. D.Rozdział 10. krnąbrne. mniej podatne na wpływy i naukę. późne chodzenie spać. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie.którą będę nazywał Susan: .N.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. organizacji społecznych. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci.codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. szpitale psychiatryczne . ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona.szkoły. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu. Nie ulega wątpliwości. Świetna sprawa. nie wykazuje urazów neurologicznych. Stara dawała się nabrać przez długi czas". Nadal to robię. domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. . kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale). Nie jest to nastolatek. Niestety. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . sądy. kto bardzo przypomina Jasona. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska. Często unikał kłopotów. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem.Rozdział 10. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. opieki nad młodzieżą.

zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. nr 10. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. Innymi słowy: trzymajmy się mocno . nr 4. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich.. „Clinical Psychology Review" 1990.najgorsze jeszcze przed nami. że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi. D.. cyt..doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. Loeber podkreśla kwestię. 1-41. s.Loeber. 389-394.. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . s. R. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. AntisocW personality from childhood to adulthood. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw . Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. R. 3. Farrington. Loeber. „The Psychologist" 1991. dz. Deuelopment and Risk Factors. . rabunków .i coraz młodszy wiek ich sprawców. Psycholog Rolf Loeber przypomina.zabójstw. s. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. gwałtów.

Rozdział 10. który .A. 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. To samo rozumowanie odnosi się . trzymiesięczne bliźnięta. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. Children Without Conscience. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy.z jeszcze większą mocą . rzucając ich na podłogę po tym. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. Jest zbyt . Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. C. strzela do niego z broni rodziców. co możliwe. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe.gwałci i molestuje inne dzieci.do psychopatii. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. • Policja na Florydzie próbuje ustalić. Źródła problemu 205 Loeber pisze. New York 1989. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej. Magid. a kiedy chłopiec nie odchodzi. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią. a wręcz głupotą.według zebranych świadectw . • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. grożąc im nożem.przynajmniej częściowo . z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. Chłopiec umiera w szpitalu. aby zablokować je jak najwcześniej. McKelvey. HighRisk. aby wytłumaczyć .

„1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. Świadomość ta.na dość produktywnego członka społeczeństwa. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. Niestety. drugie .na brutalnego przestępcę. ubóstwo. jakkolwiek niepokojąca. a nie r. a jest to niezwykle ważne. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta.0 Offitials stymied by alleged rapist. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas.brutalnych rodziców. .ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. a czwarte .jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji . co sprawia. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym .206 Psychopaci są wśród ras młody. które ustąpi z biegiem czasu. żeby stanąć przed sądem. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. polityka lub adwokata. kiedy przyjmujemy do wiadomości. ponieważ . jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. Z jednej strony istnieje teza. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej. niewłaściwe towarzystwo . Stają się bardziej zrozumiałe. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci. „Seattle Times" 21 lipca ] 992.na nieuczciwego biznesmena. trzecie . brak perspektyw zawodowych.

z drugiej . Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami .pogląd. Psychopaci . prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. że niektóre z nich na pewno przetrwają.Rozdział 10. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. dając mu duże szanse na przetrwanie. Jak zwykle bywa w takich sporach. stosunkowo młodej dyscypliny naukowej. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu.według socjobiologów . Możemy też mieć tak wiele dzieci. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury). że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. • Zgodnie z tezami socjobiologii. które przypominają psychopatię. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. Socjobiologowie twierdzą mianowicie. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie).wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii.

Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. biorąc. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki. Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. młodszy .stypendystą na drugim roku studiów. i tyle". Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. podawał się za ich agenta i powiernika.stabilne życie rodzinne. że może pomóc im w karierze. Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. trzydziestoletni fałszerz. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. O ile mi wiadomo. Starszy brat jest lekarzem. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. manipulacji. Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. Sądzą tylko. Miał .i szybkie ich porzucanie. kiedy zaszły w ciążę. poczynając od szesnastego roku życia.208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi .jak słyszymy . Zapytany o swoje potomstwo. że prowadząc życie seksualne. „Zawsze mogę mieć następną" . Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. Socjobiologowie nie twierdzą. . czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. Jest psychopatą. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu.powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. Psychopata. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". żeby kobiety same o niego zabiegały. który nie jest tak atrakcyjny. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. wspaniałe perspektywy. i już". zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast. kochających i troskliwych rodziców. Jeden z badanych przez nas psychopatów. stale znajdywał sobie konkubiny. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. co mu się nawinęło". najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa.

„Nie siedziałbym tutaj. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. na ogó} zostają schwytane. koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. Szybko trafił do więzienia. która maltretowała.brawurowych przejażdżek samochodem. że oddano je do adopcji. mam wiedzieć!". Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. osoby. Niewykluczone. zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. . 1 7 2 zastępczą. dz. nawiązując równocześnie szereg romansów. Smali Sacrifices. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc .Rozdział 10. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. społeczności i miejsca zamieszkania. cyt. Zdaje się. gdyby starzy zachowali się.mówił. które regularnie kłamią i oszukują. Psycho. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. pijaństwa . skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. cyt. Ich ruchliwy. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. czynami całkowicie przeczyła słowom. Rule. kiedy ich potrzebowałem . Oczywiście. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem .Co to za rodzice. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. Skąd. Stała się także „zawodową" matką . że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. zaczął napadać na banki. odparła: „Kocham dzieci". Best Kept Secrets. u diabła. dz. Kiedy zapytałem. jak należy.ale bez formalnych wyroków.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A.

oznacza to. Dorr. [w:l W. lecz dziewięcio. Wątpię ponadto. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. Kegan. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. Sądzę. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . niewielu . czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same. Theory and Research. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa.D. D. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. impulsywnością. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku. Reid. J. Zdaniem niektórych uczonych. Bonner III. że .lub dziesięcioletnie dziecko . Co ważniejsze.H.W. trzeba jednak zaznaczyć. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. J. 1" R. ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. dz. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu. że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. R.3 Zob. cyt. Psychopathy. NeW York 1986. Walker. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. Hare. Unmasking the Psychopath.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. Są to interesujące przypuszczenia.i cechami dziecka. 1.I.

może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań . że z jakiejś przyczyny .J. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza. Hart. nr 96. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . Hare. zwłaszcza jego przedniej części. niskiej odporności na frustrację. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. a w każdym R.ze względu na „wadliwe łącza". nr 99. s. nr 93.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. s. R.cal'ests. Forth.W. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction.D. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. S.D. płytkich uczuciach. 158-160. 133-140. . A. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. ważnej dla funkcji wyższego rzędu.Rozdział 10. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. • Według interesującej teorii biologicznej.E. T. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania. J.D. Hare. Hoffman. wczesny uraz . drażliwości i agresywności. Hall. R-W. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne. Mimo to niektórzy badacze przekonują. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". Bartsch. razie nie ważniejsze niż różnice. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. 374-379. Jak wiadomo. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. s. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania.

Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań. J.wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. nr 41. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające.P. Damasio. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. 301-315. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie.spectiue and model for research. s. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. A. E. Damasio.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. które przypominają zachowania psychopaty.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . Newman. „Tak . Ale ta „nabyta psychopatia" .odpowiada ojciec. nr 21. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. Gorenstein. {Zdaję sobie sprawę. Newman. Ogólnie rzecz biorąc. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. „Journal of Research in Personality" 1987. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" .ubóstwa. Niestety. Tranel. 464-480. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. J.E. nr 87. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. D. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . Disinhibitory psychopathology: A new per.mówi Calvin . s. odrzucenia przez rodziców. H.P. „Behavioral Brain Research" 1990. impulsywności. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". 81-94. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. „Psychological Review" 1980. s.według określenia niektórych badaczy . Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli.R.

D.dopóki . STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania.Loeber. Olweus. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. nr 244. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. s. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . A. jest bardziej skłonnych do depresji. Radke-Yarrow. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. dz. SŁODKA. Błock. nr 51.L. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. red. red. Rozpoczynając naukę w szkole. „Psychiatry" 1988. Widom. Parental behavior in the cycle of aggression. New York 1986. w tym przestępczości i przemocy.od drobnych kradzieży do masowych mordów . Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Theory and Clinical Applications. Opowieści o cierpieniach. Ale jest mało prawdopodobne. Raine. McCord. J. J. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology.Rozdział 10. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne .istnym aniołkiem o niewinnych. Wagner. M. Źródła problemu 213 działania dorosłych . R. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. 160-66. są zwykle nadpobudliwe. New York 1988. łatwo się rozpraszają.S. Zob.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). Deuelopment and Risk Factors. cyt. prób samobójczych. Nie ma wątpliwości. 14-23. s. rhe Cycle ofViolence. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. na przykład: C. H. czości i innych zaburzeń społecznych. omawiało wielu badaczy. „Science" 1989..

Okazało się. a zwłaszcza Tess. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione). porażający .214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju.owszem.. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie .Nie przestawałam. że Benjamin ma problemy żołądkowe. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. . zbadali jej historię i odkryli. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. że dzieci. . „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci. Tess?" . . które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami.pyta Magid. „Żeby zabić mamusię i Benjamina. żeby opisała.podpowiada terapeuta.nie tylko wywołują grozę. W książce High Risk.Tłukłam go i tłukłam . w tym psychopatii .od narodzin do ukończenia dwóch lat .. co może przydarzyć się dziecku. jak traktuje zwierzątka. jak przyznała.? .jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. że Tess bije go w nocy po brzuchu.mówi Tess.A myślałaś wtedy. Musieliśmy blokować jej drzwi".Wsadzam w nie szpilki.mówi dziewczynka. Magid prosi Tess. . Mnóstwo razy .Szukając wyjaśnienia.. Tess wykradła noże .Myśleliśmy z początku. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku.„duże i ostre". Narrator filmu opowiada. Matka siłą odrywała jej ręce od brata. Zabijam je. Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. „Dlaczego je wzięłaś. Magid przedstawił Tess jako wymowny . że trzeba go zabić..Myślałam.przykład tego. ." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym . argumentował. .

deprywacja.. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. McCord. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. zaniedbywanie. opublikowanej w 1964 roku. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. lub niemal pełnej. że niezdolność przy. „Psychiatry" 1988. Nic jednak nie wskazuje na to. lipiec 1984 .] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. 22 lipca 1993). Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. s. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . nr 51. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. An Essay on the Criminal Mind.Rozdział 10. We wpływowej pracy The Psychopatii. [. . Parental behauior in the cycle of aggression. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. Turku. alkoholizmu i konfliktów z prawem. 14-23. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. także J. zob. gamy symptomów łączonych z psychopatią .Family Sources of Crime.. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. William i Joan McCord przekonywali. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. ile jego powodem" .od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania.

współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła.i słabo rozumianej . Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. co z kolei wpływa na to.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. Uważam za prawdopodobne. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. w czym popełnili błąd. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . . Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . raczej nie okażą się owocne. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. zaburzenia. Rodzice. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. które wskazują. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . nie przyczyną. Pogląd ten opiera się na dowodach.

Rothbart. Kagan. s. M.cial Issue. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. A. Lahey. ale pochodzący z ubogiego lub .Rozdział 10.171.L. nieetycznym przedsiębiorcą. Bouchard. red. że różnice w inteligencji. politykiem.nick. Tellegen. Genetic and rearing enuiron. T. nr 250.K. Sources of human psychological differences. and psy. An analysis of adopted twins reared apart. Biołogical bases of childhood shyness. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . nr 2.J. Temperament in Childhood. s. The Minnesota study oftwins reared apart.S. Biołogical foundations of personality: Euolution.E. J. N. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. J. Lykken. nieuczciwym urzędnikiem. M. New York 1989. należy wymienić: T. Loeber. Snidman. J. N. Hart. s. G. Oznacza to natomiast. J. Bouchard.chophysiology. I tak. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. behauioral genetics. 263-292. R. E. Psychobiology of Conduct Disorder. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. Spe. Segal. Kagan. N. 167.J. Ktoś inny. nr 58.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. Snidman. nr 240. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. 223-228. „Psychological Science" 1991. że ich biologiczne wyposażenie . s. Res. 40-44. z którego środowiskowe. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. które wskazują.surowiec. „Science" 1990. bliźniactwem i adopcją wskazują. może stać się oszustem. D. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. K. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. „Journal of Personality" 1990. red. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). a psychopatia w szczególności.R Sholevar. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . Assessments and toterventions. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. M. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. Bates. adwokatem.T. „Science" 1988.mental influences on adult personality. o podobnych cechach osobowościowych. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. McGue. Wnioski z badań nad rodziną. McBurnett. McGue. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. Washington 1995.

