Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. . albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. Być może wspomniane osoby są psychopatami. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. być może nimi nie są.8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. Czytelnicy nie powinni zakładać. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. nawet jeśli inni określają je tym mianem. nie mam więc pewności. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. w którym pojawia się w tej książce. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań.

W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. którzy oczarowują. ale nie wszystkie. czego pragną. Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie. egoistycznie zdobywają to. wiedziałem. Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?". manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. psychiatrzy i psychologowie sądowi. i postępują tak. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. zdruzgotane nadzieje i puste portfele. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. „Dlaczego tak się zachowują?". łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. a środki masowego przekazu. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. pozostawiając za sobą złamane serca. oszustach i zorganizowanej przestępczości. jak zechcą. „Jak możemy się przed nimi chronić?". pracownicy opieki P .

Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. służba więzienna . funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. nie zawsze potrafią ocenić. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. które nie orientują się w naukach behawioralnych. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. z kim mają do czynienia. kuratorzy. Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. mechanizmom obronnym i tak dalej.nie tylko dla ogółu czytelników. Mam nadzieję. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. skorzystają z przypisów do rozdziałów. że czytelnicy. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. jak go rozpoznać.nieświadomym procesom i konfliktom. aby wiedzieli. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. Dla ich fizycznego. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . a którzy nie.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. W dużym stopniu wynika to stąd.

jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. Aby zapewnić anonimowość więźniom.za zachętę do napisania tej książki . kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. oni wnoszą nowe pomysły. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. Jej ciepło. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. Chciałbym podziękować Judith Regan . Timothy'emu Harpurowi. która pokazała mi. która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę.oraz Suzanne Lipsett. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium. . omawiam je w swojej książce. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. Adelle Forth.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. którzy uczestniczyli w badaniach. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. Szczególnie jestem zobowiązany Averil.

] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo.. że ktoś inny mógłby zrobić coś. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał. na którym je wzorowano. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. do czego oni sami są niezdolni. William March. The Bad Seed . Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. [. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe.. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają.

.

sekretem. niż dają. Omawialiśmy w nim eksperyment. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. pozwoliliśmy. Wszyscy biorą znacznie więcej. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. społeczeństwie i środowisku.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Pochodziły od ludzi. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. a zajęciem . który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. Osobnicy ci.mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. nieraz czarujący . Owszem. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. nazywaną elektroencefalogramem (EEG). O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. rasie. inni na wolności. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . wśród . aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. których można spotkać w każdej kulturze. jaki jest naprawdę. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach.my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". aby manipulował nami i oszukiwał nas. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii. Te elektroencefalogra.

Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób. ale wielu też pozostaje na wolności. które mnożą się w ostatnich latach. s.. Jak można się spodziewać. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. cyt. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . oszustów.Psychologia. Czytelnicy dostrzegają zapewne. Dziesiątki książek. aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. lecz dotyczy każdego z nas. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. adwoka- . wana głosem sumienia. filmów i programów telewizyjnych. setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu . Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi. damskich bokserów. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada.choroba umysłowa.seryjnych morderców. Podręcznik akademicki. Aby rozwiać te wątpliwości.sto tysięcy. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii. gwałcicieli. emocjonalnych związków .osoby. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. bezwzględnej osoby. giełdowych naciągaczy. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. 597 . społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . złodziei.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku . dz. osób znęcających się nad dziećmi. jak i jego rodzinie. wielu psychopatów należy do świata przestępczego. red. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych.przyp.chociaż bynajmniej nie jedyny . nieuczciwych urzędników. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. gangsterów.to rażące naruszanie norm społecznych.

którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. morderca. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". międzynarodowy oszust. przywódców sekt. zawodowych hazardzistów. terrorystów. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. hazardzista i morderca. Cahill. bezradne kobiety. • Jeffrey MacDonald. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego.wschodniej Azji opróżnione portfele. że zbrodni dokonały „ćpuny". • Gary Tison. najemników i biznesmenów bez skrupułów. który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. który bawił dzieci jako klaun Pogo. członków zorganizowanych grup przestępczych. • Charles Sobhraj. Buried Dreams. New York 1987. Wystarczy przejrzeć gazety. baronów narkotykowych. lekarz wojskowy Zielonych Beretów. żeby zorientować się w skali problemu. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. przemytnik. tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . . przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. Twierdził.tów bez uprawnień. który w latach sie3 T. W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '.

• Ted Bundy. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. 5 J. który z dumą głosił. jeden z „dusicieli ze wzgórz". McGinniss. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. manipulant. New York 1989. ' R. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). London 1979.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. Nevilie.strzelała do własnych dzieci. Fatal Vision. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . New York 1991. J. w tym rabunek. The Life and Crimes of Charles Sobhraj. Night Stalker. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. Two of a Kind. J. The Hillside Stranglers. a teraz czyni wszystko. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . • Richard Ramirez. w którym pogrzebał swoje młode ofiary. Ciarkę. B C. • Clifford Olson. New York 1985. że jest „zły". Unedecker. New York 1990. Ciarkę. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. Last Rampage. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . kradzież z włamaniem. 7 D. Twierdził. seryjny morderca z Kanady. 0'Brien. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. Potrafił wmówić niektórym biegłym. że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . • Joe Hunt. który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). • Dianę Downs . aby pozostać w centrum zainteresowania . torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles.

dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . David Berkowitz.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. elokwentny nauczyciel greki i łaciny. Edmund Kemper. 10 Taż. napadał [.] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . 12 S. "' J. Horton. Tego rodzaju ludzie . In Broad Daylighl. The Stranger Beside Me. ponieważ żona zaatakowała go. kobieciarz. Rule. '1 I. Twierdził. Smali Sacrifices. • Kenneth Taylor. Czekają na egzekucję . który porzucił pierwszą żonę. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii. który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . Mulgrew. Echoes in the Darkness. których zbrodnie. " A. Finał Payoff. Wambaugh. kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka .. „syn Sama". • Ken McElroy . New York 1989. New York 1989. że zabił w samoobronie. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . " H. morderca chory na ciężką psychozę. MacLean. seksualny sadysta i nekrofil. „zabójca studentek". próbował zamordować drugą. gwałcił.na przykład Ed Gein. New York 1988. The Billionaire Boys Club. New York 1980.18 był i Psychopaci . brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. • Colin Pitchfork. Toronto 1990. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku.. New York 1987. Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. nieraz przerażające. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 .torturowały i zamordowały młodego człowieka. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt .i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. palił. dentysta z New Jersey. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ".

że zanim ich aresztowano. In a Child's Name. makabryczne fantazje seksualne. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. że psychopaci naprawdę istnieją. Provost. mianowicie psychopatów. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". New York 1991. " G. New York 1981. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. New York 1981. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. Bardziej prawdopodobne jest to. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . n i a ) ' . The Blooding. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. samochodach" . byli krewnymi. którzy nie zabijają. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność. Klausner. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. 17 listopada 1991. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh. The Co-ed Killer.Wprowadzenie: Dahmer. New York 1989. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego. R. Maas. Son of Sam. " P.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. New York 1990. Edward Gein. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. Film telewizyjny. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do .ich straszne czyny. 19 który przyznał się do torturowania. wyrachowanej racjonalności. Gollmar. New York 1976. nikogo nie mordując. Perfect Husband. Trzeba jednak przyznać. oszukani przez sprytnego naciągacza. że stracimy wszystkie oszczędności. CBS. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. 19 M. Berkowitz i Dahmer . 20 lr>J. Co więcej.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my. Cheney. L. lecz z zimnej. niż że stracimy życie.

Johnson. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. Są głębsze. że wielu z tych przestępców to psychopaci. Mam nadzieję. Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami. jesteśmy skazani na rolę ofiary . zdolnymi troszczyć się o innych. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. badamy najpierw sytuację rodzinną .w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych . choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . jak i dlaczego rodzi się psychopatia. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. które należy . Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. Argument. Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. Owszem. „New York Times News Service" 17 lutego 1992.ale z niewielkim skutkiem. Oto prosty. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. zasadniczego warunku miłości.jako jednostki i jako społeczeństwo. które miały straszne dzieciństwo. gdyby odpowiednie władze . jest tu mało przydatny. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. Starając się wytłumaczyć tę ułomność. Ponadto większość osób. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców.całkowity brak empatii. agresywnymi dorosłymi. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi.gruntownie zbadały sytuację. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?". mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania.

.Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie.

które tworzą pierwszy rozdział książki.spytał. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. Halmea. czy nie słodka z niej dziewczynka? .. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. Wiele osób. O . a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. ale właśnie opisał pan mojego szwagra". nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem." albo „Wie pan. Horseman. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii..No. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. ale Hud już wstawał. pracodawcy lub znajomych. Larry McMurty. . dzwoni do mojego laboratorium.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. Trzy z nich. zamszowych butów. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. dziecku. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. uśmiechając się do mnie. aby opowiedzieć o mężu. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. skulona. zapinał rubinową klamrę pasa. obróciła się ku ścianie. Spotykam się z tymi rozważnymi.

współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. czym kierują się ci ludzie. znalazłem się na nieznanym mi terenie. że „coś tu jest nie w porządku. Delikatnie mówiąc. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. małżonkowie. dzieci. Wszyscy . gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów.Rozdział 1. a także zrozumieć. Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. który mógłby mi podpowiedzieć. którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. Rodzice. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. jak ma postępować psycholog więzienny.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. gdzie przebywali przestępcy. ale nie bardzo wiem co". kochankowie. I oto. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. Przypuszczam. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne).

więc książki mojego poprzednika . jakiego się spodziewałem.nosili mundury.ne od pozostałych części zakładu. nalegał jednak. Strażnik. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. Pomieszczenie to było odizołowa.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu.kompletnie nie wiedział. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. który mierzył mi stopy. nigdy jednak ich nie stosowałem. i posłał mnie tam do przymiarki. że jest to przycisk alarmowy. a buty różniły się między sobą o dwa numery. które wyglądały znajomo . Owoc tych starań był sygnałem. ponieważ więzień. Przekonałem naczelnika. Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. Był to wysoki. budzący zaufanie kącik. że próbuje mi coś uświadomić. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik. który składał się z niebieskiej marynarki. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. Słyszałem coś o tych metodach. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. i to po kilku moich zażaleniach. wyjaśnił. który . oczekiwano więc. że nadeszły dla mnie trudne czasy. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. Doszedłem do wniosku.cha i Test Apercepcji Tematycznej. szczupły. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. a niektórzy broń. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. Trudno było zrozumieć. Skierowano mnie do mojego biura . ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas .ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze.podobnie jak ja . zupełnie innego niż przytulny. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. że ja także włożę „mundur". że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie.

czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda. Stwierdziwszy. który przymyka oczy na jawne . nie była od razu oczywista. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". doktorku. Ray nie zabił współwięźnia.żadnego zerkania na boki. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem. Po naszej pierwszej sesji. który zalecał się do jego „protegowanego" . Gdybym natomiast doniósł na Raya. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym.Rozdział 1. rozniosłaby się pogłoska. a kontakt wzrokowy. byłoby to naruszeniem surowej reguły.będę nazywał go Rayem .odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej. którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. Potrzebna mi pańska pomoc. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. dla której mi o tym mówił. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych.w terminologii więziennej. o czym pomyślałem. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. przemilczałem sprawę noża. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. że Ray chce mnie sprawdzić. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . aby ustalić moją pozycję w zakładzie. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. Wydawało się. który ze mną nawiązał. Pierwsze. Chciałbym z panem porozmawiać". doskonale dla Raya widoczny. że zastanawiałem się. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. że jestern właśnie poddawany próbie. ale przeciw współwięźniowi. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. a może zrozumiałem. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. był tak bezpośredni i intensywny. Więzień . że nie biegnę uruchomić alarmu. Ray wyjaśnił mi. jak leci? Mam problem. szybko jednak uświadomiłem sobie. Przyczyna. zachęciłem Raya. Pohamowałem się jednak .może przeczuwałem. Ku mojej uldze. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować.

że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym. owoców i innych składników. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy.. że byłby dobrym kucharzem .pogwałcenie więziennych zasad. odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . Wciąż pamiętałem o tym. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat.. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. miał teraz znakomitą okazję.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika. jak przypuszczam. Któregoś dnia przekonał mnie. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. abym załatwił mu deklarację mojego ojca.dostrzegał w sobie talent do gotowania. Nie pomyślałem jednak. które można przerobić na alkohol. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. dokładnie poniżej miejsca. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. twierdził. zmęczony jego naleganiem. ale w końcu ustąpiłem. Kiedy ucichło zamieszanie. sporządził sobie ów nóż). Ustalono. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. ziemniaków. że kuchnia jest źródłem cukru. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. Kiedy go stamtąd wypuszczono. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia.

Zgodziłem się.przyszłość) kryminalną. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja . Dobrze znali Raya. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem.gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray.Rozdział 1. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do . na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . A przecież przekonał mnie. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. i nie peszył się ani odrobinę.no. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. odmówiłem mu poparcia. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. miał bo°atą przeszłość (i . Morrisa pięknie polakierowano.nie tylko mnie. Potem. wyremontowano silnik i układ kierowniczy. które podważały jego słowa. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. kiedy cytowałem dokumenty. i wielu innych. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie.jak się okazało . jeden z funkcjonariuszy. Kiedy go spotkałem. Łgał bez końca. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. w jaki zareagował. nadal spłacałem swojego forda. Sposób. do gotowania. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. Uznawszy ostatecznie. ale każdego. nieprzerwanie.pomimo moich kwalifikacji. że jest gotowy do poprawy. który miał później zostać naczelnikiem więzienia. mechaniki i tak dalej. od niechcenia. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami. zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. bardzo mną wstrząsnął. .

kto jest nowym właścicielem morrisa. odkryłem. Gromadząc materiały. Na początku roku akademickiego. „Hej. że powoli wyciekał z niego płyn. Świetnie nam się razem pracowało". kiedy był tam zatrudniony .zawołał. nawet nie mrugnąwszy okiem. Łatwo było temu zaradzić. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. ale problem. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. przewód hamulcowy został przecięty tak. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. Na szczęście. doktorku.zagotowała się woda w chłodnicy.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. że Ray pracował w więziennym warsztacie. Jak nam powiedziano. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. Któregoś dnia. siadywałem przez tydzień za stołem. ale okoliczności sprzysięgły się. po czym spadł na podłogę . po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. jak leci?" . czy myślałem wtedy o Rayu. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. że wprawię go w zakłopotanie. usłyszałem. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. spodziewając się. że podana przez niego lista . wprowadzałem go w życie więzienne. Być może to zbieg okoliczności. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki.chyba około roku. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". abym o nim nie zapomniał. kiedy naprawiano tam mój samochód. w tej przedkomputerowej epoce. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. Później. niedaleko od więzienia. notując dane kolejnego studenta. gdy przeglądałem jego dokumenty. Przy sąsiednim stole stał Ray. gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. Jasne. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. Nie jestem pewien.

Trzeba jednak przyznać. aby przedstawił mi szczegóły.Rozdział 1. Jak czytelnicy się przekonają. historia Raya ma swoją zabawną stronę. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. .oznajmił z uśmiechem na ustach. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. Przeczytałem. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. myśląc o własnej córeczce. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. sytuacja jest teraz zupełnie inna. że nie chcę go więcej widzieć. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie.oraz to. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy.j zapowiedziałem. że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa . że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. kiedy przysłano do mnie więźnia. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. których badałem od tamtej pory. a przy tym nie wiedziano. abym przeprowadzi! testy. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" . niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. po tylu latach. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. Teraz. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. wyrzuciłem więźnia za drzwi .ił zwolniony warunkowo. Kiedy zauważyłem. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. poprosiłem. a ponieważ byto od niej czuć. Wyjaśnił.absolutnie wbrew etyce zawodowej . że mój kolega dał się wyprowadzić w pole.

Uważała. Ku swojemu zdumieniu. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. samotność podróżnego . niepokojące zdarzenia.stwierdził krótko. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. powitała to z zadowoleniem. Czekał teraz na nowe zlecenie. A ona była osamotniona. . Wieczorem w pubie wyjaśnił. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. które widziała już przed kilkoma dniami. „Trzymam je dla znajomego" . Był bezpośredni. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół.Ach. jak do tego doszło. kiedy przyszła do domu przez południem. po paru dniach zniknęło. miała wrażenie. że wpadł pod samochód . gdzie było mu wygodnie.współczuł Dan przy obiedzie. w następnym . ale usuwała je ze swoich myśli. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead. Było to wbrew jej naturze.pięciokrotnie. Podróżował po świecie. Najgorsze. że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ. że dobrze się znają. nie wiedziała nawet. co może się trafić. że nie wziął ze sobą portfela. ale tylko wzruszył ramionami. Były wprawdzie drobne. Padał deszcz ze śniegiem. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. Za pierwszym razem. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. przeraziła się. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. Chętnie zapłaciła za obiad. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. Niemal zemdliło ją od woni perfum i . Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. Dopytywała się o szczegóły.zawsze przebiegał przez ulicę tam. że jest ujmujący i zabawny. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie.

odezwał się z niezwykłą zjadliwością.Za każdym razem. . jak boli zawiedzione zaufanie.mówił jak dawniej. pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej. podobne do siebie fizycznie. . że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem..to nie twoja sprawa.? . Bo minie.warknął. Pomyślała. łagodnie .Dokąd chodzę. . . .ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. niepohamowanej zazdrości. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne.Rozdział 1. wiem . Odwróciła się i spostrzegła. „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa. prawda? . BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. co robię. czego chciałaś. z kim jestem . Bliźniaczki Ariel i Alice. Po chwili zapanował nad sobą. co? .zawołała. Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię.Zawsze dostawałaś to.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło.. zachowaniu Alice.Nie będę tego tolerował. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. . skarbie.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze.To dla ciebie przykre. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem. Na pewno. aż ci minie. _ Gdzieś ty był? . że nigdy nie czuł. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania. . O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł. Nie zobaczyła go już nigdy więcej. Nie odpowiedział.O czym ty. . ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. Nie pytaj. kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie.

Rodzice nie potrafili już zliczyć. Obrażała się i miewała humory. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Przepracowała rok. Dorastając. Ariel bardzo to przeżywała. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. kiedy wydarzyło się coś takiego. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. kiedy nie zdołała postawić na swoim. Wszystkie siostry często ze sobą walczą. Alice odnalazła się na Alasce. Wszyscy odetchnęli. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Ostatnio. zwłaszcza jako nastolatka.w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . Ariel sprawiała pewne problemy. że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała. przestraszona. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. Była wytrwała. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . głodna i bez grosza. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. Helen nie mogła pozbyć się myśli. Obie dziewczynki były śliczne. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . uduszony. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. o którą się ubiegała.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. Alice z a w s z e była agresorem. ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. Telefoniczna wiadomość od Alice . Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. na podwórzu. ale Helen obserwowała z niepokojem. a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry. że Alice flirtuje . W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. znowu było coś „nie w porządku".nie była tak przyjemna. Helen odnosiła nawet wrażenie. Ale w sposobie. a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze.

pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. Kaucje sądowe i opłaty za terapie . na czym ów błąd polegał. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. także kradzieżą i prostytucją. Wkrótce jednak wyszło na jaw. choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. impulsywna. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice. kiedy usłyszała od lekarza. Zastanawiał się od pewnego czasu.. że Alice.stała się narkomanką i wszelkimi metodami.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. Ale może tkwił w podświadomości . że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. odkryła narkotyki. Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . nalegając. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. „Cieszę się. ale Helen miała wątpliwości. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję.. Była teraz nie tylko nieobliczalna. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . Może. skłonna do napadów furii. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić.ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. Szukając odpowiedzi na swoje pytania. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. jak powinna.. kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. Może mimowolnie zaniedbywała Alice. zdobywała pieniądze na swój nałóg.Rozdział 1. która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie. Szczerze mówiąc. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . o czym Helen wolała nie pamiętać). zdobywszy niezależność. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie.

ale żaden z niezliczonych lekarzy. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. 34 Psychopaci są wśród nas . jak radzić sobie z takimi trudnościami. należało wiedzieć. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. Wiedziała.niefrasobliwych. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. terapeutów i pracowników opieki społecznej. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. Kończył się przecież XX wiek. psychologów. które pozwalały opanować rozmaite fobie. spokojnymi dziećmi. Nikt nawet nie był pewien. którzy zetknęli się z Alice. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?". psychiatrów. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. że kłopotliwe. Wymyślono lekarstwa na depresję. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. radością. Ale chyba najsilniejszą emocją. stworzono terapie.

wiedząc o tym lub nie . w czym tkwił twój błąd. społeczeństwo potrzebują . zabierając twoją niewinność i dumę. ale także filozofów i teologów. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. ogólnie.porzuci cię.odpowiedzi na to pytanie. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. Rozważana z nieco innej perspektywy. funkcjonariusze więzienni i. prawnicy. pracownicy opieki społecznej. Pokaże ci wspaniałą zabawę. ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?".a skończy z tobą . i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. które zajmują się zdrowiem psychicznym. Będzie się uśmiechał i oszukiwał. Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. nauczyciele. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. N . co się stało. A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji. lekarze. A kiedy z tobą skończy .

ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu. uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. „ze względu na niepoczytalność". środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza. subiektywny dyskomfort. że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej.na przykład Edward Gein'".„umysł". są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. psychopaci są rozsądni. W odróżnieniu od osób psychotycznych. w tym Psychozy.„choroba". bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . halucynacje i głęboki. że nie ponosi za to odpowiedzialności. wiedząc. Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. żeby zrobić coś takiego". niemającymi kontaktu z rzeczywistością. musi być psychopatą". Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. „Ten.uważamy. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . Możliwe . które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym. kto ją zabił. a ich zwłoki . dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . pathos . Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach. Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. Gein zabijał. którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. ani nie cierpią na urojenia. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). Co więcej.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . Jak wcześniej wspomniałem. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . że w okolicy grasuje psychopata".

Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Gollmar. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a . 22 R. .dokonują przerażających czynów.] szkoda.. ubrań. że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. Trafili do więzienia. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku. masek.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. choćby Ted Bundy. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«. co oznacza. że są psychicznie chorzy. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. a nie »socjopatę«.Rozdział 2. 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. Torturują. Wielu z nich. że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. a niektórzy do celi śmierci. że oskarżony jest chory na psychozę. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. zabijają i kaleczą . zostało zdiagnozowanych jako psychopaci.„rasowym psychopatą". John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas.H. Edward Gein. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . podczas gdy autor scenariusza filmowego . Poprzedziła je parusetletnia debata. New York 1981.. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą". Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie.

podczas gdy inni . posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i . Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka.. Odpowiedziałem: „Jasne. która oceniała pana w więzieniu. Mówiła.Powiedziała mi.. a spadłaby z krzesła.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. biologiczne i genetyczne. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata.przekonani.Czy lekarz psychiatra. Nie żywię wrogości. myślę. Zabawnie było.również autor tej książki . psychopatą.Czy to nie to samo? W: . opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas . rozumiem.. jaki jestem. że jestem. że psychopata to dla mnie dobre określenie. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne. Socjopata źle się zachowuje. Oto interesująca rozmowa. a przez drugiego . Niektórzy klinicyści i badacze . Tak. Ja nie mam żadnych pretensji. żebym się nie przejmował. bo wychowano go niewłaściwie. który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii. bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników. którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . Może ma pretensje do społeczeństwa. D: . wolą termin s o c j o p a t i a .Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?". przekazała panu jakieś informacje? W: ..podobnie jak większość socjologów i kryminologów .jako psychopata. Terminem. wolałbym być psychopatą niż socjopatą. Mało brakowało. nie socjopatą.Skąd. Po prostu jestem.

jak empatia. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. Warto o tym pamiętać. egocentryzm. poczucie winy i tak dalej. psychopatami zaś j e s t wiele osób. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. . tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". Washington 1987. zasięgając porady co do psychopaty. Mental Disorders. społecznie dewiacyjnych zachowaniach. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. a mianowicie na obiektywnych.stical ManuałRozdział 2. Diagnostic and Statistical Manua. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. Trzeba się upewnić. a pozostają na wolności. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). którego napotkaliśmy na swojej drodze. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. 1987). Według DSM-III i DSM-III-R. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. uważano.

J.D. red. W. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. Psychologia.por.J. T. Chociaż testy potwierdziły. " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. S.398. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości. cyt. Hart. Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Livesley. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. którzy pisali o psychopatach. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. nr 100. New York 1995. Hare.D. . był Philippe Pinel. s. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach. dz. 391. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. Podręcznik akademicki. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną .

Rozdział 2. Wyostrzanie obrazu 41 .

aby odkryć bohatera. że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem.jak komentuje Weiss . Nie trzeba dodawać. że kompania rusza do walki. Za danie polega na opanowaniu zamku.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod .] wystawił głowę. Była to . 26 . aby ustalić. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści. przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu. s. kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich.. nr 5..jak podsumowuje Weiss . 119. Osobnicy ci.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J.to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. że film portretuje ich jako herosów . Film opowiada o wyborze. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem.i posuwali się wstecz. Albo zaczynał od kradzieży żywności. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . aż do poziomu kompanii. przedstawia zupełnie inny obraz. kiedy wszyscy inni byli schyleni. ale w rzeczywistości . Psychiatra James Weiss. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. który wymagał planowania. jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu. Wiedząc.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. Weiss. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie).powtarzająca się „ta sama smutna historia". Nie trzeba też przypominać. Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974.

Princeton. Louis 1976.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. J. które postrzegał jako dotkliwy. Cleckley. The Psychopath. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . . Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . W. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. Cleckley. Po pierwsze. wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania. McCord. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H.brakiem zahamowań i skrupułów . a nawet diabolicznym. New York 1981. Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. McCord. St. Jeśli nie zaznaczono inaczej. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. An Essay on the Criminal Mind. problem społeczny. ucieleśnienie zła. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. The Mask of Sanity. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Louis 1976. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. Disorders of Personality. Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . The Mask of Sanity. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . T. które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób. St. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. choć ignorowany. Milion. New York 1964.

nie zapełniając setek stron.lego bywalca cel więziennych. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów .umiejętnie zabiegają o zwolnienie. s. jakimi wyraźnie się kieruje.to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. 173-174. „niezwykły urok". Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. „zajmujący rozmówca". 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . Jego powtarzające się antyspołeczne działania. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. jak „spryt i lotność umysłu". Jak zauważa Cleckley. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. banalność motywów. Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. gdzie nikt ich nie chce . Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. Piękno i brzydota .chyba że w bardzo powierzchow. aby przekonać sąd. że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu.29 Tamże. Uważam za bardzo prawdopodobne. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości. który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów . . radością czy dążeniami ludzkości. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń.

90. nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. że inni są nimi poruszeni. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. s. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. Co więcej. groza i humor nic dla niego nie znaczą. nie potrafi dostrzec.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . nie są w stanie go poruszyć. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. żeby zminimalizować zagrożenie. zło. co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. miłość. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . że wcale nie rozumie ' . gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. czym kierują się psychopaci . bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. Nie można mu ich objaśnić. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu.dobro. Tamże. i żadnym sposobem nie pojmie. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. To tak. jak i dla poszczególnych osób. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy.

a nie jabłka i pomarańcze. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju. Kto wie. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. Człowiek ten. czym charakteryzuje się psychopata. dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. Więźniowie. Co więcej. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. mieli natomiast ogromną motywację.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. łatwo odgadywali cel.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . (2) z pewnym trudem. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. wśród których prowadziłem badania. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. że bierze w nich dobrowolny udział. . zmianie przydzielonych im zadań. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. (3) nigdy". 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. na wolności trudniący się napadami na banki.

ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką.. które przypuszczają. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej . [.. fałszerstwie i kradzieży. ale bytem wart swojej ceny . rszechnej wiedzy o badanych osobach. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. Kiedy Gall dowiedział się. że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. uważa się za humanitarysłę. aby odpowiadała ich zamiarom. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992. „Jasne. a niekiedy miłość. jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. bratem ich pieniądze.1 Zdarzało się. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną. . Gall.jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym. Zbierając informacje. że kalifornijska policja jest na jego tropie. towarzystwo. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. Zapewniałem im zainteresowanie. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe.Rozdział 2.pisał reporter Dale Brazao . skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. budowaną na oszustwie. Ma twarz z rodzaju tych. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego.mówi.kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Zaspokajałem ich potrzeby. sympatię. które każdemu wydają się znajome.i znacznie więcej. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. [. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. j Kto wie. jak określiła go jedna z ofiar. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet. które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich.. . które rzekomo dotyczą psychopatii. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao. Z bezczelnością. czego potrzebował .

wpadnij do mnie znowu. aby udzielać konsultacji współwięźniom . trzeci . ale nie na tyle niezrównoważony. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową. za opłatą. Wyjaśnił. może przygnębiony i lękliwy. aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. Jak się okazało.48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. zwłaszcza na MMPI . dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych.że jest lekko niezrównoważony. Kiedy stwierdził. co im się mówi.oczywiście. gdzie spodziewał się „łatwego życia". Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. załatwimy wszystko tak. Pewien więzień. że świetnie zna się na testach. drugi . żeby nie dało się ciebie leczyć. i wróci! do głównego więzienia. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. którzy wierzą we wszystko. Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. „. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). napisał kolejny test MMPI. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. tabel wyników. Decydował. Stworzył więc profil . żebyś wykazał znaczną poprawę".że jest całkiem normalny. tym razem okazując się psychicznie zdrowy. który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych. a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. to powinieneś być trochę niespokojny. Więzień ów stwierdził.

a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. Ironia sytuacji polegała na tym. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej. Skala Ob. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. posługując się też innymi metodami. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. Aby zgromadzić dane. którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii. w jaki formułowaliśmy diagnozy. powołałem zespół klinicystów. które następnie sprzedawał współwięźniom. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . Postanowiłem uporać się z klasyfikacją.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". którzy tylko łamią reguły- .Rozdział 2. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi.

32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. przypis 33). Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob. .

. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi. [. [śmiech]. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie... Ale owszem.. żeby uczucia mnie krępowały.. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach. a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego. to znaczy.. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy. czasami.Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa.powiedzmy sobie szczerze .] Czy jest mi nieprzyjemnie. może planuje jakiś kant... zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas. nie ryzykując. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę... robisz. ale .. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. myślę. a jakie to uczucie.. że jak najbardziej.. D .. co należy... kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No..każdy próbuje cię wyrolować. jakby.. załatwiasz sprawę.. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. [.. Ale zwykle to tak.. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty. panować nad uczuciami. tylko nie pozwalam. och.] Trzeba uważać..

52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia .interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '. i jeżeli szukają fachowej porady.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych. jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych. że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale. którz* są biegłymi sądowymi. powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . Wielu ludzi jest impulsywnych. Należy też pamiętać. gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . publikowana przez Multi. Symp.Health Systems. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. Jeżeli czytelnicy podejrzewają.

Często próbuje wywołać wrażenie.zespołem wzajemnie powiązanych objawów.. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. zdolnymi do błyskawicznej. Cormier.. że mam piękne oczy.A. G. inteligentnej riposty. psychiatrii. filozofii. C. literaturze. medycynie. Zanim skończyliśmy. że psychopaci udają . Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. jakby nieszczerzy i powierzchowni. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. bywają sympatyczni i pełni uroku. co jednak nie czyni z nich psychopatów.lent recidwism. czułam się już niezwykle. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody . i na ogół umiem rozpoznać oszusta. nr 15. że zna się na socjologii. psychologii. ale przekonujące historie. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki. co powszechnie o nim wiadomo.Rozdział 3. „Law and Humań Behavior" 1991. wyjęłam notatnik. które ukazują ich w korzystnym świetle. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. sztuce lub prawie. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. że dałam się nabrać na taką sztuczkę". korzystając wyłącznie z obszernych. M.E. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np.T. Sygnałem takiego nastawienia bywa . s. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni. 625-637). hm. Potrafią dobrze się zaprezentować. Psychopathy and vio. i umieją opowiadać mało prawdopodobne.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. Usiadłam. Jestem osobą ostrożną. Rice. a gość natychmiast mi powiedział. Harris. Psychopatia jest s y n d r o m e m . Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. ładna.

. gdzie Dick postanowi! „uderzyć". W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. w Missouri.. tylko żebyś przy mnie stał.. [. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. że Bradfield zawsze miał „dobrą. to niewiarygodne. „który właśnie się żeni". zrzuciwszy drelichowe spodnie. dz. Tak. Echoes in the Darkness. J.. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. Osoby zorientowane w dziedzinach. [. Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę.. to trzeba mu przyznać. nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. psychopatycznego nauczyciela. Dick! Zręczny. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. pierwszym z miejsc. ale nic ponadto". Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. Ktoś skomentował.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. która przygotowywała doktorat z psychologii. jak on potrafi! „wykiwać faceta". Rany boskie.. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. co będę mówit. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. dwuzdaniową kwestię na otwarcie. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. Sprytny. Wambaugh. co mu potrzeba z ubrania". Jak mówiła. cyt. [. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. Raźno wmaszerowat do sklepu.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. . że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. przymierza! ponury garnitur. Pomagam mu przy kompletowaniu tego.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. To znaczy: prawie wszystkich.

dużo lepiej oceniałbym własne życie". Ale dni po prostu mijały szybciej.. a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. przystojni faceci. B. s. szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej.Rozdział 3. że sprawiłoby mi to wielką radość. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!". Przypuśćmy. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. która jest nie tylko fajna. Próbowałem tego już przedtem . Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. Czynić ich życie weselszym. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę. człowiek. Zieliński. Nie można go odzyskać. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. Z zimną krwią. nie myślę . A tacy goście jak pan czy ja. a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. tłum. Dick sięgnął do tylnej kieszeni.wiem. Capote. Warszawa 1990. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia.próbowałem nadrobić czas więkT..wać ludziom to. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. na przykład. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. na którą opiewał rachunek. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . Oczywiście. ale i nadziana.nie. a poderwał sobie kiciunię. 161-162.] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. który przy kieliszku wina oznajmia. czego sam nigdy nie miałem... Myślę-. bo przedłożył czek in blanco. aktywnością. choć niekoniecznie. Sprzedawca wręczy! im rachunek. Profil: uczucia i relacje 55 . że nikt nie mógłby nań się nabrać.[.

56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych... ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo. z ogromnym dystansem. abym w niego wierzył. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym.]. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie. McGinniss. Tamże. Fata! Vtsion. s. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień". Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. elokwencją i swobodą [. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu.]. W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. 668. jest człowiekiem niezwykle wymownym [. ale także z innym. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b.. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu.]. którego uważał za psychopatę: J. w jaki przedstawiał [swoją] historię. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi... Mówił o wydarzeniach. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić. Według mnie. które budzą absolutną grozę. może przez siedem lub osiem.. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. New York 1989. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci. .

zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej.. gwałt i oszustwo). Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". że nie przestrzegam prawa . Smali Sacrifices. [. A. którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych .Rozdział 3. istoty wyższe. Ja dostałem dwa. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". Ja. że jestem zbyt przyjacielski". Nigdy nie naruszam swoich zasad". s. dz. Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. 678.Przestrzegam własnych praw. Rule. 468. na przykład. 38 Tamże. ile gwiazdy jedynej" . dodając: „dałbym dwunastkę. „Nie chodzi o to.oznajmiła pewna badana przez nas osoba.nie tyle najjaśniejszej gwiazdy.pisała Ann Rule o Dianę Downs. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym.] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej.gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. . byłbym błyskotliwy". grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata.. czy ma jakieś słabo. s. którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. może oprócz tej. Ja. pełnej blasku . Zdarza się. . Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek. cyt. ale to już byłoby samochwalstwo.. „Mój partner dostał rok.

zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jack. finansowych lub osobistych problemów.i podwyższono mu karę do trzech lat. jak wyglądam.nie wiedzą. apodyktycznych i zuchwałych.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. jak osiągnąć wyznaczone cele. Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. niezbyt wykształcony. Uważają je za tymczasowe komplikacje. Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy. skazany za kradzież z włamaniem . Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. W odpowiednich warunkach . i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. Nie potrafią uwierzyć. Psychopata sądzi. Później osobiście złożył apelację . myśląc o zwolnieniu warunkowym. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem. znajdą się chętne ofiary . zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. którą zamierzał napisać na swój temat. że jego zdolności pozwolą mu być. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. wywołane brakiem szczęścia. Psychopata w więzieniu. Pewien więzień. jak .oświadczył nam jeden z badanych. i już obliczał. zadufanych. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". kimkolwiek zechce.pewnych siebie. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach . jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller. trafi się sposobność.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" .jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli.jeśli dopisze mu szczęście. bezwstydnych fanfaronów .

Nieźle było. skończyłem już z tym wszystkim". Jack opisywał powtarzające się bijatyki. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. Uważam. Poza drobnymi kradzieżami. dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. Osoba rozmawiająca z Jackiem . żeby kobieta zupełnie się wycofała. żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. . żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. niż stracili". leję pedałów. żeby utrzymać czworo dzieci. czasami musiałem kraść.jedno nie mniej naturalne niż drugie". że powinny siedzieć w domu. odkąd skończyłem czternaście lat. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. ale nie robię nic złego.Żartuje pani? Kłamię tak. „Jasne. a wtedy zostałbym tylko ja".Kiedy skończy pięć lat. które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. Później przedstawił szczegółowy.Zdarzały się jakieś kłamstwa? . kiedy byłem w piątej klasie. Cholera. chcę mieć syna . naprawdę było nieźle. „. ciężko pracowała. załatwię. Piękna stać. czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. po wyjściu na wolność. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". który stale przerywał.Rozdział 3.zapytała psycholog. jak oddycham . tym więcej możesz od ich wyciągnąć. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. Była silna.każde z nas poszło własną drogą".psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - .oświadczył w rozmowie. przypominając samemu sobie: „Ach. . Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". K o c h a m kobiety. Chciałbym. „Teraz. i będę mógł go wychowywać na swój sposób".najpiękniejszą osobą na świecie. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". żeby wydostać się z miasta. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką .

Był okropnym gadułą. . oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. Planował uczciwe życie. BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. jaki ich działania wywierają na innych. czy kiedykolwiek był pływakiem.60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. jakie przeprowadziła. to bym poderżnął mu gardło. Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. miał trzydzieści osiem lat. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. Nie wiadomo. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. że był to nie tylko najdłuższy. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. czy odczuwa żal. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. Trochę go pociąłem. z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. a ja gniję w pudle. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. Na pytanie. Zapytany. ale gdybym chciał go zabić.

Przestępcy za kratami uczą się szybko.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . Nie jest rzeczywista. ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . mam wyrzuty sumienia". ale później przeczą sobie słowem lub czynem. chanizni społecznej kontroli . Swoisty me40 S. Na pytanie.i to bardzo niezdrowy. że jestem w kiepskim . że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie.G. H. bo „dostała bolesną lekcję życia". New York 1989. którym się posługujemy. s. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet.To mechanizm.Rozdział 3. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. psychopaci czasami wyrażają skruchę. Złudzenie. Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. to się stało.w c a l e mnie nie martwi. dla której wtedy tak zrobiłem.Wyraźnie było widać. który oświadczył. Michaud. młody więzień odparł: „Jasne. Ted Bundy. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia. 41 To tylko sen!" . Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. i dlatego do tego doszło". 284. 41 Tamże. Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością.powiedział inny więzień o mężczyźnie. .mówił w więzieniu. W dalszej rozmowie stwierdził. Poczucie winy? . Aynesworth. Conuersations with a Killer. 2 drugiej strony. . Musiała być jakaś przyczyna. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. żeby panować nad ludźmi. Co się stało.

. raniąc go śmiertelnie. . Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. „Nie uważam tego za właściwe określenie.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. lecz również wolność. Letters from Prison. kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. że coś złego w ogóle się wydarzyło.. Abbott bronił się sam. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. przyjaciół. a potem ni stąd. Wyrzuty sumienia sugerują. Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża. czy czuje wyrzuty sumienia.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor . byt to wypadek". że zrobiło się coś złego [.]. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. która go zraniła. to było czyste pchnięcie". ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . a niekiedy zaprzeczają. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta.62 Psychopaci są wśród nas nastroju. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". J e ż e l i jestem osobą.. amnezji. wcale nie cierpiał. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania.. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. kelnerem w nowojorskiej restauracji. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć". Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. który poprosił go o opuszczenie lokalu. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał.

a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. rąbnąłem to wszystko. mówią o mnie miłe rzeczy . Inny badany.mogą zgarnąć forsę z polisy.. Podają ich nazwiska w prasie. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad.twierdził John Wayne Gacy. Zawsze tak robią". że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . widzę. zwykle pomniejsza. Zob. który wyciąłem . PBS. New York 1985. Są wywiady z pokrzywdzonymi. Two ofa Kind. Kobiety.o napadzie albo gwałcie. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. nikt nie ucierpiał. że życie jej męża „nie jest warte grosza". żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . Jak na ironię. 0'Brien. [. oraz J. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego. także D. na przykład. powiedział: „Jasne. który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . The Psycho pathic Mind. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . 27 marca 1984. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze.że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary. The Hillside Stranglers. Origins. Będą się domagali więcej. Reid Meloy.Rozdział 3. Frontline. Dynamics. Niektóre z nich mi dziękowały. Abbott oznajmi! pani Adan. Po prostu nie traktowałem ich brutalnie.. nikomu nic się nie stało. kiedy w ewidentny. bardzo skrupulatny. and Treatments. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990). odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem.] kiedy patrzę w przeszłość.że byłem uprzejmy i taktowny. Northvale 1988. Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer. niż cały ten szajs był warty. seryjny morderca psychopata.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała... Jones. drobnych i nieistotnych. który zdumiewająco odbiegał od tego. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach .] Granica między prawdą i fikcją. który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów. ale też z informacjami. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. lecz także w niezliczonych szczegółach. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów.Genene przedstawiła obraz swojego życia. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną. bo jest tak dokuczliwa". kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . Jej „urzekający sposób bycia". podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu.]. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. że czyni się ją „kozłem ofiarnym. ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. [. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [. które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. Jak wszyscy psychopaci.. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene.. pielęgniarka z San Antonio.oznajmiła z szerokim uśmiechem.pisał Elkind . co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. „Podczas naszej rozmowy . Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją. aby odegrać rolę bohaterki. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych.Rozdział 3.

Metoda najwyraźniej się sprawdza. powiada: „Mam IQnie do pobicia. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. naciągaczy i kanciarzy. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. trudno się dziwić. Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". Psychopaci .70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. jak „sprawia korzystne wrażenie". a część z nich przestanie być pierdołami". Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję". Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. zaliczyłem wszystko na medal. Naturalnie. że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. w których uczestniczył. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". Chce również zamieszkać z rodzicami. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. których nie widział od siedemnastu lat. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. że psychopaci skutecznie oszukują. okradaj i manipulują. Wspominając testy psychologiczne. zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. „szczery i bezpośredni". „inteligentny i wygadany". nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej.

wyczyścił nas ze wszystkiego. jedzenie.wzjęcie upadło. Nadal mnie to wkurza. potrafił być przesympatyczny. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć. że ktoś mnie tak wykiwa . Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". przybory biurowe . „Ach. Nie mogę uwierzyć. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. A potem obrobił nas do szczętu. „Lubię nabierać ludzi. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. Tym razem zniknął na dobre. Nigdy bym nie przypuszczał. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów". no i nasze przedsię. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. że wiem. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane.oznajmił jeden z naszych badanych. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. Nabieram was w tej chwili" . że wstydzi się i żałuje. inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe.Rozdział 3.wspominał działacz społeczny. . bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. lata siedemdziesiąte . 2e dałem się nabrać na taką gadkę. meble. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. Bez względu na rodzaj pomysłu. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. jak z nimi postępować. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych.

jakiś wprawny manipulator ogłasza. Podszedł do nich. Na przykład. która przyznaje zwolnienia warunkowe. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. Choć . takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę.z myślą o komisji. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż". nie mówiąc już o dobrach materialnych. dużego i małego kalibru. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. Pożegnawszy się po przyjacielsku. promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład.oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . aby kształtować swój pozytywny wizerunek .72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. Jeden z naszych badanych opowiadał. „Pieniądze rosną na drzewach . nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. Uzgodniono warunki. ale dla stworzenia jej po. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych. Teraz. a czynią to nie dla „resocjalizacji". jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. co się mówi. wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu).zorów.wbrew temu. które są akurat w modzie.. podszywanie się pod kogoś innego. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić..

jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości. Ted Bundy kupił sobie parę kul.gerBeside Me (Obcy obok mnie). aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. nierozważnych decyzjach . Możemy jednak przyjąć. którzy są gotowi w nie uwierzyć. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy .najbardziej osławiony seryjny morderca. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty.takich jak przejażdżka z nieznajomym. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. zwłaszcza jeśli jest się młodą. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi.Rozdział 3. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. niekiedy zaś. Chwilowo „niepełnosprawny". kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". kiedy to. ale . sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom. aby zdobywać kobiece zaufanie. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. co działo się w głowie Bundy'ego. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować.jak pisze Ann Rule w książce The Stran.na ogół sprawdzało się znakomicie. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. Bundy zmienia! taktykę . Było to genialne posunięcie. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. Nigdy się nie dowiemy. którą wypróbowywał wielokrotnie. stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . z natury nieprzeciętny. że nasze przypuszczenia są słuszne. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. z nogą w gipsie. Tak się niezwykle złożyło.niekiedy miat rękę na temblaku.różnych wersjach metody. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . czego od nich chcemy. Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni . Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości.

Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu. s..oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. Aynesworth.. Ted Bundy. dz. czy uważa. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem. odpowiedział: „Dobre pytanie. który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. Baczny obserwator odnosi wrażenie.tywnych. H.atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. „Wierzę w uczucia: nienawiść. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie".74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej. Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. 3.. ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. Rezultat? Dziwna. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. Downs . dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i . która postrzeliła troje własnych dzieci. ukazać wpływ Bundy'ego na innych. 50 c S. Michaud. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. wykazują skłonność do dramatycznych. że zasługuje na śmierć.jak ja sno wynika z tekstu . że odgrywają kom° dię. Chociaż od wyroku minęły lata.G. Uważam.. a gniew z poirytowaniem. Czasami przypisują sobie silne emocje. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów. pożądanie i zachłanność" . Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. aby wykorzystując własne doświadczenia. z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. tak naprawdę sami niewiele czując. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. cyt. gniew. niesamowita książka o psychopacie. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule. smutek z frustracją.

Quaya do wniosku. że psychopata . że miałam szczęście. według sądu zadanej własnoręcznie).C.i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. uczucia psychopatów są tak płytkie. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. Gdybym oberwała tak jak one. Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Szczęście miały moje dzieciaki. że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia. ale tak n i e j e s t . choćbym bardzo chciała. wciąż bardzo mnie boli. 1. Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«.Rozdział 3.tak opisywał swoją hologów J-H. noszę w ramieniu stalową płytkę .dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . ale nie zna melodii"^ . Wcale nie uważam. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . że dzieci. Cholera. a także ona sama. Blizna zostanie mi na zawsze. Zdaniem wielu klinicystów. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. Kiedy podkreślano. " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. 52 wszyscy bylibyśmy martwi" . ż e ich doznaję (a zatem wiem. Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów . Johnsa i H. Mając trzydzieści siedem lat. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści.całe ich spektrum które znam tylko z relacji. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. czym są). że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . 26 września 1988. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. 10 października 1991. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia . Potrafię sobie w y o b r a z i ć . padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia.1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair.

217220. Quay. co dla innych oznacza „strach". s. że mam przywalić komuś. że nie bardzo rozumie. Odparł: „Nie. jak sam czułby się w takiej sytuacji.H. wyćwiczone. 51 . Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. żeby opisał. Jedna nawet puściła pawia na banknoty. Letters from Prison. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. ale nie wiem dlaczego. . ale bez rzygania". Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. Inny psychopata wyznał. widzę. Chyba kompletnie wymiękla. Johns.C. 13. In the Belly of the Beast. Abbott. s. Zapytaliśmy. Jest zaprogramowane. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. New York 1981. pewnie bym Słę bal. Najpierw wywołuję w sobie złość". To zupełnie to samo. Bez problemu włączam to i wyłączam". kto nie chce oddać kasy. Poprosiliśmy. H. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. J. nr 36. „Journal of Consulting Psychology" 1962.

czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka. Najnowszą pracąjest J. D.D. nienie. Chichester 1978. „Szukałbym sposobu. Zapytany. Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to.scular correlates of psychopathy. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. 6-10. Electrodermal and cardiooa. A study of awciety in the sociopathic personality. nr 55. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. że serce podeszło mi do gardła". „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. s. s. W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru.D. R. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. ale niezbyt o to dbając. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. 231-245. nr 17. Ogloff. być może przewidując. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". że chodzi o to. Schalling. przyśpieszonym biciem serca. że opisujemy lęk. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". Approaches to Research. Lykken. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały.nal Justice and Behavior" 1990. Mówił: „Oddałbym pieniądze". [w:] Psychopathic Behauior. „Próbowałam się odezwać. Literaturę przedmiotu omawia R. . drżeniem i „ściskaniem w dołku". wyraźnie go zdezorientowało. a pożałujesz". „Crimi. żeby was załatwić". S. Zdarza się często. red. mając emocjonalną świadomość konsekwencji. Bywam nieźle podkręcony. Hare. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. Nasze wyją. suchością w ustach.77 Psychopaci są wśród ras nych. a nie o to. jak by się c z u ł. co by myślał lub robił. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. Hare. co ewentualnie nastąpi. Jest to ważne dlatego. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni. Wong.

zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". jest niekompl ny. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać. Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. Russell usiłował wmówić żonie. „Zabrać dziewczynki bez zabijania". jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. a nie społecznie akceptowaną osobowość. Wyrażała obawę. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów..------------------- Na podstawie artykułu R. Powiedziała też. „Zabić dziewczynki iJustina". którą tworzy sobie na zewnątrz". Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. Ale. co się stanie. co muszę znosić«. W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. [. a ja miotatam się i krzyczałam. 56 --------. kiedy powinien płakać. zabijając ją". . „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". gdy zatłukł [ją] na śmierć. jeśli całą winę będę zrzucać na męża". zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu. nic". kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. wyrzutów sumienia. ..oto. szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. wspominała. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze".opowiadała Terry. W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego. że ogarnia ją obłęd. Będzie wzorowym więźniem. McDowella. I wtedy ucieknie"jb. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył.»To on jest psychicznie chory. „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. Jak komentowat jego kurator sądowy. a później brutalnie pozbawił ją życia. „Zabrać dziewczynki. Jego t^ecia żona Terry.. a kiedy się cieszyć". nie rozumie. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. Terry stwierdziła-. jak dodała.] Żadnego strachu. o tym. która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki.Russell siedział sobie spokojny. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu.

. Princeton W 1954. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna. Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. McCord. Jeśli naruszy owe zasady. An Essay on the Criminal Mind.jeden dotyczący uczu i relacji. The Psychopatii. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych. reakcje emocjonalne są płyt. głównie o charakterze poznawczym. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW. czuje się winny.. impulsywność bardziej wyrazista. choć wypaczony. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony. Drugi aspekt. Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. McCord. s. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . system wartości. 51. McCord. McCord i J.sze.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości.. Profil: uczucia i relacje 79 płytki. drugi zaś odchyleń społecznych . The Psychopatii. W. jawy ze Skali. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. J. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań.. Oba aspekty .Rozdział 3.

morderca z Teksasu. „Zrobiłem to.to najczęstsze uzasadnienie. zaabsorbowany własnymi potrzebami.H. . Ci dwaj goście mieli cholernego pecha.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie. którymi zwykle kierują się psychopaci. „Psychopata jest jak niemowlę. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?". Tamte morderstwa były bez powodu. n i e m y ś l a ł e m . Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy.pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. zmienione plany. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . splądrowane domy. ulgi lub przyjemności.80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami.f . I oto ich rodzina.D. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . zranione uczucia . n i e p l a n o w a ł e m .]. [. zerwane kontakty. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała. gwałtownie domagający się zaspokojenia" .. co się stało: porzucone posady.. posługując się rozsądkiem" [podkr. Wściekłość to nie jest rozsądny powód. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji ... godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. Gary Gilmore. bo taką miałem ochotę" .nie hamują swoich pragnień. w większym natomiast z pobudek. lekceważą potrzeby innych.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji.R.a to wszystko nieraz z . wzbudził zainteresowanie w całym kraju.

ale . Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany. a na porażkę. McCord.działania pod wpływem chwili . dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. władowalibyśmy mu się w bagażnik. McCord. stanowi prawdziwe zagrożenie. nie pożyję sobie dzisiaj". pogróżkami i złorzeczeniem. w. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. który nas bezpośred..nie znoszę tkwić w miejscu" . rozczarowanie. opowiadał.Rozdziat 4. który jest przed nami. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności . a do jej przełamania wystarczy byle powód. Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. poza pojazd. koczownikiem . Profil: tryb życia 81 błahego.to typowa wypowiedź. a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją. Jeden z naszych badanych. zwykle potrafim się pohamować. Pewien mężczyzna posłużył się analogią... wydawałoby się. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. Jeśli ciąg. Łatwr ich . powodu. aby wyjaśnić nam. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie. sPoglądać daleko przed siebie. dz. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach".mo poprzedza.'e będę myślał o jutrze. Psychopaci są więc pory\ czy. ciężko raniąc jej pracownika. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. The Psychopath. s. cyt. Ale przecież właśnie samochód. J. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. Ponieważ nie chciało mu się wracać.. „Jestem wędrowcem. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy. 9.jak się zorientował .

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. „Przyrzekam.mi zaufać". listy polecające. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi.z oczywistych powodów. Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów. nie zawsze pozwalają wykryć tych. Chciał zweryfikować opinię. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. zetknął się z nosicielami wirusa. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. Zapytany. że to się nie powtórzy". niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. nie stosując żadnych zabezpieczeń. stałem nauczkę". jakie ich działania mogą przynieść innym. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach.Rozdziat 4. Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. Przyznał jednak. . że wiele spośród tych osób to psychopaci. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. a mianowicie psychopatów. Do wypadku trzeba dwojga". nie wypełniają swoich zobowiązań. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . Pewien dwudziestopięcioletni więzień. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia. „Pros. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. testy osobowości. ale jestem w tym dobry. jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. ucieczkę z miejsca wypadku. ski. Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. „To było zwykłe nieporozumienie". Jak opowiadał. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. fakt. uczestnik naszego projektu badawczego.

zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. usłyszał ich rozmowę i .ry'ego Smitha. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . ten „od mówienia". Jak relacjonuje Capote.jest „od roboty". .żaliła się znajomym. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per. Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów. drugi zaś.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " .ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. tworzą straszliwy duet.] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " .| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. ten „od roboty". Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa.elokwentna. posługuje się oszustwem i manipulacją. Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany.i z o r e m .88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. zeznając przeciwko sobie nawzajem. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . że wkrótce będzie bogata. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok. Spotkany mężczyzna . mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. Zamiar się nie po. Wspólnie obmyślili plan-. Wymagający. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto.. ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y . Drugi. straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią). zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę..agresywny psychopata w średnim wieku . czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt. Dopóki są zgodni w swoich planach. kto jest do niego podobny. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie.jak to opisał .zastraszania i bicia .złapał dilera za jaja i przekonał go.p o d j e g o n a d . śmiertelnie niebezpiecznym partner. Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu. drugi łamał opornym nogi. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. Oczywiście. Kiedy „mówca" trafił do aresztu. Inny przykład: młoda kobieta . Ale zdarza się. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. pasożytnicza psychopatka . bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. Jeden z nich.

pełnych przemocy T. oszustwa. znęcanie się nad rówieśnikami. Z zimną kriviq. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. zakłócanie toku lekcji. „To zrobił Perry. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie. Ponieważ wiele dzieci. dz. wandalizm. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. s. 367. Capote.. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. podpalenia. kradzieże. wagary. Nie mogłem go poić. . ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne.Rozdziat 4. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. cyt. nadużywanie środków odurzających.

także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. Inny badany. aż zdechł". które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry. Mężczyzna.90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. wagarować i uprawiać seks. seryjny morderca z Milwaukee. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. koty i żaby przybite do drzew.wspominał. odsiadujący wyrok za oszustwo. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jeffrey Dahmer. Okrucieństwo wobec innych dzieci . Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. mówił nam ze śmiechem. D. 64 . Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. szokował kolegów i sąsiadów. a nawet przyjemne doświadczenie. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. których nie chciała zatrzymać. Mówił też. brać narkotyki. ale woleliśmy je ignoZob. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . uśmiechając się. nawet kiedy są wściekli. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. były jak ostrzeżenie. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. opowiadał. i pełzał dookoła. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. „Straszne rzeczy. Goleman. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić.

prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali. które postrzegają świat jako źródło korzyści. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych . że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". Sam tworzy dla siebie reguły. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. . że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". kradli. Błock.Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. jak jednak informują środki przekazu. zrozumieliśmy ze zgrozą. M. byli chuliganami. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne . red. Niezmiennie wyrachowana. zarówno w dzieciństwie. Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo. Zob. znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć.Rozdziat 4.usłyszałem od pewnej matki. D. J. kłamliwe dzieci pozbawione empatii.Weus. . New York 1986. 01. Radke-Yarrow. na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. Impulsywne. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. jak i w dorosłym życiu. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. Profil: tryb życia 91 . antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca.

Przechwalał się otwarcie.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . często balansują na granicy prawa. Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. . Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. których nie zdołano mu udowodnić.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny. NBC.Myślę. Walker sugerował. lecz próbują wszystkiego. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. Danielem Walkerem ": „. że popełnił ponad trzysta przestępstw. nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. że sam jest nie tylko zabójcą.są nieetyczne. które .Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. Nieraz także dopuszczają się czynów. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej. przyjaciół.Ale Manson był tylko zabójcą". finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. . . w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. 3 listopada 1991. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. " Diabolical Minds. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. zdrady małżeńskie.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych.choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . nieuczciwych praktykach. prowadzeniu podejrzanych interesów. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych. znajomych i współpracowników.

psychopaci nie są jedynymi. W twierdzeniu tym jednak . [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. skoro psychopa. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas. D.Rozdziat 4. . Goleman. a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. które przyczyniają się. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Chociaż przestępczość . Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . mogą więc dowodzić.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. NastępZob. nie wiemy. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. skruchy. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . jak i w poprzednim rozdziale. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. że liczba psychopatów m u s i rosnąć.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi.

życie teraźniejszością. -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji. a nie nijakim.Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. nudnym i niemal martwym".94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony. tworzeniem fasady. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". monotonii lub przeciętności. ' . że zyska się etykietkę psychopaty". Oto jego uwagi: .Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach.konformizmu?". podejmowanie ryzykownych. życie pełnią. -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. . „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. wymagających działań. „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non. sposobem na przetrwanie w dżungli". Obecnie jest w średnim wieku. pozostawanie żywym. -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. . Ciekawe jest to.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". jeśli nie mierzy się wysoko?". nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?".Słaba kontrola zachowania-. Życie na krawędzi. które są powszechne". spontaniczność i swobodę". . . niezwykłych. gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę. wiele lat spędził w więzieniu.

opisując swoje pomysły. jak sądziła.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. potem w trakcie prze. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. niekiedy zaś przy. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. jego ubrania zawsze były „pożyczone". Ilekroć pytała o któryś z jego E . serdecznie śmiała się z jego żartów. kiedy niszczył jej życie. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła . Jeffrey już na nią czekał. Przez cały czas. Tak się to zaczęlo. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. od uśmiechu. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem. przelicz sobie zęby. plany i zamiary. Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy.^ na lunch i powrotu autobusem do domu. i Mówił bez przerwy.przezabawny. Gdy wszystko się skończyło. Wypatrzyła go na plaży..Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Ilekroć opuszczała budynek.poddział. Był dowcipny . że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. Nie miał stałego adresu. zrozumiała.. Niewiele mówił o sobie . na którą pojechała z przyjaciółmi. Następnego dnia zatelefonował.

Policjanci wyjaśnili. zjawiła się policja.w przeciwieństwie do sędziego. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. mógłby zrobić w s z y s t k o .Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. kiedy siedzieli przy lunchu.„werbalnymi wymiocinami". Trafił za kraty. że Jeffrey handluje narkotykami. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego. bo kochał ją gorąco. Pisał o swoich zdolnościach. Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. zadała mu . Wkrótce stało się oczywiste.czytała . ale współlokatorki nie były zachwycone. Pewnego dnia. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy. marzeniach. o ich przyszłym wspólnym życiu. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. mógłby zawojować świat. że niedawno spędził noc u znajomego. beztroski i rozmowny. Była tak oszołomiona. Gdyby tylko . słał do niej listy. Przynajmniej raz dziennie. którą mu załatwiła. Zalewał ją potokiem słów . czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. Jak się okazało. kiedy spała. Wtedy zapewniłby jej życie. Olśnił ją na nowo. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. planach. wydawał się zirytowany: „Ach. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. Kiedy znowu pokazał się w domu.96 Psychopaci są wśród ras projektów. Nie trzeba dodawać. czymś z n a c z n i e większym". Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. Pisał o niej. mocno przytrzymując ją za ramiona. do łóżka drugiej wślizgnął się. ^owocowała propozycją zatrudnienia. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. i nie pozwalał jej uciec. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. na jakie zasługiwała.

na przykład. Na przemian ufała. Później treść się zmieniła . czy Hannibal „Kanibal" Lecter. głównie za kradzieże i oszustwa.zamierzał zabić nie siebie. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. Uwierzyła mu.Ochłonął. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. zjawił się w samą porę. Na szczęście. Psychiatra jednak nie był równie czujny.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach . „oryginalny". Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła. Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów. Uśmiechnął się. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. oświadczyła. co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu). wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. że nigdy nie pozwolę ci odejść. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. brat. Na jego widok Jeffrey momentalnie .Rozdział 5. aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem.to wierny obraz psychopaty.i Jeffrey zaczął ją prześladować. Elyse". Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. Wkrótce dowiedział się. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. I to był koniec . Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . że wszystko między nimi skończone. płytkim spojrzeniu".burza minęła. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. wątpiła i ufała znowu. gdzie mieszka. Jeffrey wdał mu się „pogodny". Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. „pełen optymizmu". Jeffrey nigdy już nie wrócił. oznajmił: „Wiesz. dopóki jej nie zobaczy. że nie zrezygnuje. Przesyłał jej wiadomości. Będę z tobą zawsze. lecz Elyse. irafił do więzienia. przerażający bohater książki i filmu . Kiedy wyszli z gabinetu. jeśli Elyse się z nim nie spotka. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. że popełni samobójstwo. a także za napaść. bezwzględnym.

a później gniew Jeffreya. Kiedy ostatnio o nim słyszała. . znowu wylądował w więzieniu. transwestyta. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów. zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. Oczywiście.jest przecież postacią fikcyjną .byłby członkiem elitarnego klubu. odzwierciedlające powszechny pogląd. mówi w powieści: „Och. Elyse. sprawiła. że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. to prawdziwy potwór. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. „Zdaniem Jeffreya . Rasowy psychopata. a on ma świetną gumkę do wycierania". psychotycznego seryjnego mordercy. a nie maniakalnym. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. Nie znalazła odpowiedzi. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. Trudno się temu dziwić.ja się często. tym razem z długoletnim wyrokiem. a świadomość zagrożenia. Gdyby rzeczywiście istniał . jeśli uwzględnimy.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . gdzie przebywa Lecter.k I e rzadko. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . Innymi słowy. że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. którzy nie popełniają seryjnych morderstw.98 Psychopaci są wśród ras szalonego.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. na kutrze rybackim. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca. jakim był dla niej urok.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. Oznaczałoby to. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. a potem po prostu ruszają dalej. który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . moja dawna studentka. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. że zarówno Lecter. Zastanawia. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem.

oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji.Rozdział 5. postaw i osobistych kryteriów. Nie będzie przesadą twierdz nie. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. kontakty społeczne. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. .SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant".nie uprzykrzonego głosu. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. nazywane uspołecznieniem. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną. kształcenie religijne i tak dalej .poprzez rodzicielską opiekę. Zdumienie i fascynacja lekceważenie.tworzy syste przekonań. lecz są i inne powody. który sprawia. jest skomplikowanym proce.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. że opieramy się pokuso lub. co większość ludzi określa jako swoje sumi. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania. czujemy się winni. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem. praw i potrzeb otaczających nas ludzi. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa. edukację. W rezultacie . Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. ulegając im. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego.

dz. Z drugiej strony. że nie dostrzegają oznak zagrożenia.jak sądzą .100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. które odpowiadają im samym. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. Trasler. . który przestaje obserwować piłkę. Z n a j ą zasady.lęku i niepokoju . [w:] Psychopathic Bchauior. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . co nas najbardziej interesuje. Nie mają wewnętrzn" go głosu. Nie wiemy. Wskazują też podobieństwo do zawziętości.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . aby spojrzeć na przelatującego ptaka.mogą ujść im na sucho. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy. który by ich prowadził. Psychopathy. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. możemy pominąć inny istotny element. Nie stawiają oporu pokusom. który na ogół buduje sumienie. Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła.proaches to Research. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. Podczas meczu bejsbolowe. New York 1970. cyt. ignorując wszystko inne. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. Hare. są dla nich możliwe. dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów. Wszelkie antyspołeczne działania. Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). bez względu na konsekwencje dla innych.go odbijający. ols i R. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. G. Niehamowani przez sumienie. co ich aktualnie interesuje. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. Theory and Research. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. Ap. ale przestrzegają tylko tych. które . ReUą tions between psychopathy and persistent criminality. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. zależnie od warunków.

