I.

Historia
PRAWO (ius) - występuje w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym. 1. Prawo w znaczeniu przedmiotowym - całokształt norm obowiązujących, rządzących yciem społeczeństwa, bez których społeczeństwo obejść się nie mo e. Są opatrzone przymusem państwowym. Ich treść zmienia się w czasie i miejscu, ale niezale nie od tych zmian wyodrębnia się wśród nich zawsze prawo publiczne i prawo prywatne. Podziału tego dokonał ULPIAN a kryterium tego podziału jest interes/korzyść. • prawo publiczne - odzwierciedla stosunek społeczeństwa do jednostki. Normy przedstawiają wymagania, jakie społeczeństwo ma względem jednostki. Oczekiwania te są określone i zabezpieczone środkami przymusu. Ulpian definiując wskazał, e prawo publiczne to normy publiczne, chroniące interes publiczny. Prawo publiczne ma na względzie interes państwa rzymskiego! • prawo prywatne - gałąź prawa, w której kluczową rolę odgrywa interes jednostki. Normy prawa prywatnego regulują stosunki między równorzędnymi podmiotami, którym przysługuje prawo swobody umów (jednostka mo e podjąć decyzję, czy chce podjąć relację z innym podmiotem). Jednostki nie mo na zmusić do dochodzenia swoich roszczeń ( ądanie na mocy norm prawnych). Jednostka ma prawo, ale nie obowiązek ubiegania się o nie. Prawo prywatne ma na względzie interes jednostki! 2. Prawo w znaczeniu podmiotowym - zakres wolności, kompleks uprawnień, przyznanych podmiotowi, np. prawo sprzeda y, prawo sporządzenia testamentu itp. Pojęcie ius ewoluowało. Miało więc kilka znaczeń. 1*IUS – prawo, słowo wywodzi się od IUSTITIA - sprawiedliwość. Nazwa ta w okresie republiki oznaczała prawo w znaczeniu podmiotowym, jak i przedmiotowym. Sprawiedliwość - stała wola oddania ka demu tego, co mu się nale y. Chocia prawnicy rzymscy woleli się zajmować praktycznym zastosowaniem prawa do konkretnych przypadków prawnych (łac. casus), podejmowano pewne próby definiowania prawa. "Ius est ars boni et aequi" - prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne Celsus "Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere" zasady prawa są następujące: yć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, ka demu oddać, co mu się nale y. Prawo jest symbolem wartości. Powy sze paremie uosabiają te wartości prawa. "Male nostro iure uti non debemus" - nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa, gdy "Non omne quod licet honestum est" - nie wszystko, co dozwolone jest uczciwe. Są to paremie wszechobecne w prawie cywilnym. Związane z nadu ywaniem prawa.