Jang. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. Theory ond Clinical Applications. Mednick. D. brutalnym przestępcą. możemy powiedzieć. Plomin. J. Psychopathy. De. 2-7 maja 1992. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Wagner. 177-195. s.twem. and Psychopathology. Amsterdam 1974.W. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. Warunkowanie społeczne.N. Zob. Moffitt. P.L. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. red. Fulker. choćby intensywne.A.Fries.vesley. Raine.aches. red.L. Mednick. and environrnent. red. R. [w:] Social Psychophysiology and Emotion.E. Bell. Stack. J. heredity. A.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia. S. najemnikiem.A. S. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu. D. [w:] Genetics.ment. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . T.C. Korzystając z wcześniejszej analogii.J.A.Li. Sch ul singer. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. F. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. Higgins i B. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców. F. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. Waszyngton. Jak można . że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina.A. s a m o nie wystarcza. Cambridge 1988. Jackson. K. New York 1988. Cambridge 1987. Enuiron. H. Vernon. S. Schulsinger. może być włóczęgą bez pracy.

E. A. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. Źródła problemu 219 było oczekiwać. większość przestępców wywodzi się z rodzin. • Wnioski dotyczące przestępców.D. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. które borykały się z problemami. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. criminality. w wieku około dwudziestu czterech lat. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. czerwiec 1990. Ale nawet udane życie rodzinne. mając około piętnastu lat. . Niezależnie od tego. nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. R. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa.Rozdział 10. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. Forth. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. Hare. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. Psychopathy. De Vi ta. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. którzy nie byli psychopatami. family background. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. oraz z charakterem tych przestępstw. Ottawa.

. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy.. który wagarował. Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . [.] Zapytani o jego zainteresowania. ale także rzeczywistość. cwanego i „kłopotliwego od zawsze". mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. palił marihuanę i lubił gry wideo.] Adwokat [.. powiedzieli: kradzieże sklepowe.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą. [. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. która kryje się za statystyką. skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska.] mówił podczas rozprawy . Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. którego nazwiska nie ujawniono.za śmiertelne pobicie dwunastolatka. opisywano jako skłonnego do manipulacji. Oczywiście. Sprawcę. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce.trzy lata więzienia . Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze .... Psychopaci.

Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami.] Otrzymał wyroki za włamania. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. niekiedy kokainę. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. [. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją.. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach.. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat.i to tak bezkarnej. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. zastraszanie i wymuszenia. W siódmej klasie został usunięty za szkoły. Brzmi znajomo? Możliwe.].. kradzież i posiadanie narkotyków. [.. którzy twierdzili. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. później regularnie zażywał haszysz. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji . Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty.. nie zmienia się z upływem czasu". choć trudno formułować diagnozę na odległość. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. kradzieże. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu. Jego impulsywne.] Ogłaszając wyrok. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . a nawet mogą nadawać im ton. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek.. ogólnie rzecz biorąc.Rozdział 10. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. egoistyczne.

ponieważ rodzice nastoletnich świadków.„W czym . Świadczyłoby to. którzy słyszeli o morderstwie.im. Jeśli . ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. nieodpowiedzialności. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności. „zatrważające jest to. kradzież samochodu. wzmacnianiu. Większość zarzutów oddalono. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. braku poczucia winy i tak dalej . nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie.bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu". „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. którzy nie pytaliby samych siebie . w tym napaść.to niewykluczone. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. obawiając się zemsty. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. Jak powiedział rzecznik policji.niemal na pewno z rozpaczą .222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. znali tożsamość zabójcy. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję.jak uważam . Jeszcze bardziej przeraża myśl. folgując swoim destruktywnym.pulsywności. gdzie uczciwość. Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności .

dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. Źródła problemu 223 zawiniliśmy. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym.Rozdział 10. żeby obejrzeć zwłoki. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Nie oznacza to. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. Nie ulega wątpliwości. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. . podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. Każdy. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju.

jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. że [Jamie] nie żyje. któremu wciąż jeszcze zależy. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. „Wszyscy macie gdzieś. tylko ganialibyśmy po ulicach. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?". otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci. ile Jamie dla ciebie z n aczyta. nauczyciel zwraca się do Clarissy . impulsywność. [. ale wszyscy macie w dupie. który ją zabił". czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. a potem niemal błaga uczniów. To tylko film.". Film nie rozstrzyga. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. . a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi... ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki. żalu. I Ten brak empatii. tropiąc faceta. wiem. przy aktywnej zachęcie.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi.. Prosi.jednej z osób. Dawniej . czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. obiecując „wolność osobistą". że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. autokreację i egoizm jako normę. które traktuje ubóstwo emocjonalne. obojętnym spojrzeniem. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć. szkoły. żeby opisali. Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj. próbuje przebić się przez „luzacką". Mam nadzieję. bez diagnozy.niepostrzeżenie. Rozpaczliwie szukając dowodu. Ale nawet ona odpowiada pustym. półprzytomni z niewyspania. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. nieodpowiedzialność. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. że zginęła. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie..pociągały psychopatę obrzeża i margines. dzisiaj nasze ulice. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . jak oddziałała na nich utrata koleżanki.

mamy czyste konto.mówił. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. . i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy.Powiadamiamy komisję. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Zniszczyło mi to życie. Trzeba posłać go na obóz letni". Kiedy miałem siedemnaście lat. jak wykorzystać te informacje. Seryjny gwałciciel. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. że się nie mylili. więc udowodniłem. Uznali mnie za wykolejeńca. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. a potem kogoś zabija. oskarżono mnie o gwałt. musimy ich poprawnie identyfikować. Trzeba posłać go do więzienia". Jeśli natomiast więzień nie jest O . czy przestępca jest psychopatą. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela.

podobnie zresztą jak komisja. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą. ten człowiek jest psychopatą". że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. wiarygodną metodę diagnostyczną.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem.mówił . ale również daje wielu ludziom . Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności. niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę.dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. przeludnienie szpitali psychiatrycznych. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . że można spokojnie go wypuścić. . bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. który nie został właściwie zdiagnozowany". Psycholog powiedział też. też jesteśmy kryci . Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . chociaż wszelkie dowody wskazywały. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii. Trzeba jednak pamiętać. że jest tylko kwestią czasu.

odzyskuje wolność. Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. jest dżentelmenem". że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. Ani ofiara napaści. bohater programu telewizyjnego „A Current Af.Rozdział 11. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. Decyzje te są na ogół słuszne. ma wspaniałe poczucie humoru. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. Oświadczył też. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . beztroskim kompanem. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista".i najwyraźniej bez większych trudności .fair" z 7 maja 1991. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . jest świetnym. piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić. a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów).

Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. że młody człowiek skazany za serię włamań . rozumiem. niemal bez kwalifikacji. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. Nieraz też są zniechęceni .lub zdezorientowani .228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. na przykład. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. W systemie penitencjarnym. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. Niestety. która ma także wartość prognostyczną. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. a nie takie. Przypuśćmy. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?". Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. aby przewidzieć. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków.

Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. W raporcie stwierdza. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. Komisja. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. muszą poddać się specjalnym testom. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. Słyszałem niedawno. pobieżnie przegląda akta i zauważa. wyznaczaniu im zajęć. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy.Rozdział 11. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. . Z drugiej strony. na którym należy ich umieścić. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. odrzuca wniosek o zwolnienie.

prezydenta Iraku. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). nr 25. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. J Na podstawie: N. który przewodniczył rozprawie. Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . Szczegóły przekazał mi David Platę. a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. Re- . że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. 371-374. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. chyba sami są »szaleni«". „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. Parker. s. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. „agresywnemu psychopacie". sierpień 1991). Odmówiłem ich prośbie. The Garry David case. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki.

„The NeW York Times" 19 stycznia 1991. które wywołuje u niego przerost ambicji. Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . Cl i nast.ostatecznym terminem. a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. uwiarygodniona nie tyle faktami. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. Nawet laicy poddali się temu trendowi. ponieważ . Kongresman Robert Doman. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. Goleman. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. s.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". Post jednak korzystał ze swojej diagnozy.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach".Rozdział 11. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. nazwał Husajna „socjopsychopatą". W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta. poważne zaburzenie osobowości. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne. nie tylko analizując psychikę Husajna. paranoję i bezwzględność". występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D.

zawołała matka. już po wyroku . policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. Irakijczyk. Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. bo okradał firmę ojca". Teraz siedzi w więzieniu. . jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. że mój syn jest psychopatą". że powinnam byta pobierać od nich czynsz. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. Zanim skończył dziewięć lat. która przeczytała artykuł o moich badaniach.Wcale nie chcę. Pewna kobieta. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości".232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. Wyjaśniłem. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. Jak na ironię. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". że nie będę mógł tego zrobić. Poprosiła. Można mówić. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". To psychopata". a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia. Post przyznał. „Ależ właśnie o to chodzi! .

która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. s. 2. Aby wyznaczyć karę śmierci. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. Zajmuje miejsce dla świadków. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1.na podstawie tego opisu . Death. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. Trauels with Dr. Niczego więcej nie potrzeba18 . jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . szych morderstw . 143. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. Następnie . zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R.na ogół nie przebadawszy oskarżonego. Mamy tu do czynienia z praktyką. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć.pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . „Yanity Fair" maj 1990. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia.Rozdział 11. 3. Rosenbaum. W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. Etyka diagnozowania 233 skazującym. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. a potem .

P.Nie mam żadnych wątpliwości. Ewing.Czy chce pan przez to powiedzieć. s. cyt. „naukowe" świadectwo. w którym się znajduje. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. Było to całe „medyczne". zabije ponownie: . dz.aby uzasadnić opinię. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć. I to wystarczyło. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". pisze Rosenbaum.. 407-428.. absolutnie żadnych. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu. że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności. nawet w środowisku więziennym? . Będzie tam postępował tak samo..Jakie jest pańskie zdanie. że oskarżony [. . by pozostać przy życiu. doktorze? . że będzie zagrożeniem w każdym środowisku.Tak. Nie ulega jednak wątpliwości. że opisany przez pana człowiek.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy.234 Psychopaci są wśród ras medycznym. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach. oczywiście. Grigson. to znaczy oskarżonego.. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". jakie u z y s k a l i . „Dr Death" and the case for an ethical ban.. jak postępował na wolności" .. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce. . odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. które dotyczyły C. W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera.

Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. niezwykłe. Moim zdaniem. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. solidnych kryteriów diagnozy. Rosenbaum komentuje.Rozdział 11. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. ma dość charyzmy. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. łagodnie mówiąc. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . Podkreśla też. że Grigson „nie jest wyjątkiem" . a także przestrzegania powszechnie uznanych. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. Właściwa procedura diagnostyczna. że Grigson. zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów.

Doktor J. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. Poprawnie stawiana. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. które warunkują antyspołeczne zachowania. że jego zdaniem oskarżony. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu.236 Psychopaci są wśród ras nych. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. może pomóc w odróżnieniu przestępców. stanowi zagrożenie społeczne. lecz także o życiu diagnozowanego. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. społecznych i środowiskowych czynników. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. zeznał podczas pewnej rozprawy. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. należy dołożyć wszelkich starań. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. Trzeba też pamiętać. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to.. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). że skrupulatna diagnoza. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy.

żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Tak się złożyło. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. Dwoje moich współpracowników. tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. a błędne przewidywania oparte . który starał się. a następnie sądowi. oceniło przestępcę według jej kryteriów. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową.Rozdział 11.. o j e g o sposób użycia Skali. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych.misja nie do pozazdroszczenia. Oboje doszli do wniosku. Jak się wkrótce okazało. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych). (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. Raport i zeznania doktora J. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. Adwokat zapytał doktora ]. były ważnym elementem strategii prokuratora. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . że ów adwokat znał mojego dawnego studenta.. Wyjaśniłem adwokatowi. która była wówczas dostępna. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. że nie mają do czynienia z psychopatą.

jak kopał je i bił. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. Zatrudniała dla niego korepetytorów. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. wybierze drogę przestępstwa. środek zabezpieczający przed katastrofą. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. u babci i u swojej matki. Nie pracuje. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. ale teraz zabrakło im pomysłów. Zmagająca się z problemem Virginia . której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. kryje się w starannym stosowaniu procedur. Będę nazywała go Dennym. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Widziano.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. że jeśli czegoś nie zrobimy. Nie pije i stroni od narkotyków. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. piszę w imieniu siostry. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. Antidotum. Denny ma kilka zalet. z której usunięto go za oszustwa. kłamstwa i kradzieże. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania.