Psychopaci natomiast. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. jak ilość paliwa. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. samotników lub zarozumialców. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. Elyse mnie zabije". Mogę złapać AIDS. Jeffrey. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności.stów. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów. po prostu „wygłaszają kwestie". ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni. Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A. ale szybko wybiłem to sobie z głowy". kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy.R. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku.Rozdział 5. Łurja wykazał. Niekiedy zostawali bohaterami.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. którzy nie spełniają oczekiwań . • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. dziewczyna zajdzie w ciążę. . a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy. Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji.

psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. Chodzi po prostu o to. które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. kiedy rozpatrują . ile ^dojście" . wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko.wynikały dla niej. wiarygodni i kompetentni. Nie są przecież robotami. jakie może onieść o f i a r a . • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem. pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami. co możliwe. Skutki.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. WEDLE WOLI Oczywiście. żywności. popędy i okazje. sprawieniem bólu.dostarczycielkę ubrań.szacuje potencjalne korzyści i koszty . że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. pokrzyżowaniem planów na przyszłość . zupełnie nie docierały do jego świadomości. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. które z jego dzia.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . Psychopata natomiast ocenia sytuację . schronienia. po prostu znalazł sobie inne źródło.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę. że porządni z nas ludzie. do których zamierzają się stosować.bez niepokoju.krótko mówiąc. Kiedy stało się jasne.

to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. Love. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. Szybko zauważy. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. wyobrażenie sobie świata takim. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. Smali Sacńfices. Pacific Heights. . Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem. In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec .ry. Dla osób. gdzie uprawiam jogging. Przylądek strachu.Rozdział 5. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. Chłopcy z ferajny. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. ] który mówi mu „nie". oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach. Można twierdzić.i łem. semafor działa nieprawidłowo. Misę. W biały dzień. and Murder. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. że chociaż światła migają. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. Lies. jest prawie niemożliwe. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. Trzeba go zabić". Sypiając z wrogiem. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. a pierwsze auto stało bez ruchu. biegną tory kolejowe. A Current Affair i America 's Most Wanted. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. jakim jawi się on psychopatom.j chodowym.

nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze.i to nie tylko dla ludzi. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza.den. Charlesa Mansona.pisze Weber . czym to coś jest" . dla których psychopata . co tkwi również w nas. Gary'ego Gilmore'a.Rozdział 5. W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami". Lizzie Bor. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. i interesujemy się nimi.pisał. którzy zamierzają je udramatyzować. Jak argumentował Markman. scenie i ekranie. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. „[Psychopaci] mają w sobie coś. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem. Józefie Stalinie i Ryszardzie III. od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha .zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". Jest to jeden z możliwych powodów. Pragnąc odkryć. Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. Tl " . Dicka i Perry'ego' . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa . na papierze. psychiatrą sądowym.logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami.

Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych..przyp. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. podczas którego wyjaśnia. wym Jorku. przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. W ciemrr ściach zażywamy . Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób. prywatna rozmowa. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem.z subtelną świadomością . New York 1944. straszliwą siłę. agitatorem bez hasła. buntownikiem bez powodu. jego buntowni76 J. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). Intrator.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie.Richard Hickock i Perry Smith.Rozdział 5. które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności.. z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . innymi słowy. Lindner. październik 1991. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). rewolucjonistą bez programu. tium. Joannę Intrator. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry . R. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0. Postrzegał psychopatię jako plagę.]. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [.

i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. Tamże. Kultura może się wprawdzie zmieniać. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. 75 T- . są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. który doskwiera całemu społeczeństwu. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. Wszelkie jego starania . Tamże. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi. że psychopaci są wszędzie pośród nas. 13. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. pod jakim są podejmowane pozorem . które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać.niezależnie od tego.w kinie. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych.Sanchez. s. s. ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. J.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień . Dzisiaj wydaje się. telewizji. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. których spotyka się współcześnie. Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. 2. ani psychicznym" .

niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u .jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. klasycznym filmie Fritza Langa M . do akcji wkraczają więc inni przestępcy. z własnymi regułami i zakazami. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. gangu.Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. Wytropiwszy mordercę. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e.rodziny. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy. chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. powodowany nagłym impulsem. aby odkryć swoisty kodeks moralny . psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy. przestrzega zasad swojej grupy . Człowiek . matką .prostytutka. • szkańców W swojej dzielnicy. Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. Taki przestępca. gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. niemniej jednak autentyczny.

fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. przemoc w rodzinie. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. molestowanie doznawane w dzie- . któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. New York 1985. a mężczyźni. znalazł w to. Jeden z naszych badanych. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. W narkotykach szukali pociechy i ulgi.rebce żony kilka prezerwatyw. Herbstem. którzy brutalnie traktują swoje żony. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. Zdarza się na przykład. Wilson. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". R. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. wszczął awanturę. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. Crime and Humań Naturę. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. Mamy coraz więcej dowodów na to. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie.

Można twierdzić. zapytana. psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. niewłaściwa opieka rodzicielska. z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . lecz jeśli nimi są. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. ponieważ jest to opłacalne. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych. kodeksu ani zasad. działań przestępczych.Rozdział 6. Seductions of Crime. powiedz. chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes".. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. Bywają jednak ludzie. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. którzy dopuszczają się przestępstw. a puścimy cię wolno". wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. może nawet bezpośrednią. dlaczego popełnia przestępstwa. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy".to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. przedstawia J. Nie wszyscy z nich są psychopatami. narkomania . łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. Przestępstwo. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne.logiczny wybór 109 ciństwie. W odróżnieniu od większości przestępców. Pewna badana przez nas kobieta. alkoholizm. New York 1988. Kratz. Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. kto •eszcze był w to zamieszany. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. W rozmowie z psyAnalizę powodów. ratuj własną skórę. problemy finansowe. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . ile z charakteru.były przyczyną.

Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji.mówi swoim bezbarwnym.Pyta. Stworzona przez Spacek postać. Obok Kita siedzi Holly. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. Tuż przed odejściem strzela w drzwi. autentyczny „odmieniec". Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. doskonały przykład na „znajomość stów. że czuje się. „Jak myślisz.zetknąwszy się z psychopatą. Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. ale nieznajomość melodii". próbując zrozumieć sytuację. dziecinnym głosikiem. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. -Och odpowiada Holly . wyrusza z Kitem na morderczą . dzięki wspaniałej grze aktorki widać. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly.pyta kobieta.laików i profesjonalistów . Holly to postać rzeczywista.wędrówkę po kraju. „Co z nami będzie?" . Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. załatwiłem ich?" .dosłownie . Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. jakby miał zaraz eksplodować. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. . „Cześć" . czasami rażąca. jakich powinny doznawać.Kit mówi. Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem. mierząc do nich z broni. Sama ^ czasami tak się czuję. a jeszcze później. jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. o której wspomina wiele osób . wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. Holly wymierza Kitowi policzek.

bezwzględny.Rozdział 6.przestępcami. Forth. Szczerze . psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. Hollin. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo. A reuiew. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów. Howells. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. A. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. szpiegostwo i terroryzm. K. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. Psychopathy andcrime. mówiąc. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. Strachan. Hare. Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży.. R. K. Przestępstwo. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. red. Oczywiście.D. C. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli.E. aby zachłannie czerpać od niej ciepło. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania.

Jak powiedział pewien więzień.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. Inny przestępca trafił do aresztu. to psychopaci^. B. Dostał wyrok za gwałt. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. tłum. I nie czuje się usatysfakcjonowany. Warszawa 1992. zabójca z Utah. Następny wieczór spędza podobnie. Gacy nie traci czasu . S1 T. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. Jankowiak.zmusza go do kontaktów seksualnych. żywność i pieniądze . schronienie. to się obsłużyłem".Mailer. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. że 44% przestępców. New York 1987. N. ubiega się o posadę w jego firmie. Później wyjaśnia. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. Cahill. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze . kiedy wystąpił w teleturnieju . Pieśń kata. No. Kiedy Gary Gilmore. posprzecza się ze swoją dziewczyną. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa.a wszystko to w imię „miłości". Buried Dreams.

PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. Nie jestem wielkim złodziejem. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de.nie mają silnych zahamowań. Ale ja nie myślę. dla zaspokojenia prostych potrzeb. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. The Uniform Crime Reports Section. Być może już dawno przestało mi zależeć8J. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie. Działam impulsywnie.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. jak i na wolności . Psychopaci . Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . s. instrumentalnie. Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją.w przeciwieństwie do większości z nas . Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. Stosują przemoc na zimno.. nie myślę. 76. Killed in the Line ofDuty. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości. jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień.niż inni przestępcy. Zapytany. w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. Nie planuję.zarówno w więzieniach. „Playboy" maj 1977. Federalny Urząd Śledczy. Jestem niecierpliwy.okoi to. choćby . Nie dość pazerny. Przestępstwo. ale nie zaskakuje. Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. Departament Sprawiedliwości USA. W zasadzie nie bardzo to rozumiem. O c z y wiście. wrzesień 1992. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie.Rozdział 6. za które mnie jednak posadzono. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. Budzi to niepokój. owszem.

który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). Billem. No więc wracając do waszego pytania . dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy. • Gary Gilmore. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. Ale on i tak był nieźle popierdolony.facet nazwał mnie Kowalem w . zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować. jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. lub dla zdobycia tego. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore . dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". „Wieczorem dorwałem Billa.wbiłem mu młotek w głowę.]. Następstwa bywają tak poj| ważne. pobity i okradziony w więzieniu. odwróciłem się i wyszedłem [. a Billa zabrali do Port.. czego pragną. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem.. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. Nawet doświadczeni.. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. powinien skorzystać z pomocy psychologa. a potem spokojnie proszą o dokładkę . którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów.] zadołowali mnie na cztery miesiące. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania..land na neurochirurgię. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. wyjaśniając dziennikarzom. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak. W odróżnieniu od filmowych bohaterów. satysfakcją i samozadowoleniem.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego.

słabych. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. Przestępstwo. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". co posiadał". że zabił nożem mężczyznę w barze.Rozdział 6. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze".logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień..powiedział.]". którego poślubiła pięć lat wcześniej. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. jakby Doug miał wiele twarzy. Podobno Gilmore twierdził później. Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści.z braku świadków. podobnie jak większość kobiet. jak wyjaśnił. i często robit im kompromitujące zdjęcia". a odmowę karał biciem. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. ale byta zmuszona go zabić. . Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. Policjantom oświadczyła. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata. kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie. Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów. „Mogło to spotkać ciebie" . uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. Doug zawlókł ją do przyczepy. a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru.. spokojnie oznajmił policji. że kochała męża.. Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [.

jakby. włączam telewizor i śpię. więc dostaje w łeb... Kiedy pisałem ten rozdział. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. wstrząśniętego swoim czynem. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. 2 „Playboy" maj 1977. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę... że oskarżony. Cytaty pochodzą z artykułu K..116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. wyczerpany nerwowo. który podczas włamania za bit starszego człowieka. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991.. zac: drzeć mordę... jak to tylko możliwe". wściekłością czy strachem. ale inne byty tak okropne. niepohamowanym gniewem. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią... Budzą mnie gliny [śmiech]". McQueena. uniewinniono. co zrobił. dotkliwym ciosem emocjonalnym. folgując swoim brutalnym upodobaniom. sprzedaję mu parę trepów w głowę. ale wrzeszczy dalej. Miejscowy psychiatra zaświadczył. zatacza się. Walę g0 w krtań i. 76. czym jest utrata panowania nad emocjami. przestał nad sobą panować.. no. i leci na ziemię.. . jestem już nieźle skonany. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych).. Większość ludzi wie również. Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. no. poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. Mężczyznę. s.. więc. Zamyka się w końcu. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem. i cholernie mnie wkurza.. Tak prosta.. a tu dziadek schodzi na dół i. więc biorę browar z lodówki.

od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. są zwykle „chwilowym porywem porządnych.nozowano jako psychopatów '. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. Przestępstwo. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby.Rozdział 6. Nie wyraża potężnych emocji. że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. . Jak podkreślają kryminolodzy. Zbrodnie.. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary. z których mniej więcej połowę zdiag. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. Ogółem można stwierdzić. nieskomplikowany i rzeczowy. w sposób bezpośredni.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. skłonnych do skruchy ludzi. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. których sprawcami byli psychopaci. przyjaciele lub znajomi. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie. i niemal na pewno się nie powtórzą. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników.

Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. nr 1. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. Najgorzej było. czego strasznie chcę. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. 454-462. Williamson. R. polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych.mówi. tlms' ki na wybrane grupy. . choćby na homoseksualistów. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . Lee. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. Niektórzy gwałciciele to F. Hare.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. Wong. Rozboje. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. S. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. napastliwa żebranina. działalność gangów i ataS. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. s. zastraszanie. Violence. i po prostu to biorę. Oczywiście.

w terapii dla maltretujących żony '.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety. Ustaliliśmy. mamy dowody na to..dobrowolnie lub z wyroku sądowego .„pozbawionego sumienia. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . które narzucają kobiecie rolę podrzędną. skłonnego do manipulacji. choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. którzy uczestniczyli . wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . społeczne i psychologiczne). a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. egocentrycznego. psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw. prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. pragnienia władzy i kontroli.Rozdział 6. Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona. Przestępstwa tych ludzi. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. zakładał na głowę papierową torbę). Przestępstwo. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę .

Rapist „might murder". ale podejrzewam. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. oszustwo i defraudację. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość.podobno wyjechał z miasta. Newlove. Knight. Kanada. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. Psychopathy and Family Violence. s. S. Twierdził. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. . co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. że jest co najmniej równie wysoki. Z policyjnego raportu wynikało jednak. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. w których ucierpiały także inne kobiety. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie.120 Psychopaci są wśród ras R. niefortunną . że służył jako spadochroniarz w Wietnamie. odpowiedział z uśmiechem. D. Dominował w grupowych dyskusjach. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. Nie wiemy. na koniec zaś oświadczył. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. 643-661. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. Wydział Psychologii. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. R. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. czarujący i sympatyczny mężczyzna. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. owszem. Vancouver. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii.Prentky. ziennych.sprzeczkę. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. określił tamto zdarzenie jako błahą . skupiając się na powierzchownej. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. nr 59. praca nieopanowana. Hart.i. „The Province" 28 stycznia 1987. T. że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii. Dutton. Leblanc. Po kilku sesjach zniknął .

częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. aby zrozumieć. Nie ulega też wątpliwości. ile dla uspokojenia sądu. w procesach 0 morderstwo.logiczny wybór 121 Hipoteza. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. Jak zwykle.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson. „Leczył się. Przestępstwo. Bardzo prawdopodobne jest to. Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. że wielu mężczyzn. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później).może myśleć taka kobieta. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie. tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła.Rozdział 6. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" . którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. którzy twierdzą. Środki potrzebne do prowa. „Doktor Śmierć". prawda leży gdzieś pośrodku.. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. głosił niezmiennie pogląd. w których oskarżonym groziła kara śmierci. że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. więc będzie lepszy" . że psychopaci . to psychopaci.

istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. P. Kropp. Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . które decydują o zwolnieniu warunkowym. R. Rice. Prawie jedna trzecia ' S. Hare.E. R. 435-448. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. Hart. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. V. Jak wspomniałem wcześniej. którzy nimi nie są. Quinsey.D. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . 419-422. s. M. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców.C. Barbaree. Jak wykazują te badania. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność).D.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. nr 2. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. 227-232. G. R. s. H. Serin. Peters. s. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population. nr 56. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. jeżeli będzien wiedzieli. Harris.R. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu.L. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. nr 4. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) .D. Znaczenie tej różnicy dla komisji.T.E. „Journal of Interpersonal Violence" 1990. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility.

wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego.Rozdział 6. a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). który boi się własnego cienia.o nieśmiałej. jeszcze z czasów dzieciństwa . Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii . Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. który przyjął ten sposób działania. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach. Chłopic. ordynator Oddziału Psychologii.. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem. Przestępstwo. czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . i to niekiedy bardzo. Jacy byli. porywczej. recydywą i przemocą. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Platę. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery.por. kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. Nie oznacza to. podejmując decyzje co do tego. Pfywatna rozmowa. elokwentnym kuzynie. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. D. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. nieustraszonego wojownika. agresywnej sąsiadce. . pełnej zahamowań koleżance. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. otwartym i towarzyskim bracie. 27 łistopada 1991.logiczny wybór 123 Psychopatycznych.

McPherson. Błock.M. „Law and Humań Behavior" 1991. nr 15. Deve.scence: A replication. Cormier. t.liwość. jacy będzie. Radke. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. L. 762-765. s.E.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior.T.N. dojrzewają.A. A.E. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . Robins. Lahey. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions.E. delinquency. Costa. L. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. D. Deinant Children Grom Up. M.my w przyszłości. Donovan. C. H R.-Yarrow. że dziecięca bojaź. sobie. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. 710-714: G. Natural histories of conduct problems. 11. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. and asso. Trudno zatem się dziwić. Harris. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. New York 1988. R. Syndrome of problem behaińor in adole. R. J. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. Loeber. A. Rice. s. Olweus. które ujawniły się już w dzieciństwie. Forth. Baltimore 1966. Jessor.N. s.D. a później gwałtownie spada. nr 56. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. red. Małe psychopaths and their criminal careers. . 625-637. Psychopathy and uiolent recidiuism. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. Kazdin. red. nr 56. New York 1986. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". Hare.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988.E. B. M. F.

Przestępstwo. Wielu popełnia przestępstwa. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać.logiczny wybór 125 prawem. Zanim jednak uznamy. do końca życia.Rozdział 6. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. Nie oznacza to jednak. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. kto ich rozumie. Są to ważne informacje. Jeżeli jest psychopatą. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni.. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. obmyślają nowe strategie pokonania systemu. Różnica polega na tym. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. skłonni do manipulacji i bezwzględni. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. że ich zachowanie jest już teraz moralne. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. powierzchowni. kobieta może się zastanawiać. Badania zaś wskazują. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". znajdują sobie kogoś. . że wielu spośród tych.

Bałem się jak cholera!". Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej.z tą tylko różnicą. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. rzeczowym tonem. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść. był trzecim z czworga dzieci. jakim je wypowiadał.| nowiła zmienić swoje życie. Niektórzy z jej środowiska sądzą. a także obawiato się. W wieku dziesięciu lat strę- . arogancką i skłonną do manipulacji . WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. ż e : odniosła sukces. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią. że jest interesującą kobietą. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem. nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. ale był jak z innej planety. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia.

jak i administracją więzienną. Akta więzienne opisują też. trwających kilka dni lub tygodni.] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji".Rozdział 6. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. oszustwo. które mi udowodniono". bezprawne ograniczenie wolności. co budzi strach i podziw obydwu stron. Chyba jest ich trochę. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. kradzież. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. ile ma dzieci.świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami. gwałt. jak Earl . jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku". Jeśli nawet go skazywano. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. „Owszem.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach.. naruszenie przepisów ruchu drogowego. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. kurwa . Niewiele jest przestępstw. których Earl nie dokonał od tamtej pory. a także „regularnie donosi na innych więźniów. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. [. Zapytany. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny.. napaść. które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. Zarzuty często oddalano.. znając jego zachowanie w więzieniu. co niełatwo zrozumieć. Przestępstwo. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. przekupstwem i narkotykami. silą. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. ale ja na to: »A skąd.dążąc do władzy i kontroli . sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te.

Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. nie? Kiedy się sobie przyglądam. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. jestem zadowolony z tego. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. Ku naszemu zaskoczeniu. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. co widzę". Biegły. Ale . seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. Zamierzam być dobrym obywatelem.czasami myślę. że nie ma nic. że ludzie robią sobie ze mnie jaja. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu. że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. Uważam. Moja reputacja jest dla mnie święta". ale trzeba w siebie wierzyć. Earl wiedział. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość. jaki jestem wspaniały. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym.I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". czego bym nie potrafił dokonać . roześmiałbym mu się prosto w twarz.jak napis3' jeden z moich biegłych . Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. psycholog i psychiatra więzienny orzekli. który rozmawiał z Earlem. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". tak przesadne było jego samouwielbienie". jest prawdą. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. co Earl mi opowiadał. gdzie słynął z „agresyw.nego homoseksualizmu". że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. tretował kobiety.„Jeśli choćby połowa z tego. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami.

Rosner pisał.] Naszą specjalnością w Urzędzie ds.. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości. Earl niedawno wyszedł na wolność.krętacki prawnik. [. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów.Rozdział 6. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Jak się okazało. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego. który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku.parafrazując Pańskie słowa . Przestępstwo.. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . . Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji. otrzymałem list od Briana Rosnera. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty. George Bernard Shaw. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego. Przestępstw Gospodarczych jest .. o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. Badacz.

jak należy go p°* " D. Goleman.lekarz i biznesmen. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. Myślę. 99 . a także. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom.

który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. ale John Grambling wie. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się. i tak po kolei. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. Działając razem. lecz wiele banków.5 miliona. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. że są ludźmi godnymi zaufania. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. Wynik był niezgorszy. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. Załączam materiały z procesu. Psychopaci w garniturach 135 traktować. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora.Rozdział 7. 1. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. ]oi List od Briana Rosnera. który opisywał oszustwa Gramblinga. ale zostali złapani. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. E. znajdzie je Pan tutaj"5. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. s. 15 lipca 1987.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. wydając wyrok. Cony. zabierając 23. .

B. także z rodziną. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. GramblingoW.136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. Często udaje im się uniknąć więzienia. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. list Johna A. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani.gwarantuję .i inne podobne do niej .nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. Proceedings. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. Grambling zarabia na życie. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. 6 marca 1987. część 48. posłus jąc się urokiem osobistym. Gramblingowi. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi.za wskazówkę. Rosner. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach". Homewood 1990. Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. . • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi". oszustwem i manipulacją. Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu .akt oskarżenia nr 2800/85. aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. nigdy jednak . akt oskarżenia nr 2800/85. Senlencing Memorandum. pewno dopnie swego". Swindle.

• Jego narzędzia są wyrafinowane.. Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można .a potem kontynuują przestępczą działalność.Rozdział 7.doradcę do spraw działalności dobroczynnej .] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku. jak świat im pozwala . które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. [.. Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy .i jego kolegę tak. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe . a postępują tak haniebnie. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. Jak powiedział Rosner. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka. Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- . aby podrabiać zaświadczenia. Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. zdaniem tych dwóch urzędników. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje.