2*IUS - całokształt norm, funkcjonujących w społeczeństwie i obarczonych przymusem państwowym. Niezale nie od zmian w prawie wyro niamy prawo publiczne (ma na względzie interes państwa) i prywatne (ma na względzie interes jednostki). "Ius civile vigilantibus scriptum est" - prawo cywilne jest pisane dla ludzi czuwających. Jednostka ma swobodę w dochodzeniu swoich uprawnień. Nikt nie mo e jej zmusić, aby dochodziła swoich praw, ani dochodzić tych praw za nią. Sama musi wykazać inicjatywę. Na gruncie prawa cywilnego ka dy sam musi dbać o swoje interesy. Prawo prywatne dzieli się na 3 części - składa się z przepisów ius civile, ius gentium i ius naturale. IUS CIVILE - PRAWO CYWILNE - nazwa wywodzi się od "civis" - obywatel. Jest to zatem prawo obywatelskie, stworzone przez obywateli dla nich samych. Zakres podmiotowy tego prawa ograniczał się tylko do obywateli rzymskich. Nieobywatele rzymscy nie mogli z niego korzystać. Ograniczenie to wynikało z tego, e w antyku powszechnie obowiązywała ZASADA PERSONALNOŚCI PRAWA - polega na tym, e ka dy wolny człowiek posługuje się swoim prawem rodzimym. Obywatel rzymski posługuje się ius civile, Grek posługuje się greckim prawem swojej polis, Pers prawem perskim itd. Wraz z rozwojem terytorialnym państwa okazało się, e hermetyczne ius civile nie wystarcza. Na terenie państwa rzymskiego pojawiali się ludzie niebędący obywatelami, a rozsądek nakazywał wchodzić z nimi w relacje handlowe itp. Powołano urząd pretora peregrynów (miał rozpatrywać spory, w których jedna lub obie strony były cudzoziemcami (peregrynami)). Stosował normy prawne niemające charakteru ściśle narodowego, oparte na prawach obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. Tak powstał wielki, elastyczny i uniwersalny system prawny ius gentium. Termin ten jest u ywany do dzisiaj, szczególnie w prawie międzynarodowym publicznym. • IUS GENTIUM - wielki, elastyczny i uniwersalny system prawny wzorowany na normach prawa cywilnego i oparty na normach czerpanych z systemów praw obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. System ten był dostępny dla wszystkich. Znajdował zastosowanie zarówno w stosunku do obywateli rzymskich, jak i do cudzoziemców. Źródłem ius gentium jest przede wszystkim prawotwórcza działalność urzędników, ale tak e zwyczaj jest jego źródłem. Jest to prawo, którym posługuje się rodzaj ludzki (w przeciwieństwie do ius naturale, które jest wspólne dla wszystkich stworzeń). •

W ramach ius gentium i ius civile mo na wyodrębnić IUS HONORARIUM - normy tworzone przez urzędników. • IUS NATURALE - prawo naturalne - prawo, którego nauczyła natura wszystkie stworzenia. Jest właściwe nie tylko rodzajowi ludzkiemu, ale wszystkim stworzeniom.

Prawo rzymskie ewoluowało. Ustrój ma wpływ na kształt porządku prawnego. Nie jest jednak jedyną okolicznością, która o jego kształcie decyduje. HISTORIA PAŃSTWA RZYMSKIEGO Królestwo Od 753r.p.n.e - zało enie Rzymu Do 509r.p.n.e - obalenie Tarkwiniusza Pysznego Republika Od 509 r.p.n.e Do 27r.p.n.e - początek panowania Oktawiana Augusta Pryncypat Od 27r.p.n.e Do 284r.n.e - początek panowania Dioklecjana Dominat Od 284r.n.e Do 476r.n.e - upadek zachodniej części Rzymu Do 565r.n.e - śmierć Justyniana (koniec dominatu na wschodzie)

HISTORIA PRAWA RZYMSKIEGO Formalnym kryterium podziału prawa jest charakter źródeł prawa. Prawo archaiczne (stare) Od 753r.p.n.e Do 241r.p.n.e - koniec pierwszej wojny punickiej Prawo przedklasyczne Od 241r.p.n.e Do 27r.p.n.e Prawo klasyczne Od 27r.p.n.e Do 284r.n.e (okres pryncypatu) Prawo poklasyczne Od 284r.n.e Do 565r.n.e Prawo zwyczajowe* - zespół norm wywiedzionych ze zwyczaju i opatrzony sankcją państwa. Prawo zwyczajowe nie jest źródłem prawa! Jest nim: • zwyczaj - ugruntowany obyczaj, na bazie którego zbudowane jest prawo zwyczajowe. Źródło fundamentalne w prawie archaicznym, w procesie ewolucji jego udział maleje, ale jest. • ustawa • konstytucje cesarskie • nauka prawa - działalność uczonych prawników, miała du e znaczenie w procesie tworzenia prawa. Ius publice respondendi - nadany przez cesarza Augusta przywilej udzielania przez wybitnych prawników odpowiedzi na pytania prawne, przy czym odpowiedzi te były wią ące. Prawo prywatne jest efektem twórczej interpretacji jego norm przez jurysprudencję. Podstawą rozwoju prawa publicznego natomiast jest ustawa (lex). LEX - ustawa - akt prawa stanowionego. Jest podstawą rozwoju prawa publicznego, marginalne znaczenie w prawie prywatnym. Mogą przybierać ró ną postać (ustawa 12 tablic, leges rogatae, uchwały zgromadzeń plebejskich, które mają moc obowiązującą ustawy od 286r.p.n.e (lex Hortensia), konstytucje cesarskie w ró nych postaciach), jednak zawsze są aktami prawa stanowionego.