do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. którego czekają w przyszłości same kłopoty. Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers.takie. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. niezrównoważonym młodym człowiekiem. Będzie to wymagało sporo wysiłku. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". Proszę. Nie wiem. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. ma pasierba psychopatę. posłać go na terapię. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. jest skazane na porażkę. chyba że okoliczności i terapeuta . . Jest zbuntowanym. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować.oraz pacjent . Jeśli tak. że jeśli chciałby do mnie napisać. ale naprawdę warto.są naprawdę nietypowi. z radością powitam jego list13. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. Landers. „Press Democrat" 8 stycznia 1991.Rozdział 12. czy siostra osoby. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio.

co dzieje się wokół.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. psychopata wygląda atrakcyjnie. Kiedy policjant I 202 . że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. który zabił go wkrótce potem. Podobnie jak człowiek. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. Policjanci odeszli. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr.gia. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze.n vii t r f "i' i 11 nr. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. ujawniono więcej takich sytuacji. traci jednak wiele z tego.w tym seryjnych morderstw. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. sprawca straszliwych zbrodni . w tym psychoanaliza. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby.-fr " -------------------. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. Wielu badaczy powiada nawet. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. okaleczeń i kanibalizmu . Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. Jeffrey Dahmer z Milwaukee.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. że nagi i okrwawiony nastolatek. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. w tym psychochirur. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku. terapia grupowa. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. Podczas postępowania sądowego. który zbiegł z jego mieszkania. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91.spokojnie przekonał policję. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową.

nieśmiałością. w którym znajdowały się zwłoki.pulsywnymi i tak dalej. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. R. brakiem poczucia własnej wartości. obsesyjnymi myślami. Pozwolono mu odjechać. Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. Dahmer oznajmił. aby dostosować się do norm społecznych. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. New York 1970. Skuteczna terapia wymaga również. Psychopathy. Theory and Research. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. chociaż świat ten osobom . z którymi się nie zgadzają. a system prawny. depresją. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. powinniśmy nadal poszukiwać metod. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". że zdenerwowany rozwodem rodziców. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. 110. Krótko mówiąc. s. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. Hare. „Nic nie działa".Rozdział 12. czynnościami kom. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości.

jak sądzą . aby uzyskać „co im się należy". Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. Doznają niewielu zmartwień. tylko nie siebie. Ci zaś. Przystępując do programu leczenia. otoczenie wszystko. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. Są przekonani. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. wśród konkurentów do władzy i zasobów. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. zwykle obwiniają system. . a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. bezwzględnym środowisku. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne.otoczenie. los. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. Trudno zatem się dziwić. Są także inne powody.

Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. . Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy. nie mają dla nich wartości. Relacje międzyludzkie.Rozdział 12. do których dąży większość terapii. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów.

Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. uwieść lub wykorzystać . uważają terapię za farsę. uczucia i prawa. ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. że inni także mają swoje potrzeby. Jak pisałem wcześniej. jak i terapii grupowych.] socjopaci nie pragną zmiany. psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. nie mają koncepcji przyszłości.. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. lepsze metody manipulacji. któ192 rych należy oszukać. Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. narzucając współuczestnikom 192 . kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. a terapeutów za osobników. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). zastraszyć. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta..Rozdział 12. Psychopaci mogą opanować nowe.

Otóż przestępca ów zapewnia teraz.. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania".. Czy możemy cokolwiek zrobić? J. swoje przekonania i interpretacje. Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. Maxmen. . zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów.. New York 1986. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. Essential Psychopathology. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. który prowadził więzienny program terapeutyczny. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. złamał warunki zwolnienia. tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. Podkreślał też. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady.. [. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. „notorycznego kłamcę. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat".S. który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia". Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. których sam nie zainicjował. Na przykład psychiatra.nią niewidomą kobietą. 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . Farrow. i za klasyczny przykład oszusta. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". inteligentnym i zajmującym". [.] Nie chce uznać.] Wydaje J Na podstawie artykułu M. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. uprzejmym. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę.Rozdział 12. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. którzy zeznali. który każdego zauroczy". argumentując.

• W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych.pod względem sprzętu i obsługi . Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. a także traktować ich w humanitarny.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów.Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej". w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. Jak wspomniała.mówił. chwalił się. . „Niewiarygodne . Jest to program intensywny i bardzo kosztowny . że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. pełen szacunku sposób.

Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. 81-90. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. S. Wong. „Twój problem polega na tym. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Saskatoon. że gwałcisz kobiety. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". . „Behavioral Sciences and the Law" 1990. Greenwood.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. oszukiwania i wykorzystywania innych. . Niestety. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. niepublikowana praca magisterska. 194 cjentow . Wiedzą. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. Ogloff. nr 8. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J.R. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. s. którzy nie uczestniczyli w programie.Rozdział 12. czego zaznałeś od swojej matki" . Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. A. Kanada. Hemphill.

które oczekują poprawy. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. Programy te. The Psychopatii andMilieu Therapy. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. Zawsze zdumiewa mnie gotowość.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. Niestety. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. New York. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. McCord. podobnie jak terapie. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. 1982. m W. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. opisanego szczegółowo przez McCorda. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". . Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. 202. s. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne .

które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. balaganiarstwo. Praktyczny podręcznik. . Unell. Dyscyplina bez krzyku i bicia. Warszawa 2005. Dobra pomoc dla rodziców.C. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". Niewykluczone. L. rywalizacja między rodzeństwem.Rozdział 12.A. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. Grimley. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. że niektóre z tych programów. D. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. Nie należy 14 sprawiedliwość. Wyckoff. Programy te są zwykle intensywne. wcześnie zastosowane. w którym problemy się pojawiają14' . E. tłum. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. New York 1986. J.K. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. A jednak się nie sprawdzają. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. Ściepko. niechęć do pójścia spać). dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. B. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. Kirby. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem.

gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. które spełniają . że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. • Po pierwsze. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. żeby ich do tego zmusić. Na przykład żona psychopaty może sądzić. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. Niewykluczone. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. mało jest programów. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. nie mamy jednak możliwości. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. żeby o tym się przekonać. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio.

przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. oznacza bowiem. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. o którym mowa. państwowymi i społecznymi. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. i ważne jest ustalenie zakresu. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. Termin l e c z e n i e sugeruje. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. . że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. Wiemy. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. subiektywne cierpienie. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. • Po trzecie. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. a także niewłaściwej oceny programów. badań nad pojedynczymi przypadkami. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. czy program.Rozdział 12. To ważne zastrzeżenie. • Po drugie. Prawdę mówiąc.

niż tych. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań.psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia. zapytali mnie niedawno. żeby spływał po nim jak po kaczce" .albo będą skazane na klęskę. Kiedy domagamy się od psychopatów. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów. że zgodzą się na nasze postulaty. Niewykluczone.252 Psychopaci są wśród ras Ale . . co sprzeciwia się ich „naturze". lecz nie psychopatom. „Wszyscy powtarzają.jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. może żądamy od nich czegoś. To bzdury .mówił Joseph Fredericks. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. muszą uwzględniać to stanowisko . którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne. że psychopatów nie można leczyć. zapewne wydają się takie społeczeństwu. Po drugie. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz.. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. Programy. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną.o ile potrafimy to rozstrzygnąć . Po pierwsze .. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. żeby zmienili swoje zachowanie. bo ma większą wrażliwość. .Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. [. badaczy i klinicystów. Jest psychopatą.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala.

Uznaliśmy. jak i po powrocie do swojej społeczności. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. który . które zmniejszą prawdopodobieństwo. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu.Rozdział 12. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. Corrcctional Service of Canada.jest błędne w odniesieniu do psychopatów. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. kryminologii. Podstawą projektu była opinia. że założenie większości poprzednich programów . Research Branch. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym.ma spore szanse na sukces.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy.jak osądziliśmy . więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . 29S Robert Hare. psychiatrii.zawsze kierują się własnymi zasadami. . Ottawa 1992.

trzeba sobie uświadomić. Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców.nie wydają się atrakcyjne. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. ale nie względem innych przestępców. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. Niewykluczone również. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. Program zaprojektowano tak. penitencjarnych i społecznych. Równocześnie będziemy starali się wskazać. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . ile przekonywać.i starali się przyśpieszyć . politycznych nacisków i obaw społeczeństwa.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. Oczywiście. których nie poddano terapii). SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami.Rozdział 12. i odwrotnie. Będziemy też wykorzystywali . a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. CO ROBIĆ.

i być może czują się jak w potrzasku. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. schodzić mu z drogi. można próbować ograniczyć doznawane szkody. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. Podobnie można powiedzieć. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. że znajomość przestępczych metod. Będę bardziej się starać. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. zapewne już podejrzewają.przyniesie owoce. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. okazywać więcej tolerancji. na niewiele zda się psychopatom. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. wszystko będzie w porządku. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę.na niebezpieczeństwo.zwłaszcza swoich dzieci . że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. . że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . częściej mu ustępować". Oczywiście. niż zrobić. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. Ale mówią też. Wiem: łatwiej powiedzieć. istnieją sposoby. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. Są jednak metody obrony. Jeśli nie zadziałają.

256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . przyjemny tembr głosu. kłamstwa i manipulację. nie bardzo rozumiejąc. Choć moja książka powinna tu pomóc. co się z nimi dzieje. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. a nawet ubezwłasnowolnieni. Tylko z pozoru jest to proste. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. z czym mamy do czynienia. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. Warto jednak wypróbować kilka metod.wspaniały wygląd. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. hipnotyzujące maniery. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. swadę i tak dalej. Wszyscy. nie wyłączając ekspertów. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze.

„widowiskowość" i tak dalej .R. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom. Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.przeszywające spojrzenie. Psychopathic Mind. Me.loy. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. przesadna gestykulacja.wywierają na nas obezwładniający wpływ.pliwości. której niewerbalne sygnały lub sztuczki . Northvale 1988. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. .

przenikliwe i wrogie. trudno było odgadnąć. Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci.gniewny. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami. [. „Kiedy oczy mówią jedno. który zręcznie manipulował systemem karnym.] oczy. dz. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu.Rozdział 13. 4. s. Last Rampage.pozostawały bez zmian. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. niepokoiło.. skazanych (Bradfield w 1983.. pozbawione wyrazu [. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn. Spoglądał tak i n t e n s y w n i e . . [. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. a język drugie.fieldzie i Jayu Smithu. jakikolwiek inny . a określano je rozmaicie . Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie. mordercę.] Jego spojrzenie przykuwało uwagę.jakie myśli i jakie zamiary" . Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad..„poetyczne". co Gary myśli i czuje.mówiła. „lodowate". zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . w jakim byt nastroju.notyzerskie" . „hip. Bez względu na jego nastrój . że niekiedy byt naprawdę przerażający". Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie.. Myśląc o Gaiym.głosi mądra maksyma.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi.. Nie wiedziałam. nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy.były jego głęboko osadzone. Patrząc w nie. Puste. cyt. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. nauczycielach z liceum.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze .w zależności od tego. któremu pewien 200 J. jowialny.. że mogto paraliżować. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. który rozkochał ją w sobie. co się za nimi kryje . widziało się przede wszystkim te zimne. Ciarkę.. nieprzyjazne oczy"15'.

Hannibal Lecter. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych.również tych stosunkowo nielicznych. .. którzy mordują i kaleczą . Nasuwało się określenie »oczy płaza«. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba.. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. Niby znam kilka osób o zimnych. Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. Wydaje się jednak. ale i ono niezupełnie zadowalało".wynika nie ''"' J. Sekretarka Smitha . s..] Jo. Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał.popełnia straszliwe zbrodnie.. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych".] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. dz. nie gad [. 18. Nie miały w sobie u c z u c i a . ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. [. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki. że zachowanie psychopatów . Mówiono o nich »gadzie oczy«.ostatecznie uświadomiła sobie.pisał Wambaugh . Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. Waumbaugh. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy.. jest książę ciemności" . Dosłownie zwaliło go z nóg. To były oczy. rybich oczach. Usiadł i zaczął bawić się z [psemj. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu.Rozdział 13..zauważył jeden z nauczycieli . cyt. Dodał. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu. trudno jest oprzeć się takiej myśli. ale to także nie było trafne".] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha.. Echoes in the Darkness. moja droga.

co rozmówca powie lub zrobi. pracę.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. Nawiązujmy znajomości. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. mając oczy szeroko otwarte. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. To cenna wskazówka. wymijająco lub . Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. miejsce zamieszkania. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. lecz o zasięgnięcie informacji. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. Posuwa się jednak znacznie dalej. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. wykorzystując aksjomat. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. jak każdy człowiek. którzy okazują nam zainteresowanie. plany i tak dalej. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. rodzinę. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy.

Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. Wzbudziło to moje podejrzenia. Niekiedy jest to zaskakująco proste. Spotkawszy tego człowieka.i zwykle znajduje kogoś. Mówił. Dalsze dochodzenie ujawniło. Potencjalna ofiara jest samotna. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. rozgniewana na mnie. nieco zagubione i zdezorientowane. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. którego poznała w swoim kościele. statki wycieczkowe.mówiła później . Kurs przetrwania 261 niespójnie. zmęczona. nie za darmo). Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się.wygląda . znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. szuka towarzystwa.Rozdział 13. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. napomknąłem. Cała ta historia . kluby. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. że wcale nie studiował na mojej uczelni. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Ostatecznie uciekł z miasta. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. zagraniczne lotniska i tym podobne. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. kurorty. bo zniszczyłem jej świat fantazji. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. mężczyzna porzucił ją i zniknął. Na przykład moja znajoma. rozrywki lub przygody .

których ofiarą padły banki. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. fundusze emerytalne i tak dalej. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. który szuka nowych ofiar. Często słyszy się 0 oszustwach. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". Pławienie się w pochwałach. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. bywa przyjemne. kto się nimi interesuje. przygnębiona. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. z pewnością można to rozpoznać . Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. ale było wtedy inaczej. ale kończy się boleśnie. domy maklerskie.nich kontaktach finansowych z psychopatami.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. a także konsultacja z psychologiem. Starajmy się poznać samych siebie. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. choćby w niebezpośred. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. który „zgubił" . szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. „Czułam się zmęczona.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu.

mówił mi Meloy przez telefon. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. Szukajmy fachowej rady. lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby. która wprawiała mnie w zachwyt. żona.Rozdział 13. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. gdy zdezorientowani.myślałem.zorientowałem się. kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. owszem. ale czym? Moją błyskotliwością . że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. po jak długim . Niemal równie przygnębia to. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. Prywatna rozmowa. .pomysłami. kwiecień 1991. nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. czym najlepiej mnie zmanipuluje. dziecko lub znajomy . Dla większości z nas nie jest to łatwe. . że ich mąż. Reid Meloy wspomina. Imponował mi.wstyd przyznać. W takich okolicznościach. 'sycholog sądowy J. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę. Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" . Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. »Niesamowite!« .»Jest naprawdę błyskotliwy.Byłem pod dużym wrażeniem. które przypuszczają.

Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. że problem istnieje. na przykład. że może mieć rację. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii .przez znającego się na rzeczy klinicystę . był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. z którym się konsultujemy.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. Zadzwoniła do mnie. aby ldinicysta. Nie potrafię zliczyć. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami.kogokolwiek . Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. pewna mieszkanka Maine. Należy zadbać. ile razy mój telefoniczny rozmówca. których mi udzieliła. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. i pragną dowiedzieć się ode mnie. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . jak powinny postąpić. że to z n i ą jest coś nie w porządku. świadczyły. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś .264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. przyjaciół. Czasami jest to bardzo trudne. że j e j relacji nie traktowano poważnie. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. Informacje. Można .nadaremnie.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. policji i tak dalej. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. krewnych. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć.

Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. Psychopata. co się dzieje. naraża się na fizyczną napaść. Nie zapominajmy. Na przykład żona. emocjonalne lub finansowe cięgi. która broni swoich praw.Rozdział 13.wobec każdego. Psychopaci stosują te same zasady . niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. Bez względu na powody. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. rozmyślając. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. kto jest ofiarą. Bardzo trudno jest ich przekonać. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. ale nie ma dowodów. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. Nie obwiniajmy siebie. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. choćby poprzez uświadomienie. Oczywiście. który przyczynia się do naszego cierpienia. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi.i z innego powodu. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. że nie jesteśmy sami. że to oni cierpią. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. Podobnie. my natomiast .własne zasady . Pamiętajmy. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. Owszem. że kobieta poślubiła psychopatę. że wina nie leży .ponieważ dostajemy fizyczne.

Ustanówmy ogólne zasady. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. Pamiętajmy jednak. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. Oczywiście. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Były mąż od początku właśnie tego pragnął.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. a „wygrawszy bitwę". Ale liczba osób w naszej społeczności. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. które również dały się omamić.to żaden wstyd paść jego ofiarą. możemy zadecydować. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . że przeciwnik jest niebezpieczny. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu.doradził klientce. Nie oznacza to. że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. W walce nastawiają się zwykle na wygraną. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . trudno jest się z tym pogodzić. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. .wiążące dla obu stron . Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. Na przykład.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie. że nie powinniśmy bronić swoich praw. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. Ostrożnie z metodami ofensywnymi. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty . że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. Adwokat kobiety świadomy. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. niewykluczone.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. psychopacie.

Psychopaci mogą obiecywać. W końcu. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze.Rozdział 13. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. że się zmienią. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. a zatem są łatwiejsi we współżyciu. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". aby tutaj mieszkać" . wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. Nie oczekujmy radykalnych zmian. Niestety. całkiem zdesperowana. Szybko zrozumiała. jacy byli zawsze. że „konsultant" ją zwodzi. Sensowne. przekonywał. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. na ogół jednak pozostają tacy. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. Mało prawdopodobne. Rozpaczliwie szukając pomocy. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. ale na ogół daremnie. i podjęła przeciw niemu kroki prawne.„jak musisz się zachowywać. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. ale nienaruszalne zasady . Poświęcamy mnóstwo energii i środków. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. .mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań.

a nawet ryzykowne. Bywa to niełatwe. jak i prawnej. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. zarówno medycznej. i wymaga fachowej porady.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. którzy wiedzą. godzić się z losem. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. Oczywiście.że jesteśmy ich niewarci. Ofiara zwykle przekonuje się.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. które zajmują się przemocą w rodzinie. że nie jest sama. wiemy już. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. psychologami i klinicystami. a nawet popadamy w obłęd. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów.lepiej jest uznać. że czekają nas ciężkie czasy. zatracać własną tożsamość . Zależnie od sytuacji. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. Korzystajmy z grup wsparcia. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko.schodzić z drogi. Im bardziej ustępujemy. że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . . niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych.oraz naszych znajomych . Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji .

Trzeba nauczyć się socjalizować. ignorując los ich ofiar. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. Po pierwsze. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Po drugie. że niezbędne są dalsze badania. psychopatów. z dwóch powodów. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. zamiast ratować sytuację już po katastrofie. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. P . nie resocjalizować.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. Ja również tak postąpię. Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii.jest tylko chwytliwym hasłem. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. Jest sprawą absolutnie nieodzowną. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji".

I 1 .

..SPIS TREŚCI Nota od autora. Psychopaci w garniturach......................................................................................... Profil: tryb życia ................................................................................................................................. ......................... Źródła problemu .................................242 Rozdział 13... Czy możemy cokolwiek zrobić? .......................................................................... 1 8 3 Rozdział 1 1 ......... 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6.......................... Słowa z kieszeni płaszcza ........ 2 5 9 Epilog ............................................ Profil: uczucia i relacje...................... 1 1 0 Rozdział 9........ Wprowadzenie: istota problemu............. Etyka diagnozowania ... Muchy w pajęczej sieci ............. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ..... Kurs przetrwania ....... Rozdział 5................. ................................................. Rozdział 10.......................... Przestępstwo: logiczny wybór ........... ...... .. Wyostrzanie obrazu .... Rozdział 8........ 272 ............................ .......................................... Wstęp i podziękowania ................................... ....................................................................................... „Doznawanie" psychopaty ........................ Rozdział 2............................ Rozdział 3............... Rozdziali........................... Rozdział 4...228 Rozdział 1 2 .................................. Rozdział 7...........

trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. E. cyt. s. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). Tamże. 423-431. s. 87. 80. Hare. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. 11 Tamże. s. 111 rr. New York 1973.P. Three preliminary studies. dz. . „American Jour. cyt. s. 83. nr 8. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. McPherson. 81 " D. akt oskarże.R. Tamże.P. The Working Brain. 390. ■sSmith. tatwość reagowania agresją 49 P. 117 Tamże. 86. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. Swindle. 78. dz. "r s. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Gramblingowi. Gorenstein. Smith. 3. IM „ Tamże. s.S. Tamże. Afterthoughts. 1. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. Rosner. s. s. Elkind. Serin. L. 362. s. „Dr. s. lekceważenie zobowiązań społecznych. 250-259. z uczuciami innych osób. 69.N.. <59 A. D. J. L. Cognitiue Bases of Mental Disorders. 58 „Playboy" maj 1977.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi.nal of Law and Medicine" 1983. S. nr 7. nr 6. Magaro. Ottawa 1984. Kosson. t. The Death Shift. s.nia »J 2300/85. red. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. P.. n 118 B. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. Wong. Psychopathy and oiolence in criminals.C. Luria. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. s. s. 35-50. 407-428. s. Senlencing Memorandum. Ewing. 93n C. Newbi Park 1991. Newman. Programs Branch Users Report. R. New York 1989.P. 70 .

50. List by! próbą przekonania sędziego. [w:] R. Grant. 0'Brien.. s. s. Biological Mechanisms. Galaburda.7. The Menacing Stranger. nr 99. nadawca. nr 9. 22 listopada 1990. Proceedings. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba".119 Tamże. nr 26 . Sentencing Memorandum. dz. Tripp. J. ( 217-220. s. Lemer. List do sędziego Hermana Cahna. cyt. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. 361.G. V. The International Thesaurus of Quotations. • Mężczyzna. New York 1977. s. okręg Nowy Jork. Captain Bob Reuealed. 122 M. 15 N. cyt. s. Cerebral Lateralization. 272129 130 135 J H. 55. H. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. dz. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. M. czyli Grambling.D. L.N.. Geschwind. „Journal of Consulting Psychology" 1962.. Szkoda. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. „Independent News Service" 7 grudnia 1991.. A. New York 1970. A. Quay. cyt. nr 93. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie. Jutai. s.D. Hare. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. Cambridge 1987. Wcale mnie tam nie było. 38. Chan. Sentencing Memorandum. Actions and Passions. 141-14-' R. dz.C.. s. 127 faędzia Herman Cahn. N. Smiley. sonality and Individual Differences" 1988. 84-85. and Pathology. s. dz._s. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. 48. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. 329-337. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. S. Johns. Inside Edition. Aynesworth. B. Associations. s. Ted Bundy. H. 107. C. A Crook and a Conspiracy of Silence. „How grateful should Europę be?". McPherson. Scerbo. cytat nr 199.. cz. John Grambling junior. Michaud. Rosner. Jenkinsa. R.T. Hare. Raine. cyt. A. 6 marca 1987. .. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening.

„Psychology Review" 173 Zob. Cham. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu".K. 166. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy.. s. Garber. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. Growing with Your Children. McNeill. „Ethology and Sociobiology" 1987. nr 28. Harpur. Kofoed.. Cytaty pochodzą z jej artykułu..D. Harpending. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. Kohl.J. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. nr 18> s. s. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. Feyersisen. 63S-72S.D. Downs. So you think gestures are nonverbal. Sociobiobgy and antisocial behavior.A. s. cyt. R. 144.. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. 701-706. Tamże.paign 1985. Hare. Praktyczny poradnik dla rodziców. s. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. J. s. Boston.S. s.C. 140 S. Springfield 1989. dz.W. Best Kept Secrets. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. „International Journal of Psychology" 1983. wizerunek własnej osoby . sierpień 1990. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. T. " D. D. M. H. 545556. MacMillan. Spitzman. S. nr 8. R. Ted Bundy. J. Aynesworth. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. 158. 1SS Tamże. Garber. s°ciopathy as an adaptation. New York 1981. L. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. przemoc.G. Sobus. Michaud.F. jak dyscyplina. Blechman. „Psychophysiology" 1991. porusza takie kwestie. H. New York 1987. Williamson. nr 172. 260-273. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. H. GoodBehauior.