Jestem konstruktorem.] Ci wszyscy nieszczęśnicy.. • jestem człowiekiem uczuciowym"4. Jego teść napisał.. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd.138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów. że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. Zatrzymał pieniądze. które zajmowałem przed 1983 rokiem. czy z jakąkolwiek inną dziedziną .. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. [. Kiedy aresztowano Gramblinga. których skrzywdził.] Boże. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. 109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . [. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. jak się okazuje. wspominał o terapii. Nie jestem zawodowym „ . która ogarnęła cały kraj" . czy to związa113 nych z finansami. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. że znalazł się za kratami. o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". o planach zadośćuczynienia za grzechy. . wywołując „falę przestępstw. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był .. nawet kiedy w i a d o m o . Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. B y ł naciągaczem. jaką poczuła „na wiadomość o tym. o czym Grambling doskonałe wiedział. „a działo się to dokładnie wtedy. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. i z protokołu końcowej rozprawy. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny.

10. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. cyt. cyt. Pozwolono mu zrezygnować z posady. Tamże.. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza". Proceedings. s. Grambling zawsze był marnym ojcem. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. z którym musi zmagać się co dnia1". 11. dz. 6 marca 1987. s. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . [. tak jak okłamywał każdego. że nie rozumie. powiedział jej. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane.bie przestępstw. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. s. Pierwszy pracodawca . list do sędziego Cahna. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. Mówiła. O mało go nie rozszarpała.Rozdział 7.] Pewien znajomy. podobnie jak inni. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem. Tamże. stępnym. 54.. najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów. starając się okazać współczucie. Sentencing Memorandum.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . s. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. s. Dała się oszukać. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę. chłodnym i niedoJohn Grambling junior.w zbyt wielu sprawach. dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo".. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu.poważny bank inwestycyjny . że nigdy jeszcze nie . 51. dz.. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji. 30.

lekarze. zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym.140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku.stanowi doskonały przykład . wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci . Na przykład prawnicy. czyni nas łatwym łupem dla oszustów. kto jest dostatecznie głupi. ile przez jego ofiary.twierdził Rosner . manipulują nami z szokującą bezwzględnością.czterdziestoletni prawnik. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. lecz już sama gotowość. nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. Wykorzystywał też powszechny pogląd. Przekonawszy nas do siebie. „W opinii Gramblinga . Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja.każdy. jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) . aby pozyskać zaufanie. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . Grambling . z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona. aby mu zaufać lub uwierzyć.prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. Bardziej jesteśmy ostrożni.który chciał być „ogólnie lubiany". lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. abyśmy im zaufali . Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" .

Jak twierdzi.a zwykle wymyka się prędzej czy później . Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. policjant. duchownych. Przez niemal rok przeprowadzał operacje . że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy. że oszustwo zostanie wykryte. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa. adwokatów i psychologów. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody. zniknął nagle. że występował już jako pracownik opieki społecznej. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. Kiedy pytano. kupił sobie porsche. Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. zainwestował w luksusowe mieszkanie. Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. Podczas procesu ujawniono. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach. . Kilka lat później pojawił się w Anglii.Rozdział 7. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. trudno się dziwić. przepisuje leki. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych.na ogót proste. tym lepiej. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. Zdarza się. których skutkiem były paro milionowe szkody. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. a nawet dokonuje operacji. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. którymi nie są. tylko pożyczył te sumy. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty.nych transakcji na giełdzie. z odsetkami". przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. Na ogót wybierają zajęcia. aby pokryć straty wynikłe z niefortun.

Spłaciłem dług z procentem. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady". Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. . twierdząc. Brad został zwolniony warunkowo. Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. Kiedy miał kilkanaście lat. Kiedy jeszcze był na uczelni. ale uniknął procesu. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). żeby zastąpił mnie na egzaminie". rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. trafiając do więzienia". Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Zwolnienie anulowano. Szybko wyszedł na wolność.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. zaleziono przy nim narkotyki. O swoich ofiarach mówił. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. że skończyłem prawo bez zakuwania. odparł: „Dużo czytam". że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. że należą do kogoś innego. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. Może teraz być wszędzie. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. scowych bukmacherów.

bezbronnych członków społeczeństwa. duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. Jak notu. opiekunów. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. co mam pod ręką" . psychiatrzy.Rozdział 7. „Po prostu biorę. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności. aby seksualnie molestować pacjentki. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. nauczyciele. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". adwokaci. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. ku konsterna. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. A jeśli ofiara się skarży. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. psychopaci reagują obojętnością. polega na tym. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. spragniona uczuć i skłonna do fantazji". ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu.cji nieszczęsnych pacjentów. psycholodzy. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania. Jednak ta budzą. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. System jest bowiem zorganizowany tak. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. które dotyka najsłabszych. innych krewnych. który . jest niepokojąca. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. osoby zajmujące się dziećmi .powiedział jeden z naszych badanych.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. moja pacjentka jest niezrównoważona.

Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. nabrała podejrzeń. . W zasadzie trudno sobie wyobrazić. władzy lub . Proponowała. 121 . któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . prestiżu. DZIAŁANIA.podczas odsiadywania wyroku . A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka.wolności. Mówiła.wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . . Kontaktując się z tymi firmami. że mogliby postępować inaczej. Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad). Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów.ne'a Gacy'ego.144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. zwykłe dla zdobycia pieniędzy. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania.

. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. który potrafił ukraść mundur harcerski.I planowany awans do komisji okręgowej. Dziennikarskie . ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. Wmówił ludziom. Martwił się tylko tym. „Zanim został dorosłym oszustem. że podróżuje okazją.mężczyzna radził dziennikarzowi. Mężczyzna ten. kandydował do lokalnej rady szkolnej. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. których oszukał. Kandydat nie tylko był oszustem.Rozdział 7. Był pewien. a jego jedyny kontakt z uczel. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem. podawanie się za kogoś innego. bo chce zdobyć odznakę sprawności. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. że jest bohaterem. s. Dobry kłamca zna się na ludziach". Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. 12. [. . zawsze o krok wyprzedzając tych. Bearak. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata.. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem. >21 ~~---------B. trzy rozwody i czworo dzieci. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . że rozpracował go lokalny reporter. tym razem za darmo). „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . pr2e^ kręty. 1. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. żeby łatwiej załapać się na autostop. Opowiadał kierowcom.wyjaśnił później. był oszustem nastoletnim dzieciakiem. A potem może reprezentowanie stanu". czyli trzydzieści tysięcy dolarów.

prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej. Jak na ironię. oszustwa i kradzieze. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . „Stawiam [jego] szczerość. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to.146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". Psychopata reaguje ze spokojem. Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. Jak przypuszczam. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". że lokalna społeczność . zobowiązując się „słowem honoru". abym omówił swoje badania nad psychopatami. Oczywiście. zostały przez niego sfatszowane. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa. Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona. naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom.nie umiał pogodzić się z myślą. proponując. I nie był to powierzchowny gest.stwierdził. Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości. kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. . wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu . pośpieszyła mu na pomoc.podobnie jak reszta społeczności . a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej . Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich .o diagnozowaniu psychopatii. A może . zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. Jak się okazało. a dokumenty i listy polecające. organizowaną fornii.zamiast go potępić. który . nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą. Naturalnie. Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia.razem z komentarzem redakcyjnym . dzięki którym załatwił sobie pracę.

Pojawia się też argument. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. później z powrotem poza mury. a stamtąd szybko na wolność. którzy odnieśli sukces". kiedy personel zauważy. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. Są równie egocentryczni. nalegałem. że funkcjonują całkiem nieźle . korzyści te. Moim zdaniem. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. lekarze. pisarze. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. pochodzeniu. ale dzięki swojej inteligencji.bez naruszania prawa. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. biznesmeni. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. artyści . a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. zniszczonym życiem i do cna . ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. że pojawił się pacjent. personel wojskowy. Jak sobie przypominam. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista.jako prawnicy. prawie bezkarnie. która wymknęła się spod kontroli. Wydaje się. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. jakkolwiek znaczne. psychiatrzy. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem.Rozdział 7. czego pragną.

hipokryzji . a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię . których psychopaci pozostawiają za sobą. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia.odpowiada drugi . Jeśli kłamią i oszukują w pracy . nie obawiając się zemsty. nikczemnego postępowania.„Bogu dzięki" .148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. którzy balansują na granicy prawa. . a zawsze osiągane cudzym kosztem). I c h czyny.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił. Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. interesownie i bez skrupułów. na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne.na przykład zabójstwo albo gwałt . odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. niewierności. którzy w pracy działają bezwzględnie. wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne. Zamiast nazywać ich psychopatami. łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . Ludzie.mówi jeden. Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«". Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny. a nawet budzą podziw .na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu. Jestem pewien. „Co się z nim stało?". balansując na granicy prawa.ogółem. W przeciwieństwie do ludzi. Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- .i czynią to bezkarnie.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji. 28. .. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. Oto kilka najnowszych przykładów . tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami.jeden skromny. s. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości.] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu.] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów. Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów. Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu. Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne.które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych. Gwynne.] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. „Time" 29 lipca 1991.C. [. • Artykuł w „Forbes". synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów".. Beaty. S. przekrętów. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International. The Dirtiest Bank of AU.. jaki dotychczas utworzono"6. 6 J.. która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem... pozostałe zdecydowanie mniej . [. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy. zatytułowany „Światowa stolica szwindli".

Rozdział 7. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych. co doprowadziło . w tym dziennikarze. które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli.w stopniowo narastającej lawinie długów . Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. większość poinformowanych. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory.więcej niż wojna w Wietnamie. Choć wiedziano powszechnie.i tak skutecznie działających . w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7. zachowywała osobliwe milczenie. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu . Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. . lipne promocje giełdowe. Po pierwsze. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami. Przewiduje się obecnie. z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. które aż się proszą. żeby po nie sięgnąć".psychopatów. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. kłamliwych obietnic. Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa.do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. MAJĄ WSZYSTKO. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . Jeden z naszych badanych. są tu wspaniałe możliwości. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne.

których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. często zachowują się tak. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. urok osobisty.minimalne. jakby nic nie zaszło. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. zdezorientowani.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . ryzyko wykrycia . podczas gdy adwokat. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów. obycie towarzyskie. Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje. Po drugie. może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych). Należą do podobnych klubów. . taka przestępcza działalność jest lukratywna.nawet wtedy kiedy ich schwytano. Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. a kary są zwykle śmiesznie niskie. Zdarza się. biznesmen lub polityk. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite.zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. Po trzecie. pewność siebie. które później bez wahania łamią. a ich oskarżyciele. odporność na stres. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań.

że nie jestem do nich podobny. na przykład rabunki lub gwałty. nie mówię jak oni. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. John Grambling. wspomniany na początku tego rozdziału. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom.Rozdział 7. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy. z zawodowym kryminalistą. . Nie wyglądam jak oni. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. stoczyłem się na samo dno. skierował następujące słowa do sędziego. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. zmuszony przebywać z tym elementem społecznym. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni . Otóż oświadczam bez wahania. Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie.

. Psychopata.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" .Sędzia skomentował. [. Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. biblioteki.] między kimś.chociaż nie zgadza się z Gramblin. A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". .. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". kto może wyrządzić podobne szkody. 127 używając wiecznego pióra" " . Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza. [. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie. przekonująco". dostęp do najnowszych premier kinowych. że . kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. Wtedy brzmiało to rozsądnie.giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu.że g d y b y ś m y „ t a m " byli. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . bieżnie do uprawiania joggingu... grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem. a kimś. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić. skoro cię tam nie było. Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. który chce zasmakować światowego życia. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie.

Rozdział 7.stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta. A inni? Niestety. . wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo. Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne .

Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. ale raz musiałem kogoś zabić". Oszust: „Dobre pytanie. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. zdeterminowanego psychopaty. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. Nie wymiguję . mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". aby wiedzieć. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. • Kobieta. że mamy do czynienia z psychopatą. tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi.i ludźmi. 129 ^jf biet w starszym wieku "". który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?". czy nie.Rozdział 8. Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. które zwykle przechodzą niezauważone. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany.. czy ktoś w to wierzy. odpowiedział: „Nie.. [. Oszust: „Mam swoje zasady moralne. nawet jeśli podejrzewamy. Oczywiście. z jaką psychopaci żonglują słowami . Moje słowo jest szczere jak złoto".

Po prostu. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". ale to dobre pytanie". Jest za droga. Po prostu trzymam się od niej z daleka. u w i e l b i a m skręty.. Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi. No i alkohol. nie nosiłem ich wszędzie.. mógłbym się przyzwyczaić. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. NiewyIduczone zatem. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów.. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. Trochę powciągałem i tyle. Dziennikarz: „Och. Ale przecież była martwa!". ale miałem je w teczce. jak działa na niego kokaina. owszem". Zadziwiające. Dziennikarz: „Nieciekawy?".. Oszust: „Nie. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . 130 ralnie . . Nie chciał być kozłem od f a r m y " . Była tylko n i e p o t o m n a " . Przypuszczam. że można by zapełnić pięć lub sześć książek .Od tyłu". że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. Dziennikarz: „Czy to prawda. Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Zagadnienie to 131 .Rozdział 8. Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. Zdaje się. psychopatycznym seryjnym mordercą. ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. natu. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa.] Nigdy nie próbowałem kokainy. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana. skąd. [. I valium. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem.całą t r y l o g i ę " . Olson: „NieBanalny. Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem. Olson: „Nie. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej.

pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. twierdzi. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. jest pan seryjnym mordercą". to właśnie jest semantyka"8'. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" . . „Jestem bierny . W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. 8 maja 1991. Cytaty z artykułu P. przedstawiając dowody na to. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak.162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. .Nie chcę być jakimś tam psychopatą. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą". ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Dziennikarz: „Powiada pan teraz. Chcę być porządnym gościem". Cytaty pochodzą z programu 48 Hours. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. ale mordował pan seryjnie". Działając razem. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. Dziennikarz: „Mówi pan. swojego wspólnika. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. Henley: „Nie jestem". że jest ofiarą seryjnego mordercy. że nie jest seryjnym mordercą. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą.powiada Henley. zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn.

Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . ściśle określone zadania. na przykład. -277- . Oczywiście. Co więcej. doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. Właśnie stąd mogą pochodzić. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się. dyslektycy.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne. obrazowaniu. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . leworęczni . co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. równocześnie. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. Gdyby obie półkule były zaangażowane. a nie w dwóch. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. Wnioskuję na tej podstawie.umiejscowione w obu półkulach. jeśli zachodzą w jednej półkuli. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań. niektóre formy jąkania się i dys. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych.

który jest dwuwymiarowy. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . które często miały do czynienia z psychopatami. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. Wie. że w ogóle mu na mnie nie zależy. Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. które niewiele dla niego znaczą . The Mask of Sanity. że cię kocham«. i z początku mu wierzyłam. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa. Kiedy więc mówi. dz. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . maleńka. s. . jak bardzo mnie kocha. 230. .] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. Wiesz. Johnson.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób.opowiadała eks. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. ™ H. zanim zrozumiałam.Długo trwało. [. The Semantics of Personal Adjustment. People in Quandańes. NeW York 1946. cyt.formy bez treści.. od dawna świadomych. wyczuwa intuicyjnie. że zatrzymał się na W.. „Ciągle mi powtarzał. Zna tylko książkowe znaczenie słów .żona jednego z badanych przez nas psychopatów. ale nie zna melodii'35. Cleckley. pozbawiony emocjonalnej głębi. ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. na czym polega ta różnica. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów..

że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. ale nie jest wykluczone. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter. „okno" jest wyrazem. Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. że nie rozpoznaje barw. ma na myśli g ó r n e światło.. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne..w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. Na przykład. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa. inne układają się w bezsensowne zbitki. że siedzimy przed ekranem komputera. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów.. ilekroć stwierdzimy. ale samo uczucie się nie pojawia"1 . który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. Podobnie jak choremu na achromatopsję. Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji. Wyobraźmy sobie. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". co jest . nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia .. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. Podstawą badań jest obserwacja.].]. Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania.Rozdział 8. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. Możliwe jednak. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier". w przeciwieństwie do „noko".

jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. 36-37. s. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka .szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. dowodząc. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać. Pewien psychopatyczny zabójca. Tamże. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". które podpowiadają. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. . poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. lecz także strach. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. zamiast odpowiedzieć. ale beznamiętnie. Czuję się naprawdę podle. Na przykład. za które go skazano. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak.golnie brutalnych morderstw. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . Mówił z ożywieniem.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . to było bardzo złe. jak ich słowa oddziałują na innych.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych.zenie lub wywofać szok. Jak większość ludzi. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. aby wywrzeć wra.

Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem.son w teraźniejszości. jak bardzo go kocham.. Była to gra. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. . przechowywałam je w notatniku. którą prowadziłam z mężczyznami. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku.. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. motywowane tylko seksem141. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów. słałam listy do Berta. tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. jesteś mi . a Ja.142 mi z Bertem" **". opowiadając mu. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. Wiadomości były te same. Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. zwykle o długości akapitu lub dwóch. Dianę Downs w książce. że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. [. zyskamy podstawy do przypuszczeń.Rozdział 8. Bert. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. dlaczego cię tu nie ma. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie.] Gdy przestał przyjmować listy. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. Owszem. co wieczór dodając nową wiadomość. czasem jednej strony. Komentowała: „Bert był w przeszłości. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta").

] Myślałam o Bercie. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny.]. To właśnie myśli. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie.. a kiedy zbiegałam do niego. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu.168 Psychopaci są wśród ras potrzebny.. Byt manipulatorem [. Olson to papla [. Mówi przekonująco.j czym.świadomością pustych słów..]... Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem. Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie. [.]. Olson był nałogowym gadutą [. [. [. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie.. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. jak daleko może się posunąć. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców....]. Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy. ..... bo opowiadał tyle kłamstw". myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13.].]. Olson jest prototypowym psychopatą.. Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - .]. „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy. Chciał zobaczyć.. tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu. Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia.] Kilka minut później Jason pukał do drzwi. wytrzymałości. zanim napotka opór ? [. Ale podobnie jak słowa innych psychopatów.. a niewielu wykazuje aż taką brutalność. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e . obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson.].. Byt skończonym kłamcą [. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. mój jedyny. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej.] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych .. Zawsze zmyślał [. ze swadą [. Były to ostatnie... najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. kłamcą i złodziejem. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [...

] Przeskakiwał z tematu n a . dziełem i kimś ważnym". który rozmawiał z Olsonem.. . temat. wygadany. jak oszust próbujący udowodnić.Rozdział 8. staccato [. Wydawał się sprytny. że jesttwar-. wspominał: „Mówił szybko.. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz.

w jaki jest traktowany przez prasę. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji . pozwalają bowiem zrozumieć. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. Na sali sądowej przybierał pozy. system więziennictwa i spoteczeństwo. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. Wong. R.170 Psychopaci są wśród ras P . które wykorzystujemy na naszych tamach [. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". . jak Olsono. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie. przeciwnie . żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. to możliwe. pisząc do nich listy na temat morderstw. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci". ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. Farrow.ford Olson skontaktował się z nami. informując.. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. lecz za ważną osobistość. Oustona. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. rękopis łożony do druku. MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R. relacje znajomych są dla nas cenne. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. °raz M. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar.] i wkrótce prześle nam nowsze. Day i S. które popełnił na ich dzieciach.wciąż narzekał na sposób. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu..alo się nakłonić swoje młode.

który podkreśla potrzebę samopoznania .ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. że określenie było słuszne. „Kompletny nonsens! . ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa . czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe.Rozdział 8. w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie. są podzielone i niewyraźne. drob. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" . . Gesty ekspresyjne to szybkie. Mylą się całko3 46 wicie. Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. Ted Bundy był oburzony. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa. . Jak każdy psychopata.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość.jest skazane na porażkę.Jeśli uważają. Jeśli chodzi o psychopatów. UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. że w moim życiu nie ma emocji. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie. to się mylą. ćwiczenie to . że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. świadczą. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii.stwierdził.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów.

R. Feldman. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost. Idee. Schiaratura. New York 1988. s. spójny lub logiczny sposób tak. słowa.na przy. rozmawiając przez telefon.może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków .'"entals of Nonuerbal Behauior. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. Rime. prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia. B. klad . Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. które są podstawą mowy. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. całe fabuły. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. zwroty i zdania. utworzyć skrypt. Rime. red. aby nr 91. które składają się na duże jednostki myślowe. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. L. 332-350. Na przykład wiele osób gestykuluje. W jakiś nieznany sposób . Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych".172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. Jeśli wydaje nam się to dziwne.ki myślowe: im większa liczba gestów. B. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . Najnowsze badania wskazują. są na ogół dobrze zintegrowane. tym mniejsze jednostki. l985. zwroty i zdania.ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. Połączone w jakiś znaczący. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. [w:] Funda.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. które kontrolują mowę. Jednostki myślowe bywają małe. słowa. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. Gesture and speech.

Rime. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym.. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . nie są tak wytrawnymi kłamcami. Kłamstwo i jego wykrywanie. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. a potem rozmaicie je łączyć. psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. [w:] R. niemal jak przy 149 grze w scrabble .D. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. zob. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia. wyuczonym językiem. B. Hare. 636-643. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". także B. A. 21-27. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. Ekman. Jak komentuje psycholog Paul Ek.. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. Leborgne i F. ale niekiedy czyni to . cyt. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. cytat nr 329.W. y* International Thesaurus.. l5° J. nr 2. Hare.C. B.Rozdział 8. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. „Journal of Abnormal Psychology" 1978. R..21. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta.T. s. dz. Jak wspomniałem wcześniej.tion. Gillstrom. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988. który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. Ale postępując tak.. Rouillon. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze. Hare. za jakich zwykle ich uważamy. Bouvy. cyt. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. narażają na szwank cały skrypt. s.man. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. nr 87. H. Language-related hand gestures in psychopaths. Tripp.. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. Guesses at Truth. dz. P.

ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową. że nigdy nie postąpił brutalnie. ale raz musiał kogoś zabić. jak i konotacjami uczuciowymi. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. który wydaje im się logiczny. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. Sytuacja taka przypomina film. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć. Większość z nas dobiera słowa. tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana.rzekomo następująca kilka minut później .w pełnym słońcu. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. kiedy ją pobił. lecz także dwuwymiarowe. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób. pozbawione emocjonalnych sensów.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. a druga . Niektórzy widzowie . ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. Większość z nas potrafi łączyć idee tak. że ją kocham". ale dla innych jest absolutnie błędny). Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Dla większości z nas te dwa wyda- . Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. żeby nauczyła się dyscypliny. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. ale wie. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. który mówił. które często pojawiają się w ich wypowiedziach.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem".

a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu"..). przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. Kanada. ukradł pieniądze i uciekł. odparł: „No tak. że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Williamson. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej. Psychopata mianowicie często zmienia temat. Zapytany o ukradzione pieniądze. kocham matkę. pozostawiając ją z długiem. Najnowsze badania dowodzą.. zamierzam poszaleć". Vancouver. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . chociaż dość chaotyczna. nieopubliko. ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy. Zbyt ciężko pracuje. Fabuła.wana praca doktorska.. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. ale jest już dosyć stara. ale martwię się o nią. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność.. O CZYM TO JA. jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" .Rozdział 8. kto to zrobi?". Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo . Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. ' ' S.

Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. Jak pani myśli? Znaczy się. Prawdopodobnie było jeszcze żółte. że zawsze są zdenerwowani. więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście. Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie. i oglądaliśmy mecz w telewizji.. Więc chyba mają wahania nastrojów. to trudna sprawa.. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata..na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika . no..... Jeden by| dilerem. no. Ja jestem bardziej typem romantyka... że kiedyś.dramatyczny popis. że. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych . czy miewa wahania nastrojów... powiedzmy... ale próbował flirtu.w tym naszej zakłopotanej badaczce . Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze.znaczy . zwykle próbują udowodnić swoją władzę. gdybym nie był w więzieniu.. Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco. ale czasem wydają się całkiem spokojni. no i kumpel wygrał.. no.... no.. odparł: „Wahania? . eee. że kiedyś. Pamiętam.. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów.. przyszedł kumpel. założyliśmy się o wynik... co się dzieje.. Mnóstwo przykładów. że spotkalibyśmy się na imprezie. byłem trochę zdołowany i. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim . W wypowiedziach psychopatów . Udają twardzieli... który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec. na pewno by się pani zgodziła... a drugi alfonsem. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy.176 Psychopaci są wśród ras „Och.niektórzy mówią. i. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił.że więzień nie tylko mówił nie na temat. 1 czułem się cholernie kiepsko". i chciałbym się z panią umówić. Pamiętam..

eee.t e r e s u j ą c y ? — zapytał. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie.. któryś z nich.ale nie w ich zawartości. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie. może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła.zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia..... Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. Na przykład jeden z naszych badanych.. eee. przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas. . zwolennikiem teorii. Wiadomo.. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma.... że dobrze orientuję się w tych sprawach". Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie.. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika. „Co mam zrobić. jeśli jest to dla nich korzystne. świadczą o nienormalnych cechach. któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. jak i treść. a nie ich t r e ś ć . Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym . dążenia i .. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości.a później wydostać się stamtąd . żeby bohater byt i n. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową.. = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych . nie twierdzę. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas. Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta. Warto wspomnieć. ukazać jego motywy. eee..Rozdział 8. więc.. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma. no i. jak i treść.. chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie.....

niedojrzała i pozbawiona szczegółów. odbiegające od tematu i słabo . Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. Niewykluczone. dostar. Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. Rozmowa. że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. w której psychopata wygłasza sprzeczne. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. Szczególnie wymownego przykładu zręczności. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". ale nic z tego nie wychodzi. który zabił przynajmniej szesnaście osób. New York 1989. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. żeby byty przekonujące dla widzów. bo szukał emocjonujących Wrażeń . kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. St. Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. Joseph's Children. A True Story of error and fustice. Ganey. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. które sprawiają. bez głębi emocjonalnej. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. konfliktów i psychicznego zamętu.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. bez pogmatwanych pragnień. Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna.

]. że tego nie zrobił. czy jest to luźne skojarzenie?«". New York 1987. co mówił poprzedniego dnia.psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. Psycholog orzekł. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy. s. ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem.Rozdział 8.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń. Zapytany. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [. Cahill. ponie154 waż kłamie" . że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną.oznajmia. Psychiatra stwierdził. „czy potok wymowy Ga. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. wykrętów. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci. racjonalizacji i usprawiedliwień. . Na przykład. jest to kłamstwo. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym. Buried Dreams. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T.. Tamże. że Gacy po prostu lubi mówić. Moim zdaniem. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. 338. że kogoś zabił. [Gacy] nie pamięta.. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo . zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. a z drugiej .

że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. która ma na celu zrnylenie słuchacza. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia.Rozdział 8. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . Językoznawca argumentował. Zwodzi nas nie treść. że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. Trzeba jednak zauważyć. którą uprawiają za pomocą słów. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. dlaczego psychopaci są tak przekonujący. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia.

albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. że pSy.twierdzą . co robią. Niektórzy obserwatorzy argumentują. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. Jak wspominałem. Pojmuje intelektualne reguły gry. podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują. Interesujące pytanie. aby odpowiadać za swoje czyny. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. jak przypuszczaliśmy. Jeżeli . Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. Jestem przekonany. . Czy teraz to się zmieni?". nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła.

Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie .aby naklonić innych do postępowania według ich woli. kiedy kobieta wysiada z samochodu.bez litości i skruchy. Powstrzymuje się z trudem. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu .na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". nia. Nie jest szczególnie atrakcyjna.naturalny lub zaaranżowany . spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem. Patrzy. Zawsze jednak trafiają się tacy. Zgodnie z zasadami. Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. współzawodnictwo. P .ot. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie. Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję.stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża. którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk . lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok. element szych codziennych kontaktów.przez chwilę. Ale tam gdzie pojawia się psychopata. »Miesiąc temu mówi . Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich. I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. próbę sił.182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . żeby nie pomachać jej na pożegnanie. z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy . uśmiechała się tak sympatycznie.

którzy chętnie się popisują . sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. Oczywiście. Ale . Atrakcyjny wygląd. umiejętność rozpraszania uwagi. niekoniecznie jednak są artystami słowa. Jednak w odróżnieniu od psychopatów. która ma swoje słabości.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. to przerażająca kombinacja. kontakt wzrokowy.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. drogie ubranie. potok słów. nawet głupie. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. który odnalazł Boga w celi śmierci. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . nie pasożytują na napotkanych osobach. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych. mimikę. elokwentny psychopal oraz ofiara. Przystojny. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. Wszyscy znamy ludzi. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację.gko i nie koncentrujemy się na treści ". wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. przesadni w słowach i gestach.ekstrawaganccy. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. budząca sympatię poza. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. uśmiech. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora. skłonni do efekciarstwa. nieco charyzmy. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. psychopaci wiele mówią. Twierdził. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. imponujący samochód. Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. starając się wywrzeć korzystne wrażenie.

Ale dzięki niej czułem. miałem kompletny mętlik w głowie.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów .184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . Zawsze robiła coś niesamowitego. Schiaratura. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . że naprawdę żyję. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. wręcz szokującego. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące. Jeden z moich dawnych współpracowników. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci.i pośpieszyli mu na pomoc. cyt. Na podstawie Associated Press. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. L. pochylania się do przodu. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. gdzie się podziewała. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. Gesture and Speech. kredyt hipoteczny na dom. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. co mówił. uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. dz. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. ale bez niej jestem samotny. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta. Rime. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. ale mówił przepięknie.zwierzała się pewna kobieta. Nie potrafiłem B. Kiedy była w pobliżu. . „Nie sły. chałam wszystkiego. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny.moje oszczędności. 8 i 10 stycznia 1992. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. którą uważał za psychopatkę. Ma taki cudowny uśmiech" . a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. ale inni zebrali pieniądze na kaucję .

że będzie potrzebowała samochodu. i wtedy mu to daję. ulotnił się szybko . Kobieta była zbyt zażenowana. jakiejś szczeliny. zanim formalnie załatwiono transakcję. • William Bradfield. A później przychodzi pora spłaty. żeby wnieść sprawę do sądu. jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów.samochodem. 157 . kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. oczywiście. Przykręcam śrubę".powiedział ze smutkiem mój kolega. Małżeństwo rozpadło się nagle. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. ustalam. o którym wspominałem wcześniej. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. przekonał ją. Kiedy zamieszkał z jedną z nich.Rozdział 9. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. z odsetkami. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". psychopatyczny nauczyciel. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. czego klient potrzebuje. Szukam punktu zaczepienia. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. oszust. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . a następnie.

sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. miłośniczka kotów syjamskich. nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . J. s. spacerów w deszczu. cyt. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. Listy często prowadzą do odwiedzin i . zwłaszcza ci przebywający w więzieniach. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę.szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą".. szukając osób w podeszłym wieku. 22-23. wiernych uczuć. Wambaugh. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. Kilka lat temu moja dawna studentka. w której doktor Hannibal Lecter . dz. obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". w tym od psychopaty. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same. . z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. zagubionych i bezradnych. * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi.oświadczył nasz badany.w sposób nieunikniony . Echoes in the Darkness. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce.„rasowy socjopata" .do rozczarowania i cierpienia ofiar.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. Kiedyś.

Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. ale mogę mu pomóc". które można wykorzystać. „Sprawia kłopoty. wierząc w swój zbawienny wpływ. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu.wyjaśniła dziennikarzowi. Porzucona dwa tygodnie później .takich. w tym pracownice więzienia. pełną brutalnych czynów przeszłość. opiece społecznej. pracownik opieki społecznej. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. potrzebuje kogoś. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet.Rozdział 9. 157 .z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. kto go zrozumie". inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. Miał kryminalną. złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo. i zwykle szuka w ludziach dobra. fizyczne i finansowe wykorzystanie. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. Prawie każdy psychiatra. poradnictwie. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować".

który zmarnował sobie życie. drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. Ted Bundy. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców.wyjaśniła' 8. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. Daniel Gingras. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. choćby tacy. zanim po- . na przykład. którzy nie wahają się przekroczyć prawa. Naturalnie. czczącym szatana „Nocnym Łowcy". aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. bo nie znalazł nikogo. Kenneth Bianchi. W książce o Richardzie Ramirezie. Przypuszczam. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. „Współczuję mu głęboko. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. które są zbyt bojaźliwe. po czym zbiegł i zabił dwie osoby. Kiedy patrzę na niego. widzę przystojnego gościa. autor opisuje młodą studentkę. kto by go poprowadził" .188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. Pedofile.

które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. Night Stalker. Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć. s. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . New York 1991.powiedziała . że chce wyjść za niego za mąż. Linedecker. inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C. 202-203. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie. . Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości.i ogarnęło mnie współczucie".

The face of a killer. ng . że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. Bambi. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. gdzie wkrótce ją złapano. „The Sun" 3 listopada 1990. K. The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. Bambenek. przebiegłą femrrie fatale. New York 1992. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę . zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA. władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy.Rozdział 9. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. Muchy w pajęczej sieci grożenia.lub wierzą głęboko. nawrócenie grzesznika . która zapewniała. Jej twierdzenie. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". jakoby była uchodźczynią.obalenie kar}' śmierci. L. na poczet R M. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. Bambenek zbiegła do Kanady. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . Kiedy odsiadywała wyrok. Radish. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . Toronto 1992. Bambi. Lee. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show.jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność. Bambi". Run. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. Woman on Trial. że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn. machając transparentami z napisem: „Uciekaj.

Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak.Rozdział 9. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie . Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. trzeba stwierdzić ze smutkiem. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. gdy uciekła z innym mężczyzną. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia. że są wykorzystywane. Na przykład. skomentował: „Byia nikim. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości.i na ogół bezpieczne . żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . równaniu z karierą Amy Fisher. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. którzy ostrzegali. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. „Lolity z Long Island". w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. A teraz wielka z niej gwiazda". ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. że żona go zdradza. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem.obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie.

jak mówiła.. kwiecień 1991. Ale będę nią. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli.] 1 bez lęku". Naturalnie. lecz uważa. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki.. Będzie traktował mnie po królewsku". bezpieczną bazą. „niezwykle wrażliwego [. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l .] człowieka czynu [. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. Kobieta. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. Nie byłam taką żoną. niemal idealnego mężczyznę. będę. jeśli wiąże się z psychopatą. traktowana brutalnie lub zdradzana. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo. ile dla niego znaczę. W artykule „Nowa ofiara oszusta". zadbam o niego tak. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. jaką powinnam. Równocześnie zaś. Znękana żona zwykle wie. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. Ignorowana przez męża. jak nie potrafi żadna inna. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. naraża się na prawdziwą udrękę. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. wiedzie na ogół wygodne życie. co się dzieje. W (niePrywatna rozmowa. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie.. Psycholog sądowy J. która postanowiła być „dobrą żoną". Być może wierzy. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". zwłaszcza jeśli ma dzieci. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę. mąż się zmieni. Patrzyła na niego i widziała urojonego.. A wtedy się przekona.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy.

Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. która będzie dla niego źródłem pieniędzy. która ma . samochodów i pożyczek bankowych. szukając czegoś więcej niż drinka.] Oszust ją rozpozna. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. ubrań. „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce".pisała Olson . jest naturalnym celem oszusta". którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to. Na tym polega jego zawód". ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S. Zdaniem Josepha D.o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy.R. New York 1991. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. Meloy. omawia J. klubach towarzyskich . Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. którzy mają niską samoocenę. [. ujmującym. mieszkania i wyżywienia. pewnym siebie. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym.Rozdział 9.. Dojrzy jej podatność na atak. treningu czy tańca. Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę. zniekształconej) rzeczywistości.lub może p o ż y c z y ć . jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika. Caseya. który żeruje na aktywnej zawodowo. elokwentnym. „możemy założyć. silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. klubach fitness. Isenbergi Women Who Love Men Who Kill. Mimo wszystko. twierdzi Casey. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. jak bardzo są dla nich bolesne . 160 . niestety.gdzie gromadzą się samotne kobiety..barach dla singli. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi.„oszust. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką.

później. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej.Uderzyłaś go butem. z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. której prawdziwa natura odsłania się. obiektywnym zainteresowaniem. William March. Rhoda odsunęła się powoli. Doskonali technikę. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach. jestem pewna". .Zrozumiałam.powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. rzuciwszy się na kanapę. że w zasadzie nic nie można uczynić. więc nie ma sensu dłużej kłamać . ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie. zerkając na matkę poprzez splecione palce. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami. Będzie absolutnie przekonująca. The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale). gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU .

bo troszczy się wyłącznie o siebie102. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła. oczywiście. s. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. złodziejaszkiem. [. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. choć nigdy to nie nastąpiło. uporządkowanej. choć wcale zręcznym. z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. oznajmiła szorstko . Christine. a nie zasadami otoczenia. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. że okazała się zwykłym.. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. co szybko odkryli.że Rhoda jest samowystarczalnym. 40-41. później. które kieruje się własnymi zasadami. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. przekonane o swojej wszechwładzy W.. The Bad Seed.Rozdział 10. zdolna do cieplejszych uczuć. trudnym i nieczułym dzieckiem. [. ale nic nie przynosi poprawy i . Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. psychopatycznej natury swojej córki. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. licząc.. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej. i jest historią poczucia winy..] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość . nie jest też. Hopewell 1997. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. March. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. Christine Penmark. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów.

rodzinne awantury. nie są czymś niezwykłym. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. na czym go nie przyłapano. że są z mężem zakładnikami chłopca. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. która przeczytała w prasie o moich badaniach. którego adoptowali przed kilkoma laty. że Historie o adoptowanych dzieciach. prośby i groźby. Kary. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób. Inna matka pisała. bez ostrzeżenia. Przekonaliśmy się jednak. Pewna matka. za co nie uniknął odpowiedzialności. u dorosłych. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". złe jest to. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. wizyty w poradni.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. Psychopatia nie powstaje nagle. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak.

terroryzowanie słabszych.Rozdział 10. Farrington. że dzieje się coś niedobrego. opowiadała mi. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . Źródła problemu . niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. „The Psychologist" 1991. niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. rodzice. s. późne chodzenie spać. 164 197 się we wczesnym okresie życia . Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. . nr 4. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. agresywne i skłonne do kłamstwa. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L.ho°d. absolwentka socjologii. Robins Deuiant Children Grow Up. mniej podatne na wpływy i naukę. Antisocialpersonality from childhood to adult. niechętne bliższym kontaktom. bójki • uporczywe wagarowanie.bardziej samowolne. cze?". Pewna matka.N.którą będę nazywał Susan: . że jej córka . krnąbrne. Baltimore 1966. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja. w większości uświadamiali sobie. . Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie. 389-394. . jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. D. których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć . Nie jest to nastolatek. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. . a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale).codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu. Świetna sprawa. Często unikał kłopotów. Niestety. Nadal to robię. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. opieki nad młodzieżą. Nie ulega wątpliwości. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit. sądy. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. nie wykazuje urazów neurologicznych. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. kto bardzo przypomina Jasona. organizacji społecznych. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . Stara dawała się nabrać przez długi czas". że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny.Rozdział 10. szpitale psychiatryczne . że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem.szkoły.

że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi.. s. rabunków . 3. AntisocW personality from childhood to adulthood. Psycholog Rolf Loeber przypomina. 389-394.. dz. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. nr 10. Loeber. Farrington. nr 4. Deuelopment and Risk Factors. „Clinical Psychology Review" 1990. R. D. Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw .i coraz młodszy wiek ich sprawców.. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. R. cyt. gwałtów. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia.najgorsze jeszcze przed nami. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów. s. Loeber podkreśla kwestię.Loeber. Innymi słowy: trzymajmy się mocno .doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. . jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. 1-41.. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. s.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich. „The Psychologist" 1991.zabójstw.

Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. Magid. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej.gwałci i molestuje inne dzieci. trzymiesięczne bliźnięta. grożąc im nożem. aby zablokować je jak najwcześniej. a wręcz głupotą.Rozdział 10.przynajmniej częściowo . Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka.według zebranych świadectw .rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ".z jeszcze większą mocą . Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie.A. strzela do niego z broni rodziców. McKelvey. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. New York 1989. Jest zbyt . To samo rozumowanie odnosi się . który . C. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. co możliwe. Chłopiec umiera w szpitalu. rzucając ich na podłogę po tym. a kiedy chłopiec nie odchodzi. Źródła problemu 205 Loeber pisze. • Policja na Florydzie próbuje ustalić. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka.do psychopatii. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St. z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. Children Without Conscience. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. HighRisk. aby wytłumaczyć . 169 szukają sposobu na dziewięciolatka. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią.

polityka lub adwokata. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta. Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. „Seattle Times" 21 lipca ] 992.0 Offitials stymied by alleged rapist.brutalnych rodziców.206 Psychopaci są wśród ras młody. trzecie .być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym . Świadomość ta.jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji .na brutalnego przestępcę. kiedy przyjmujemy do wiadomości. a jest to niezwykle ważne. które ustąpi z biegiem czasu. .na dość produktywnego członka społeczeństwa. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. brak perspektyw zawodowych. co sprawia. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań.na nieuczciwego biznesmena.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. żeby stanąć przed sądem. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. drugie . a nie r. ponieważ . a czwarte . jakkolwiek niepokojąca. wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci.„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. Niestety. ubóstwo. Stają się bardziej zrozumiałe. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. niewłaściwe towarzystwo . Z jednej strony istnieje teza. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym.

ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej .pogląd. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie). Psychopaci .według socjobiologów . Jak zwykle bywa w takich sporach. • Zgodnie z tezami socjobiologii. Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . stosunkowo młodej dyscypliny naukowej. NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami .wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. Możemy też mieć tak wiele dzieci.przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. które przypominają psychopatię. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy.Rozdział 10. z drugiej . rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. że niektóre z nich na pewno przetrwają. dając mu duże szanse na przetrwanie. Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury). Socjobiologowie twierdzą mianowicie. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie.

Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć.powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. Socjobiologowie nie twierdzą. O ile mi wiadomo. młodszy . Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. Sądzą tylko. a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. Jest psychopatą. manipulacji.i szybkie ich porzucanie. ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. Psychopata.jak słyszymy . żeby kobiety same o niego zabiegały. Starszy brat jest lekarzem. Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. trzydziestoletni fałszerz. i już". Zapytany o swoje potomstwo. zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. . że prowadząc życie seksualne. poczynając od szesnastego roku życia. że może pomóc im w karierze. stale znajdywał sobie konkubiny. co mu się nawinęło". Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa.stabilne życie rodzinne. Jeden z badanych przez nas psychopatów. wspaniałe perspektywy. Miał . biorąc. i tyle". który nie jest tak atrakcyjny. „Zawsze mogę mieć następną" . Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. kochających i troskliwych rodziców. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną".208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki.stypendystą na drugim roku studiów. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. kiedy zaszły w ciążę. najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. podawał się za ich agenta i powiernika.

odburknął: „Nigdy ich nie widziałem.ale bez formalnych wyroków. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. nawiązując równocześnie szereg romansów. Best Kept Secrets. dz. Kiedy zapytałem. Zdaje się. 1 7 2 zastępczą. na ogó} zostają schwytane. mam wiedzieć!". chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). „Nie siedziałbym tutaj. czynami całkowicie przeczyła słowom. Ich ruchliwy. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. społeczności i miejsca zamieszkania. zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. dz. odparła: „Kocham dzieci". cyt. jak należy. Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. Szybko trafił do więzienia. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. Skąd.Rozdział 10. . że oddano je do adopcji. Rule. Oczywiście. gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. Niewykluczone. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci.Co to za rodzice.patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. Stała się także „zawodową" matką . Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem . gdyby starzy zachowali się. osoby. kiedy ich potrzebowałem . Smali Sacrifices. u diabła. pijaństwa . koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. zaczął napadać na banki.brawurowych przejażdżek samochodem. cyt. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. które regularnie kłamią i oszukują. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs.mówił. Psycho. która maltretowała. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc . Istotna jest także książka napisana przez samą Downs.