Patrycjusze znali formuły procesowe.tworzył prawo zwyczajowe 2. na którym poddano pod głosowanie projekt ustawy i inne dane dot. Ogół norm prawa obowiązującego. stała się źródłem prawa od 450r. Lex perfecta . datę zebrania komicjów.e . Lex minus quam perfecta . redagowali formuły procesowe.Flavius wykradł i opublikował kalendarz sądowy (wykaz dni. by patrycjusze nie mogli stosować prawa na niekorzyść plebsu. którzy wywodzili się z patrycjuszy). które zostało podniesione do roli obowiązujących przepisów prawnych. Lex imperfecta . Nastąpił koniec FAZY EZOTERYCZNOŚCI PRAWA RZYMSKIEGO i rozpoczęła się faza jego popularyzacji.zawiera imię i nazwisko projektodawcy. 3. Później pojawiło się plebiscitium. Powstała w wyniku walk plebejuszy z patrycjuszami. Tekst ustawy dzielił się na 3 części: a) Praescriptio . Objaśniali normy prawa zwyczajowego i rozstrzygali kwestie związane z jego praktycznym zastosowaniem.e .e. w których mogła lub nie mogła być wykonywana jurysdykcja) oraz zbiór formuł procesowych.p.antologia pism uczonych prawników.n. Plebs rozpoczął walkę o "odtajnienie" prawa.za jej naruszenie nie przewiduje się sankcji Pojęcie ius ewoluowało m.dokonywana przez pontyfików (kapłanów. zachowanie rytuału. 304r. IIIw. Procedowana na zgromadzeniach ludowych.skodyfikowane prawo zwyczajowe* (głównie w zakresie prawa prywatnego). by transakcje i czynności procesowe były wa ne). zaproponowana przez urzędnika .e . które mieści się w tekstach uczonych prawników.n. ŹRÓDŁA PRAWA ARCHAICZNEGO (753p. więc nierówne szanse. opracowywali *formularze czynności prawnych. Interpretacja prawa . gdy wydano Ustawę XII tablic.n.za jej naruszenie przewiduje karę i niewa ność czynności prawnej 2. 450r.n. stanowiła punkt wyjścia do dalszego rozwoju prawa rzymskiego. Kodyfikacja ius . Cieszyła się du ym szacunkiem.p.projektodawcę c) Sanctio .za jej naruszenie przewiduje tylko karę. czyli przewodnik kolegium plebejskiego) zaczął udzielać publicznych konsultacji prawnych.Ok. jej uchwalenia b) Rogatio .właściwa treść ustawy.prawo.in ze względu na działalność uczonych prawników.postanowienia na wypadek naruszenia przepisów ustawy Rodzaje ustaw ze względu na sankcje: 1.p.n.prawo stanowione. . Leges rogatae .p.e-241p.Tiberius Coruncanius (pierwszy plebejskiego pochodzenia pontifex maximus.n. Ok. czynność prawna pozostaje wa na 3.ustawy wydawane przez zgromadzenia.e) 1. Zwyczaj .USTAWA XII TABLIC . plebs nie. Udzielali opinii prawnych. Prawo rzymskie było *sformalizowane (wypowiadanie określonych formuł. Plebejusze dą yli do spisania i uściślenia prawa zwyczajowego. Ustawa . następnie zastąpione przez konstytucje cesarskie. 3*IUS .

e) Okres ten dokończył republikę i rozpoczął pryncypat. Instrukcje udzielane przez cesarza urzędnikom.uchwały zgromadzeń plebejuszów. ogłaszane ustnie. któremu zostały udzielone przestał piastować swe stanowisko.ustawa. ale ilość norm powstałych w drodze zwyczajowej jest znacznie mniejsza ni w okresie prawa archaicznego. Początkowo edykty cesarskie obowiązywały jedynie do chwili śmierci cesarza. zawierającej odpowiedni wniosek. Najsłynniejszy edykt cesarski.n. Senatus consulta .n. Ustawy tworzone przez zgromadzenia ludowe.najsłynniejsi prawnicy rzymscy. 3.rozstrzygnięcia sądowe wydane przez cesarza. nadający obywatelstwo wszystkim wolnym ludziom.uchwały senatu. Wy si urzędnicy sprawowali wymiar sprawiedliwości.n. Później senatus consulta uzyskały moc ustaw.rozporządzenia cesarskie w sprawach administracyjnych indywidualnych. 286r. na mocy której plebiscita zyskały moc ustawy i stały się obowiązujące dla ogółu obywateli. Początkowo nie miał mocy prawodawczej. Te najwy sze urzędy rzymskie były względem siebie kolegialne. 2.ŹRÓDŁA PRAWA PRZEDKLASYCZNEGO (241p. Papinian. Senat wytworzył się z rady królewskiej. Cesarz działa jako sędzia.LEX HORTENSIA .rozporządzenie cesarskie. choć były to zazwyczaj powtórzenia treści mowy cesarza. . Powstały w wyniku walki plebsu o władzę. Gaius. gdy urzędnik.e-27p. który ich udzielił lub chwili. Plebiscita .e . 5.284n. który charakteryzowała władza cesarska przy zachowaniu pozorów władzy republikańskiej. mieszkającym na terenie Rzymu. • Mandata .nadal odgrywa wa ną rolę. Prawo rzymskie jest jednym z filarów podtrzymujących całą naszą kulturę i cywilizację.p. 4. Przygotowywane przez kancelarie cesarskie. Ka dy mógł go poprosić o rozstrzygnięcie swojego sporu. 1. występowały w 4 postaciach: • Edykty .e.e . przewa nie dotyczące spraw administracyjnych. Zanikały. o ile nie zostały zatwierdzone przez następcę. gdy cesarz pogłębił swoją władzę. Zwyczaj .odpowiedzi cesarza na zapytania w wątpliwych kwestiach prawnych. Konstytucje cesarskie . to CONSTITUTIO ANTONINIANA wydany przez Karakallę w 212r. • Rescripta .n. Najintensywniejszy rozwój prawa rzymskiego nastąpił w epoce klasycznej.rozporządzenia cesarskie. Ulpian .e) i KLASYCZNEGO (27p. Obowiązywały do chwili śmierci cesarza.n. pełnił role doradczą. który je wydał. • Dekrety .