J. 1" R. Walker. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. [w:l W. Unmasking the Psychopath. że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. trzeba jednak zaznaczyć. niewielu . The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. lecz dziewięcio. dz. Co ważniejsze. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa. Theory and Research.H. Hare. że . J. Dorr. cyt.I. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. Psychopathy. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. Wątpię ponadto. Kegan. Reid.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. Zdaniem niektórych uczonych. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. NeW York 1986. D. Są to interesujące przypuszczenia. Sądzę.i cechami dziecka. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. R. Bonner III. że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu.W. impulsywnością. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty.D.3 Zob. 1. oznacza to. ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni.lub dziesięcioletnie dziecko . nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku.

s. 133-140. A.D. Hart. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. T. ważnej dla funkcji wyższego rzędu. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności. drażliwości i agresywności. J. że z jakiejś przyczyny . Forth.Rozdział 10. nr 99. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. nr 93. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". Hoffman. płytkich uczuciach.D. „Journal of Abnormal Psychology" 1984. Jak wiadomo. s. Hare. zwłaszcza jego przedniej części. a w każdym R. S. razie nie ważniejsze niż różnice.może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań . i całkiem sensowna wydaje się hipoteza.cal'ests. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . niskiej odporności na frustrację.E. nr 96. Mimo to niektórzy badacze przekonują.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. Hall.ze względu na „wadliwe łącza". Hare. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction.W. • Według interesującej teorii biologicznej. s. R. . Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. Bartsch. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania. wczesny uraz . 374-379. 158-160.J. R-W. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne.D. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu.

A. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne .212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. nr 41. {Zdaję sobie sprawę.spectiue and model for research. E. s. Ogólnie rzecz biorąc. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" . nr 21. s. J. „Tak . D. s.R. „Behavioral Brain Research" 1990.wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. Newman. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności .według określenia niektórych badaczy . „Journal of Research in Personality" 1987. jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. Ale ta „nabyta psychopatia" . impulsywności.E. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to. „Psychological Review" 1980. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli. Damasio. 464-480.P. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań. H. Gorenstein. Tranel. Niestety. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. 81-94. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. Damasio. nr 87. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania.ubóstwa. J. 301-315.odpowiada ojciec. które przypominają zachowania psychopaty. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. Newman.P. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych.mówi Calvin . odrzucenia przez rodziców. Disinhibitory psychopathology: A new per.

Rozpoczynając naukę w szkole. nr 51. McCord. Raine. red.S. Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne .. J. Błock. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Nie ma wątpliwości. Deuelopment and Risk Factors. łatwo się rozpraszają. Ale jest mało prawdopodobne.Rozdział 10. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi.L. J. „Psychiatry" 1988. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. są zwykle nadpobudliwe. Opowieści o cierpieniach. na przykład: C. s. s. Źródła problemu 213 działania dorosłych . Zob. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . w tym przestępczości i przemocy. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. Olweus. dz. nr 244. Wagner. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. New York 1986.dopóki .z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie).od drobnych kradzieży do masowych mordów . nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. 160-66. omawiało wielu badaczy. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. cyt. New York 1988. Radke-Yarrow. M.Loeber. A. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. rhe Cycle ofViolence. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. D. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . 14-23. H. R. Parental behavior in the cycle of aggression. Widom. SŁODKA. „Science" 1989.istnym aniołkiem o niewinnych. jest bardziej skłonnych do depresji. prób samobójczych. red. Theory and Clinical Applications. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. czości i innych zaburzeń społecznych.

„duże i ostre". Okazało się. porażający . Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki.przykład tego.A myślałaś wtedy. Musieliśmy blokować jej drzwi". jak traktuje zwierzątka. ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione).Nie przestawałam. argumentował. zbadali jej historię i odkryli. aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie . Magid przedstawił Tess jako wymowny . że trzeba go zabić.Tłukłam go i tłukłam .podpowiada terapeuta. które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami. Mnóstwo razy . doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. . że Benjamin ma problemy żołądkowe. że Tess bije go w nocy po brzuchu.Myślałam. . żeby opisała.nie tylko wywołują grozę.Wsadzam w nie szpilki. „Dlaczego je wzięłaś. Tess?" . a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania.od narodzin do ukończenia dwóch lat . Matka siłą odrywała jej ręce od brata.jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. „Żeby zabić mamusię i Benjamina." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. W książce High Risk. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę.mówi dziewczynka. a zwłaszcza Tess.pyta Magid. .214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju. w tym psychopatii . „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku. . co może przydarzyć się dziecku.mówi Tess. Magid prosi Tess. Narrator filmu opowiada. jak przyznała. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym ..Myśleliśmy z początku.? .. Tess wykradła noże .owszem..Szukając wyjaśnienia. Zabijam je.. że dzieci. . .

Turku. lipiec 1984 . lub niemal pełnej. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. opublikowanej w 1964 roku. deprywacja. zaniedbywanie. [. także J.. McCord. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to. 14-23. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. 22 lipca 1993). które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia. alkoholizmu i konfliktów z prawem. Nic jednak nie wskazuje na to. Parental behauior in the cycle of aggression. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. zob. . a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe .Family Sources of Crime.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. ile jego powodem" . rzeczywiście miewa straszliwe skutki. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. William i Joan McCord przekonywali.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. że niezdolność przy. An Essay on the Criminal Mind. gamy symptomów łączonych z psychopatią . w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego .Rozdział 10. We wpływowej pracy The Psychopatii. „Psychiatry" 1988. nr 51. s. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii..

Pogląd ten opiera się na dowodach. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. zaburzenia. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. Uważam za prawdopodobne. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii. co z kolei wpływa na to.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania.i słabo rozumianej . aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. . które wskazują.216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. Rodzice.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. raczej nie okażą się owocne. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. nie przyczyną. w czym popełnili błąd. Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji.

s. społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . G. R. które wskazują. Snidman. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. nieuczciwym urzędnikiem. M. 263-292. „Psychological Science" 1991. a psychopatia w szczególności. 40-44. E. Snidman. „Science" 1988. politykiem. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. Res. M. s.L. Bouchard. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . red. że ich biologiczne wyposażenie . McBurnett. Temperament in Childhood. Ktoś inny. Sources of human psychological differences. M. z którego środowiskowe. nr 240. o podobnych cechach osobowościowych.E. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . Oznacza to natomiast. nieetycznym przedsiębiorcą. nr 58. Kagan. „Journal of Personality" 1990. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. red. Biołogical foundations of personality: Euolution. McGue.J.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. Lykken. K. Wnioski z badań nad rodziną.chophysiology. nr 250.cial Issue. The Minnesota study oftwins reared apart. Washington 1995.R Sholevar. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. że różnice w inteligencji. Rothbart. Genetic and rearing enuiron.S. Hart. należy wymienić: T. Biołogical bases of childhood shyness.Rozdział 10. nr 2.171. J. N. Kagan. Bouchard. behauioral genetics. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). ale pochodzący z ubogiego lub . Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. może stać się oszustem. N. J. D. New York 1989. J. A. 167. An analysis of adopted twins reared apart.T. Bates.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. N. s. McGue. Assessments and toterventions. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. s. „Science" 1990. and psy. I tak. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. J.nick.mental influences on adult personality.K. Lahey. Loeber. T. Spe. adwokatem. Tellegen. bliźniactwem i adopcją wskazują. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B.J. Psychobiology of Conduct Disorder. 223-228.surowiec. Segal.

s. 177-195. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . 2-7 maja 1992.L. Jak można . nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe.E. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców. • Nie znaleźliśmy dowodów na to.A.N.aches. Fulker. D. New York 1988. Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. najemnikiem. s a m o nie wystarcza. Enuiron. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. Moffitt. R. K. heredity. możemy powiedzieć. A. red. Raine. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. T. Schulsinger. choćby intensywne. Warunkowanie społeczne.twem. Waszyngton. S. Korzystając z wcześniejszej analogii.L. F. red.A. Theory ond Clinical Applications. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina. Higgins i B.J. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro.W. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood.A. and Psychopathology. Vernon. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. Mednick.C. H. J. może być włóczęgą bez pracy.vesley. Jang.ment. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. Stack. S. P. Mednick. [w:] Genetics.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu. Bell. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. brutalnym przestępcą. D. F. J. red. Jackson. Psychopathy. Sch ul singer. Zob. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association.Fries. and environrnent. S. Plomin. Wagner. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. Cambridge 1988. De.A. Amsterdam 1974.Li. Cambridge 1987. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology.

criminality. psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. • Wnioski dotyczące przestępców. Ale nawet udane życie rodzinne. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. w wieku około dwudziestu czterech lat. Niezależnie od tego. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. Źródła problemu 219 było oczekiwać. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych.Rozdział 10. większość przestępców wywodzi się z rodzin. R. . w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E. Ottawa. family background. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association.D. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem. mając około piętnastu lat. A. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. Hare. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. czy rodzina była stabilna czy niestabilna.E. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. oraz z charakterem tych przestępstw. De Vi ta. Forth. czerwiec 1990. którzy nie byli psychopatami. nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. które borykały się z problemami. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują. Psychopathy.

która kryje się za statystyką. Psychopaci. palił marihuanę i lubił gry wideo.trzy lata więzienia .. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska.. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«.. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci.] Zapytani o jego zainteresowania. którego nazwiska nie ujawniono.za śmiertelne pobicie dwunastolatka. który wagarował. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami. ale także rzeczywistość. Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy..] mówił podczas rozprawy .] Adwokat [. Oczywiście.. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania. cwanego i „kłopotliwego od zawsze". Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . Sprawcę. opisywano jako skłonnego do manipulacji.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą.. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. powiedzieli: kradzieże sklepowe. [. [.

później regularnie zażywał haszysz. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat. egoistyczne. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu.. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. Często rekrutują I nowych członków w szkołach. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji ..] Otrzymał wyroki za włamania. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze..] Ogłaszając wyrok. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie.i to tak bezkarnej. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. ogólnie rzecz biorąc. W siódmej klasie został usunięty za szkoły. [. kradzież i posiadanie narkotyków. lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. a nawet mogą nadawać im ton. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. kradzieże. zastraszanie i wymuszenia.... opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach.]. nie zmienia się z upływem czasu".Rozdział 10. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. Jego impulsywne. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. [. ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. którzy twierdzili. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. niekiedy kokainę. Brzmi znajomo? Możliwe. choć trudno formułować diagnozę na odległość. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało .

Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . Świadczyłoby to. którzy nie pytaliby samych siebie . nieodpowiedzialności. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych .bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu". którzy słyszeli o morderstwie. folgując swoim destruktywnym. gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę.222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. kradzież samochodu. ponieważ rodzice nastoletnich świadków. wzmacnianiu. ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa.im. gdzie uczciwość.to niewykluczone.stopniowo zmierzamy ku akceptacji. Jeśli .jak uważam .„W czym .pulsywności. znali tożsamość zabójcy. „zatrważające jest to. nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie. braku poczucia winy i tak dalej . Jak powiedział rzecznik policji.niemal na pewno z rozpaczą . egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. Większość zarzutów oddalono. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała. obawiając się zemsty. w tym napaść. „W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością. przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie. Jeszcze bardziej przeraża myśl. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności.

uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Nie ulega wątpliwości. może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne.Rozdział 10. To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. Każdy. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. żeby obejrzeć zwłoki. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". Źródła problemu 223 zawiniliśmy. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. . Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. Nie oznacza to. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej.

jednej z osób. obojętnym spojrzeniem. próbuje przebić się przez „luzacką". . W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. ale wszyscy macie w dupie. nauczyciel zwraca się do Clarissy . półprzytomni z niewyspania.. bez diagnozy. tropiąc faceta. które traktuje ubóstwo emocjonalne. któremu wciąż jeszcze zależy. Rozpaczliwie szukając dowodu. żeby opisali. dzisiaj nasze ulice. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?". Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki. a potem niemal błaga uczniów. że zginęła. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. szkoły.. Dawniej . nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . nieodpowiedzialność. Ale nawet ona odpowiada pustym. reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela. otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. [. tylko ganialibyśmy po ulicach. żalu. Prosi. obiecując „wolność osobistą". czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi. Mam nadzieję. wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości.pociągały psychopatę obrzeża i margines. że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. impulsywność. Film nie rozstrzyga. jak oddziałała na nich utrata koleżanki. „Wszyscy macie gdzieś. autokreację i egoizm jako normę. który ją zabił". ile Jamie dla ciebie z n aczyta. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj.. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi. że [Jamie] nie żyje. To tylko film. I Ten brak empatii.niepostrzeżenie.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . wiem. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa.. przy aktywnej zachęcie.".

aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. mamy czyste konto. że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. Jeśli natomiast więzień nie jest O . że się nie mylili. musimy ich poprawnie identyfikować. Zniszczyło mi to życie. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. czy przestępca jest psychopatą. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. Trzeba posłać go na obóz letni".Powiadamiamy komisję. jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu. Seryjny gwałciciel. a potem kogoś zabija. Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Trzeba posłać go do więzienia". więc udowodniłem. i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . Uznali mnie za wykolejeńca. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. jak wykorzystać te informacje. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. Kiedy miałem siedemnaście lat. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce.mówił. . oskarżono mnie o gwałt.

Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . że jest tylko kwestią czasu. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. też jesteśmy kryci . niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę. ale również daje wielu ludziom . ten człowiek jest psychopatą". ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". chociaż wszelkie dowody wskazywały. Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną.podobnie zresztą jak komisja. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. Psycholog powiedział też. wiarygodną metodę diagnostyczną. .dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. że można spokojnie go wypuścić. bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności.mówił . Trzeba jednak pamiętać. który nie został właściwie zdiagnozowany". Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. przeludnienie szpitali psychiatrycznych.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą.

Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny.i najwyraźniej bez większych trudności . „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny".fair" z 7 maja 1991. lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. Oświadczył też. ma wspaniałe poczucie humoru. Decyzje te są na ogół słuszne. jest świetnym. W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller . beztroskim kompanem. bohater programu telewizyjnego „A Current Af.Rozdział 11. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. jest dżentelmenem". Ani ofiara napaści. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić.odzyskuje wolność.

aby przewidzieć. Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. na przykład. W systemie penitencjarnym. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?". niemal bez kwalifikacji. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego.raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. Nieraz też są zniechęceni . że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. a nie takie. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy.lub zdezorientowani . Przypuśćmy. Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie.228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. która ma także wartość prognostyczną. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. że młody człowiek skazany za serię włamań . Niestety. rozumiem.

zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. Z drugiej strony. W raporcie stwierdza. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. wyznaczaniu im zajęć. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną". planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami. Słyszałem niedawno. Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. pobieżnie przegląda akta i zauważa. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. . Komisja. muszą poddać się specjalnym testom.może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału.Rozdział 11. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. odrzuca wniosek o zwolnienie. na którym należy ich umieścić.

miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. 371-374. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. Re- . łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . prezydenta Iraku. Szczegóły przekazał mi David Platę. J Na podstawie: N. s. chyba sami są »szaleni«". a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. sierpień 1991). nr 25. DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". The Garry David case. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. który przewodniczył rozprawie. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. Odmówiłem ich prośbie. Parker. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. „agresywnemu psychopacie".

nie tylko analizując psychikę Husajna. a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. s. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991.ostatecznym terminem. ponieważ . W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. Nawet laicy poddali się temu trendowi. które wywołuje u niego przerost ambicji. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. uwiarygodniona nie tyle faktami. Goleman. riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". poważne zaburzenie osobowości. Cl i nast. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. Kongresman Robert Doman. występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. paranoję i bezwzględność".„pierwszą ofiarą wojny jest prawda".Rozdział 11. nazwał Husajna „socjopsychopatą". ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar. W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta.

że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. że nie będę mógł tego zrobić. już po wyroku . Irakijczyk. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. . Pewna kobieta. że mój syn jest psychopatą". Poprosiła. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. Jak na ironię. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. Teraz siedzi w więzieniu. Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć". bo okradał firmę ojca". „Ależ właśnie o to chodzi! . a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia. Post przyznał. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". To psychopata". że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. która przeczytała artykuł o moich badaniach. Wyjaśniłem. Zanim skończył dziewięć lat. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych.232 Psychopaci są wśród ras oznajmił.Wcale nie chcę.zawołała matka. Można mówić.

Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. Etyka diagnozowania 233 skazującym. 3. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. a potem . Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia. s. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. Niczego więcej nie potrzeba18 .na ogół nie przebadawszy oskarżonego. Mamy tu do czynienia z praktyką. że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. „Yanity Fair" maj 1990. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy. szych morderstw . Następnie . Zajmuje miejsce dla świadków.pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . Trauels with Dr. 2. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych. W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. 143. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym. Death. nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. Rosenbaum.na podstawie tego opisu . Aby wyznaczyć karę śmierci. Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o .Rozdział 11.

którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo.Nie mam żadnych wątpliwości. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu. to znaczy oskarżonego. jakie u z y s k a l i . by pozostać przy życiu.. nawet w środowisku więziennym? .] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. zabije ponownie: . absolutnie żadnych. s.. że oskarżony [. „Dr Death" and the case for an ethical ban. „naukowe" świadectwo. w którym się znajduje. dz.. Nie ulega jednak wątpliwości. . Będzie tam postępował tak samo. że opisany przez pana człowiek. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku. odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. pisze Rosenbaum. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera. 407-428. oczywiście.234 Psychopaci są wśród ras medycznym. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska.. które dotyczyły C. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach.. które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". I to wystarczyło. Było to całe „medyczne". Grigson. cyt.aby uzasadnić opinię. jak postępował na wolności" . nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć.P. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje. . zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności.. Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera.Czy chce pan przez to powiedzieć. Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. doktorze? . że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny. Ewing.Jakie jest pańskie zdanie.Tak.

że Grigson „nie jest wyjątkiem" . Podkreśla też. ma dość charyzmy. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. że Grigson. solidnych kryteriów diagnozy. łagodnie mówiąc. Właściwa procedura diagnostyczna. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . niezwykłe. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. Moim zdaniem. Rosenbaum komentuje. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący.Rozdział 11. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest.sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów. a także przestrzegania powszechnie uznanych.

społecznych i środowiskowych czynników. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). że skrupulatna diagnoza. Doktor J. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. lecz także o życiu diagnozowanego. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność.. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. Trzeba też pamiętać. które warunkują antyspołeczne zachowania. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. że jego zdaniem oskarżony. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. może pomóc w odróżnieniu przestępców. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego .236 Psychopaci są wśród ras nych. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. należy dołożyć wszelkich starań. Poprawnie stawiana. zeznał podczas pewnej rozprawy. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów. stanowi zagrożenie społeczne.

. Adwokat zapytał doktora ]. Raport i zeznania doktora J. Jak się wkrótce okazało. oceniło przestępcę według jej kryteriów. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. że nie mają do czynienia z psychopatą. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. Tak się złożyło. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. Wyjaśniłem adwokatowi. tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. a następnie sądowi. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. który starał się. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . Dwoje moich współpracowników. i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. były ważnym elementem strategii prokuratora. uwzględniając znakomitą reputację doktora j. psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. Oboje doszli do wniosku.misja nie do pozazdroszczenia. która była wówczas dostępna. a błędne przewidywania oparte .. o j e g o sposób użycia Skali.Rozdział 11. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych).

którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. ale teraz zabrakło im pomysłów.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. kryje się w starannym stosowaniu procedur. w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. z której usunięto go za oszustwa. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. Zmagająca się z problemem Virginia . Nie pracuje. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. Będę nazywała go Dennym. jak kopał je i bił. że jeśli czegoś nie zrobimy. u babci i u swojej matki. wybierze drogę przestępstwa. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Nie pije i stroni od narkotyków. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. Denny ma kilka zalet. kłamstwa i kradzieże. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. Antidotum. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. piszę w imieniu siostry. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. Widziano. Zatrudniała dla niego korepetytorów. środek zabezpieczający przed katastrofą.

Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. Jeśli tak. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. Landers. czy siostra osoby. ale naprawdę warto. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste. jest skazane na porażkę. Nie wiem. Proszę. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. posłać go na terapię. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów.są naprawdę nietypowi.Rozdział 12. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. z radością powitam jego list13.oraz pacjent . niezrównoważonym młodym człowiekiem. którego czekają w przyszłości same kłopoty. Jest zbuntowanym.takie. chyba że okoliczności i terapeuta . po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. Będzie to wymagało sporo wysiłku. ma pasierba psychopatę. że jeśli chciałby do mnie napisać.

że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary.gia. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. Podobnie jak człowiek. których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach. Wielu badaczy powiada nawet. który zbiegł z jego mieszkania. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. Jeffrey Dahmer z Milwaukee. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu. co dzieje się wokół. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. traci jednak wiele z tego. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. w tym psychochirur.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------.w tym seryjnych morderstw. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. Podczas postępowania sądowego. okaleczeń i kanibalizmu . Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. Policjanci odeszli. że nagi i okrwawiony nastolatek.spokojnie przekonał policję. w tym psychoanaliza. psychopata wygląda atrakcyjnie. Psychopaci stale popadają w kłopoty. Kiedy policjant I 202 . Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać. ujawniono więcej takich sytuacji. terapia grupowa. ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera. sprawca straszliwych zbrodni . Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach.-fr " -------------------. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------.n vii t r f "i' i 11 nr. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową. który zabił go wkrótce potem.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91.

Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. brakiem poczucia własnej wartości. Hare. Krótko mówiąc. że zdenerwowany rozwodem rodziców. Psychopathy. z którymi się nie zgadzają. które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. Theory and Research. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. 110.pulsywnymi i tak dalej.Rozdział 12. a system prawny. aby dostosować się do norm społecznych. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. chociaż świat ten osobom . Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. Pozwolono mu odjechać. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. w którym znajdowały się zwłoki. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. Dahmer oznajmił. depresją. powinniśmy nadal poszukiwać metod. Skuteczna terapia wymaga również. s. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. nieśmiałością. New York 1970. R. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". obsesyjnymi myślami. czynnościami kom. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. „Nic nie działa".

Są przekonani. zwykle obwiniają system. tylko nie siebie. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. Są także inne powody. Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. bezwzględnym środowisku. że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. los. Ci zaś. Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. otoczenie wszystko. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. Trudno zatem się dziwić. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. którzy zostają schwytani i ponoszą karę.jak sądzą .242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. aby uzyskać „co im się należy". wśród konkurentów do władzy i zasobów. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. Doznają niewielu zmartwień.otoczenie. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką. . a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. Przystępując do programu leczenia.

Rozdział 12. Relacje międzyludzkie. Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. nie mają dla nich wartości. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy. . do których dąży większość terapii.

Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec.. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. zastraszyć.] socjopaci nie pragną zmiany. narzucając współuczestnikom 192 . nie mają koncepcji przyszłości. któ192 rych należy oszukać. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. lepsze metody manipulacji. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. że inni także mają swoje potrzeby. uczucia i prawa. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala.Rozdział 12. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. a terapeutów za osobników. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych.. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. Psychopaci mogą opanować nowe. uważają terapię za farsę. jak i terapii grupowych. Jak pisałem wcześniej. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. uwieść lub wykorzystać . jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji. postrzegają rolę pacjenta jako żałosną.

] Wydaje J Na podstawie artykułu M. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. swoje przekonania i interpretacje.. „notorycznego kłamcę. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. Farrow. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. który każdego zauroczy". którzy zeznali. . New York 1986. [. inteligentnym i zajmującym". Podkreślał też. który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia".. Na przykład psychiatra. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". Czy możemy cokolwiek zrobić? J. argumentując. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. uprzejmym. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym.S. który prowadził więzienny program terapeutyczny.. że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. i za klasyczny przykład oszusta. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę. fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady. których sam nie zainicjował.nią niewidomą kobietą. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy. złamał warunki zwolnienia.Rozdział 12.] Nie chce uznać.. [. Maxmen. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. Essential Psychopathology. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania". Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa.

a także traktować ich w humanitarny. N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". chwalił się. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . Jest to program intensywny i bardzo kosztowny .ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej".Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia.pod względem sprzętu i obsługi .246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. . Jak wspomniała.mówił. • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie. pełen szacunku sposób. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami. „Niewiarygodne .

Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. 81-90. Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo".R. Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. Kanada. s. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. czego zaznałeś od swojej matki" . którzy nie uczestniczyli w programie. 194 cjentow . • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. . „Behavioral Sciences and the Law" 1990. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". . Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. A. Greenwood. oszukiwania i wykorzystywania innych. że gwałcisz kobiety. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J. Ogloff. niepublikowana praca magisterska. Niestety. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". Hemphill. Wong. tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. „Twój problem polega na tym. Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. Wiedzą. nr 8.Rozdział 12. S. Saskatoon. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu.

248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". Zawsze zdumiewa mnie gotowość. The Psychopatii andMilieu Therapy. 202. New York. opisanego szczegółowo przez McCorda. podobnie jak terapie. m W. Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. Programy te. s. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. Niestety. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami. MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. . McCord. 1982. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . które oczekują poprawy. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach.

Unell. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. Praktyczny podręcznik. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. tłum. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. B. rywalizacja między rodzeństwem. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. Kirby. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. Ściepko. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". Warszawa 2005. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. Nie należy 14 sprawiedliwość. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. wcześnie zastosowane. Wyckoff. Dyscyplina bez krzyku i bicia. New York 1986. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. Niewykluczone. w którym problemy się pojawiają14' . E.C. balaganiarstwo. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. L.K. . które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. Programy te są zwykle intensywne. Grimley. że niektóre z tych programów.A. Dobra pomoc dla rodziców. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. niechęć do pójścia spać). J. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie.Rozdział 12. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. A jednak się nie sprawdzają. D.

Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. Niewykluczone. żeby ich do tego zmusić. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć. Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. Na przykład żona psychopaty może sądzić. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. mało jest programów. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. • Po pierwsze. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. które spełniają . żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. żeby o tym się przekonać. nie mamy jednak możliwości. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik.

Termin l e c z e n i e sugeruje. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione. oznacza bowiem. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. • Po trzecie. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. subiektywne cierpienie. i ważne jest ustalenie zakresu. czy program. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. o którym mowa. badań nad pojedynczymi przypadkami. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych.Rozdział 12. państwowymi i społecznymi. Prawdę mówiąc. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. Wiemy. a także niewłaściwej oceny programów. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. To ważne zastrzeżenie. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. • Po drugie. . Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to.

Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów.albo będą skazane na klęskę. . że psychopatów nie można leczyć. muszą uwzględniać to stanowisko . . Kiedy domagamy się od psychopatów. badaczy i klinicystów. niż tych. co sprzeciwia się ich „naturze". która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca. lecz nie psychopatom. To bzdury . 1'' „Canadian Press" 22 września 1992.jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania.. żeby zmienili swoje zachowanie. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. Programy. może żądamy od nich czegoś. [. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. Jest psychopatą.mówił Joseph Fredericks. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. bo ma większą wrażliwość. żeby spływał po nim jak po kaczce" .252 Psychopaci są wśród ras Ale . Po drugie. zapewne wydają się takie społeczeństwu. dostosowując je do naszych norm i oczekiwań.. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób. zapytali mnie niedawno. dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia.o ile potrafimy to rozstrzygnąć . lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne. że zgodzą się na nasze postulaty. „Wszyscy powtarzają. Niewykluczone.Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. Po pierwsze .psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną.

że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności. Ottawa 1992. psychiatrii. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy. Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . Research Branch. które zmniejszą prawdopodobieństwo. Uznaliśmy. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. Podstawą projektu była opinia. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . że założenie większości poprzednich programów . Corrcctional Service of Canada.zawsze kierują się własnymi zasadami. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty. jak i po powrocie do swojej społeczności. . kryminologii. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym.jest błędne w odniesieniu do psychopatów.jak osądziliśmy . Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii. który . więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . 29S Robert Hare.Rozdział 12.ma spore szanse na sukces.

Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność . Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. Niewykluczone również.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. CO ROBIĆ. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. Oczywiście.nie wydają się atrakcyjne. ile przekonywać. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. i odwrotnie. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. penitencjarnych i społecznych. przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami.i starali się przyśpieszyć . trzeba sobie uświadomić. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. których nie poddano terapii). Równocześnie będziemy starali się wskazać. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny. ale nie względem innych przestępców. że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne.Rozdział 12. Będziemy też wykorzystywali . Program zaprojektowano tak. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . politycznych nacisków i obaw społeczeństwa.

Ale mówią też. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. schodzić mu z drogi. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. Wiem: łatwiej powiedzieć. Będę bardziej się starać. okazywać więcej tolerancji. Jeśli nie zadziałają.zwłaszcza swoich dzieci . Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. . W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych . częściej mu ustępować". Podobnie można powiedzieć. którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą.przyniesie owoce.na niebezpieczeństwo. Oczywiście. że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. istnieją sposoby. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. że znajomość przestępczych metod. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo. zapewne już podejrzewają. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. niż zrobić. i być może czują się jak w potrzasku. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. na niewiele zda się psychopatom. wszystko będzie w porządku. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. Są jednak metody obrony. można próbować ograniczyć doznawane szkody.

Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. Warto jednak wypróbować kilka metod. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. swadę i tak dalej. kłamstwa i manipulację. a nawet ubezwłasnowolnieni. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów.wspaniały wygląd. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. co się z nimi dzieje. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . z czym mamy do czynienia. Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. nie wyłączając ekspertów. Wszyscy. jesteśmy narażeni na ich oszustwa. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. nie bardzo rozumiejąc. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. przyjemny tembr głosu. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. Tylko z pozoru jest to proste. Choć moja książka powinna tu pomóc. hipnotyzujące maniery. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni.

przesadna gestykulacja. Psychopathic Mind.loy. Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.wywierają na nas obezwładniający wpływ. Northvale 1988.przeszywające spojrzenie.pliwości. „widowiskowość" i tak dalej . The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. której niewerbalne sygnały lub sztuczki . Me. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. . należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom.R.

zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . „lodowate". skazanych (Bradfield w 1983. Ciarkę. nauczycielach z liceum. 4.notyzerskie" . Puste.. ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie.były jego głęboko osadzone.] oczy. „Kiedy oczy mówią jedno. Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci.głosi mądra maksyma.. a język drugie. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora).] Jego spojrzenie przykuwało uwagę. przenikliwe i wrogie.fieldzie i Jayu Smithu.gniewny.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. niepokoiło. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych.pozostawały bez zmian.Rozdział 13. . jowialny. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. Patrząc w nie. że mogto paraliżować. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. [. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. [. co się za nimi kryje . zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. któremu pewien 200 J. „hip. a określano je rozmaicie . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e . nieprzyjazne oczy"15'. dz. pozbawione wyrazu [.jakie myśli i jakie zamiary" . nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. który zręcznie manipulował systemem karnym. doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . widziało się przede wszystkim te zimne. że niekiedy byt naprawdę przerażający". Bez względu na jego nastrój . Last Rampage.. „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. w jakim byt nastroju.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze .. cyt. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami.„poetyczne". jakikolwiek inny .mówiła.. Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. który rozkochał ją w sobie. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn. co Gary myśli i czuje. Myśląc o Gaiym. trudno było odgadnąć. s. Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów.w zależności od tego. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie. mordercę. Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie.. Nie wiedziałam..

zauważył jeden z nauczycieli . Mówiono o nich »gadzie oczy«. ..wynika nie ''"' J.. trudno jest oprzeć się takiej myśli. Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu. moja droga. Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał. nie gad [. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych... s. którzy mordują i kaleczą . Usiadł i zaczął bawić się z [psemj.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. cyt. Sekretarka Smitha . że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki. rybich oczach. Dosłownie zwaliło go z nóg.] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. Nie miały w sobie u c z u c i a .] Jo.ostatecznie uświadomiła sobie.. Dodał. To były oczy.również tych stosunkowo nielicznych. ale to także nie było trafne".pisał Wambaugh .Rozdział 13. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha. Hannibal Lecter. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy. Echoes in the Darkness. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. dz. Waumbaugh. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. Nasuwało się określenie »oczy płaza«. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych".. z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba. ale i ono niezupełnie zadowalało".popełnia straszliwe zbrodnie. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu. 18. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. Wydaje się jednak. jest książę ciemności" . że zachowanie psychopatów .. ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. [. Niby znam kilka osób o zimnych.

która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. Posuwa się jednak znacznie dalej. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. wymijająco lub . mając oczy szeroko otwarte. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. miejsce zamieszkania.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. rodzinę. jak każdy człowiek. wykorzystując aksjomat. którzy okazują nam zainteresowanie. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. plany i tak dalej. lecz o zasięgnięcie informacji. co rozmówca powie lub zrobi. To cenna wskazówka. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. Nawiązujmy znajomości. pracę.

Niekiedy jest to zaskakująco proste. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. nieco zagubione i zdezorientowane. Spotkawszy tego człowieka. Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. statki wycieczkowe. kluby. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Dalsze dochodzenie ujawniło. rozgniewana na mnie. że wcale nie studiował na mojej uczelni. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie.mówiła później .i zwykle znajduje kogoś. Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. zagraniczne lotniska i tym podobne. nie za darmo).wygląda . znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. napomknąłem. którego poznała w swoim kościele. Cała ta historia . Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. Potencjalna ofiara jest samotna. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii. bo zniszczyłem jej świat fantazji. rozrywki lub przygody . Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników.Rozdział 13. zmęczona. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. mężczyzna porzucił ją i zniknął. szuka towarzystwa. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. Mówił. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. kurorty. Ostatecznie uciekł z miasta. Na przykład moja znajoma. Wzbudziło to moje podejrzenia. W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. Kurs przetrwania 261 niespójnie.

z pewnością można to rozpoznać . nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. Starajmy się poznać samych siebie. który szuka nowych ofiar. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety.nich kontaktach finansowych z psychopatami. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. których ofiarą padły banki. ale było wtedy inaczej.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze.262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. Pławienie się w pochwałach. który „zgubił" . Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. przygnębiona. choćby w niebezpośred. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. fundusze emerytalne i tak dalej. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu". kto się nimi interesuje. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. „Czułam się zmęczona. a także konsultacja z psychologiem. domy maklerskie. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. bywa przyjemne. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. Często słyszy się 0 oszustwach. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. ale kończy się boleśnie.

zorientowałem się. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«. . 'sycholog sądowy J. ale czym? Moją błyskotliwością . Niemal równie przygnębia to. Reid Meloy wspomina. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" . Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność.myślałem. nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. Imponował mi. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. Szukajmy fachowej rady. »Niesamowite!« .Rozdział 13. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby.mówił mi Meloy przez telefon. Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli.wstyd przyznać.»Jest naprawdę błyskotliwy. owszem. po jak długim . żona. pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. która wprawiała mnie w zachwyt. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. że ich mąż. które przypuszczają. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. . Prywatna rozmowa. kwiecień 1991. W takich okolicznościach. ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. Dla większości z nas nie jest to łatwe. dziecko lub znajomy . lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie. czym najlepiej mnie zmanipuluje.Byłem pod dużym wrażeniem. Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę. kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. gdy zdezorientowani. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko .pomysłami.

krewnych. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . świadczyły. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. Czasami jest to bardzo trudne. aby ldinicysta. ile razy mój telefoniczny rozmówca.kogokolwiek . że to z n i ą jest coś nie w porządku. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś . która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. pewna mieszkanka Maine. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. Można . że j e j relacji nie traktowano poważnie. Informacje. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. Należy zadbać.przez znającego się na rzeczy klinicystę . zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. Zadzwoniła do mnie. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników.264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. jak powinny postąpić. Nie potrafię zliczyć. że może mieć rację. policji i tak dalej. Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. i pragną dowiedzieć się ode mnie. że problem istnieje. przyjaciół. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. z którym się konsultujemy.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. na przykład.nadaremnie. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. których mi udzieliła.

że nie jesteśmy sami. że to oni cierpią. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. Nie obwiniajmy siebie. który przyczynia się do naszego cierpienia. że kobieta poślubiła psychopatę. która broni swoich praw. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich.ponieważ dostajemy fizyczne. Nie zapominajmy. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie.Rozdział 13.wobec każdego. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom.i z innego powodu. że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. kto jest ofiarą. Pamiętajmy. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. Bardzo trudno jest ich przekonać. choćby poprzez uświadomienie. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach.własne zasady . Psychopata. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. Oczywiście. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. emocjonalne lub finansowe cięgi. Bez względu na powody. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . że wina nie leży . ale nie ma dowodów. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. my natomiast . co się dzieje. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. Owszem. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. Podobnie. Psychopaci stosują te same zasady . Na przykład żona. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. naraża się na fizyczną napaść. rozmyślając. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to.

W walce nastawiają się zwykle na wygraną. Pamiętajmy jednak. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. Na przykład. Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. niewykluczone. Ustanówmy ogólne zasady. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. które również dały się omamić. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . że nie powinniśmy bronić swoich praw. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady .z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. a „wygrawszy bitwę".wiążące dla obu stron . Nie oznacza to.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem. Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . Ostrożnie z metodami ofensywnymi. trudno jest się z tym pogodzić. psychopacie. Ale liczba osób w naszej społeczności. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. że przeciwnik jest niebezpieczny.doradził klientce. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. możemy zadecydować. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. Oczywiście. aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną.266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie.to żaden wstyd paść jego ofiarą. . Adwokat kobiety świadomy. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty .

Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. aby tutaj mieszkać" . że „konsultant" ją zwodzi. a zatem są łatwiejsi we współżyciu.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. ale nienaruszalne zasady . że się zmienią. na ogół jednak pozostają tacy. ale na ogół daremnie. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. . wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. Niestety. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Rozpaczliwie szukając pomocy. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. Szybko zrozumiała. Sensowne. jacy byli zawsze. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem.Rozdział 13. Psychopaci mogą obiecywać. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze. Poświęcamy mnóstwo energii i środków. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. Mało prawdopodobne. i podjęła przeciw niemu kroki prawne.„jak musisz się zachowywać. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta". kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Nie oczekujmy radykalnych zmian. że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". przekonywał. całkiem zdesperowana. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. W końcu.

godzić się z losem. że nie jest sama.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne.schodzić z drogi. Im bardziej ustępujemy. Oczywiście. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji . jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . jak i prawnej. Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami. i wymaga fachowej porady. . Bywa to niełatwe. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. a nawet ryzykowne.oraz naszych znajomych . że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. a nawet popadamy w obłęd.lepiej jest uznać. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. Zależnie od sytuacji. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie.że jesteśmy ich niewarci. wiemy już. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne. Korzystajmy z grup wsparcia.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. którzy wiedzą. zatracać własną tożsamość . Ofiara zwykle przekonuje się. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. zarówno medycznej. które zajmują się przemocą w rodzinie. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych. psychologami i klinicystami. że czekają nas ciężkie czasy.

jest tylko chwytliwym hasłem. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. ignorując los ich ofiar. P . że niezbędne są dalsze badania. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. psychopatów. choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. nie resocjalizować. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. Trzeba nauczyć się socjalizować. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Po drugie. mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii. Jest sprawą absolutnie nieodzowną. Po pierwsze. Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. Ja również tak postąpię. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". zamiast ratować sytuację już po katastrofie. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. z dwóch powodów. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a .popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie.

I 1 .

............. Profil: uczucia i relacje................................................................................... Słowa z kieszeni płaszcza ............................... Przestępstwo: logiczny wybór .............. ..... 2 5 9 Epilog ..................... ............................................................................... Psychopaci w garniturach............................. Profil: tryb życia .................................................................................... Etyka diagnozowania ...................... 272 ................242 Rozdział 13...... Rozdział 2.............................................. Rozdział 10.................................... 1 8 3 Rozdział 1 1 ....... .......... Źródła problemu ..................... 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6... ....................... Rozdział 3....................SPIS TREŚCI Nota od autora.. .. Czy możemy cokolwiek zrobić? .......... Kurs przetrwania .................................................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ...................228 Rozdział 1 2 ............ Rozdział 7..................... .. „Doznawanie" psychopaty ............................................................................. 1 1 0 Rozdział 9.................................. Wyostrzanie obrazu .. Rozdział 4........................ Wstęp i podziękowania .................................. Muchy w pajęczej sieci ............. Wprowadzenie: istota problemu....................................... Rozdziali..... Rozdział 8...................... Rozdział 5................................

s. . „Journal of Abnormal Psychology" 1990. Three preliminary studies. "r s. 87. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. 11 Tamże. cyt.N. s.nia »J 2300/85. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates.S. Elkind. L. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. n 118 B. s.C. s. E. Tamże. Ottawa 1984. Programs Branch Users Report.nal of Law and Medicine" 1983. 362. s. S. J. ■sSmith. Tamże. akt oskarże. s. tatwość reagowania agresją 49 P.P. The Working Brain. <59 A. 70 . New York 1973. Psychopathy and oiolence in criminals. 35-50.. 81 " D. P. 1. nr 7. 69. Afterthoughts. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. The Death Shift. 58 „Playboy" maj 1977. Tamże. Magaro. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. Cognitiue Bases of Mental Disorders. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. 3. Serin. Newbi Park 1991. R. 86. Rosner. Gramblingowi. „Dr. 423-431. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. 250-259.R.. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. Gorenstein. t. dz. 83. L. s. 80. s. Hare. dz.P. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. Luria. Smith.P. red. s. z uczuciami innych osób. 78. 93n C. s. D. Wong. lekceważenie zobowiązań społecznych. New York 1989. Ewing. 390. Kosson. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. McPherson. Newman. nr 6. „American Jour. Senlencing Memorandum. IM „ Tamże. 111 rr. 407-428.1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. Swindle. s. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga). s. s. 117 Tamże. cyt. nr 8.

B.D. V. dz. 55. którego oskarżano o napad z bronią w ręku.. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. okręg Nowy Jork. s. 48. J. cyt. 329-337. Captain Bob Reuealed. Sentencing Memorandum. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". R. s. Michaud. nr 93.T. Hare. „Independent News Service" 7 grudnia 1991. 84-85. cytat nr 199. Chan. Szkoda. A. nadawca. List do sędziego Hermana Cahna. McPherson. 122 M. dz. A.. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie. Geschwind. L. Smiley. Jenkinsa. Sentencing Memorandum. Sąd Najwyższy Nowego Jorku. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. cyt._s. 38. A. 50. 15 N.D... 141-14-' R. New York 1970. Cerebral Lateralization. John Grambling junior. Aynesworth. dz. Johns. cyt. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. 272129 130 135 J H. The International Thesaurus of Quotations. Actions and Passions. Raine. s. The Menacing Stranger. Inside Edition. sonality and Individual Differences" 1988. S. Rosner. „How grateful should Europę be?". New York 1977. Associations.119 Tamże. Tripp. 22 listopada 1990. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. Wcale mnie tam nie było. C. Lemer. 6 marca 1987. Galaburda. s. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. czyli Grambling.N. s. H.. nr 9. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. A Crook and a Conspiracy of Silence. s. s. Scerbo. [w:] R. ( 217-220.C. nr 99. 361. Ted Bundy. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. cyt. „Journal of Consulting Psychology" 1962. • Mężczyzna. 107. 0'Brien. Hare. H. s.. dz.G.7. M. 127 faędzia Herman Cahn. cz. Biological Mechanisms. s. Cambridge 1987. Jutai. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. Grant. Quay. Proceedings. and Pathology.. nr 26 . . N. List by! próbą przekonania sędziego.

Sociobiobgy and antisocial behavior. 545556. Kofoed. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. Praktyczny poradnik dla rodziców. H. Harpending.K. nr 172. s. 63S-72S. przemoc. sierpień 1990. Williamson. Aynesworth. 166. nr 28. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E.A.C. Blechman.. s. „International Journal of Psychology" 1983. S. Hare. 1SS Tamże. Sobus.. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. Feyersisen. T. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. cyt. jak dyscyplina. L.J.paign 1985. dz. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. 140 S. 158.D. s. M. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze. 260-273. J. „Psychophysiology" 1991. Boston. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. „Ethology and Sociobiology" 1987.S.. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. s°ciopathy as an adaptation. Cytaty pochodzą z jej artykułu. " D. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. Tamże. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. nr 18> s. Garber.. New York 1981. R. H.D. Spitzman. So you think gestures are nonverbal. Ted Bundy. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. Cham. s. Springfield 1989. 701-706. GoodBehauior. porusza takie kwestie. nr 8.G. MacMillan. 144. s. McNeill. J. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu". s. Growing with Your Children. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984. wizerunek własnej osoby . Best Kept Secrets. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy. Harpur. Kohl. R. New York 1987.F. H. „Psychology Review" 173 Zob. Michaud. Garber. D. Downs.W.