Rescripta zdominowały edykty i stały się najwa niejsze. Z czasem pojawiały się tak e inne urzędy pretorskie. gdy dotyczył spraw o charakterze lokalnym i nie kolidował z prawem stanowionym. Dwie główne szkoły prawnicze: • Prokulianie . ŹRÓDŁA PRAWA POKLASYCZNEGO (284n.mandata i dekrety wyszły z u ycia. by pretorzy nie mogli ju wprowadzać zmian. Silny wpływ urzędnika na tworzenie prawa nie spodobał się cesarzowi. Jeśli ktoś chciał zostać prawnikiem musiał pobierać naukę od jakiegoś uczonego prawnika.cesarz staje się jedynym prawodawcą. ostateczną redakcję pierwszego edyktu tak. Miały znaczenie tylko te wydane przez urzędników wyposa onych w jurysdykcję (np. Zasady te miały obowiązywać przez całą kadencję pretora. uzupełniać lub poprawiać ius civile. Cesarz Hadrian (117-138) kazał opracować ok.e) Dominat . kilkakrotnie popadł w konflikt z cesarzem Augustem). ogłaszane przez nich w chwili obejmowania urzędu. 2. Sformułował tradycję opartą na poglądach LABEONA (zwolennik instytucji republikańskich. Sformułował tradycję opartą na poglądach CAPITONA (oddany cesarzowi. będzie się kierował podczas sprawowania urzędu. e udzielone przez nich konsultacje uwa ane są za aprobowane przez cesarza.publiczne obwieszczenia urzędowe. Pretor urbanus (miejski) .mógł być prawem tylko wtedy. . wrogo odnosił się do postępu prawnego).PROCULUS.cesarz August przyznał najwybitniejszym prawnikom przywilej.przywódca . Mogło ono wspomagać.6.wyposa ony w jurysdykcję.przywódca . 130r. • Sabinianie . 1. Nowy pretor mógł ogłosić w chwili objęcia stanowiska edykt o zupełnie nowej treści. Konstytucje cesarskie . ale kancelarie pozostawały te same. Odpowiedzi uczonych prawników (responsa prudentium) .PRAWO PRETORSKIE.e-565n. mógł tworzyć prawo Pretor peregrynów . 7. Edykty składały się więc z części starej i nowej. Pretor w edykcie określał. Pretor zmieniał się co roku.SABINUS. pretor). w jakich sytuacjach da ochronę prawną. Edykt zawierał zasady. Pretorowie byli drugimi urzędnikami zaraz po konsulach.rozstrzygał spory pomiędzy peregrynami (cudzoziemcami). To one tworzyły prawo. Zwyczaj . Zostały edykty i rescripta. Na gruncie pretorskiej praktyki sądowej wytworzył się nowy kompleks norm . w okresie pryncypatu powstają ju zalą ki szkół prawniczych. jakimi obejmujący stanowisko pretor. ale jego edykt zawierał z reguły większość zasad przyjętych z edyktu poprzednika wraz z ewentualnymi poprawkami. Edykty urzędników (pretorów) . Początkowo nie było szkół.

Paulusa.Lex Romana Burgundionum Oprócz 5 wielkich prawników byli te prawnicy ni si stanem . nale ało przyjąć opinię większości autorów. najwa niejsza była opinia Papiniana. ale szybko stał się niewa ny. czyli zbiory prawa rzymskiego zmodyfikowane przez barbarzyńców.e . którzy nie byli wykształconymi prawnikami. .sporządzony i ogłoszony na polecenie Teodozjusza II. Jeśli Papinian nie wypowiedział się w danej kwestii.n.Breviarium Alaricianum . która wydawała mu się słuszna. e moc wią ącą dla sędziego mają opinie zawarte w dziełach: • Gaiusa • Papiniana • Paulusa • Ulpiana • Modestinusa Sędziowie musieli opierać się na ich opiniach. Jeśli tak owej większości nie było. Najsłynniejsze z tych zbiorów: . reprezentowali klientów w sądzie etc. to sędzia mógł wybrać opinię.barbarzyńskie zbiory praw z V/VIw. Papiniana.Edykt Teodoryka . 3. mówcy.adwokaci. Udzielali porad.438r. Kodeks teodozjański . gdy nie był uaktualniany. Nie miały mocy obowiązującej. LEGES ROMANAE BARBARORUM . Pierwszy oficjalny kodeks.pierwsze próby spisania kodeksu. Kodeks Gregorianus i jego uzupełnienie . Justynian dą ył do uporządkowania prawa.Gaiusa. 4. Ulpiana i Modestyna. Jeśli opinie te były ró ne.wprowadzała zasadę.e . 426r.TEODOZJUSZ II i WALENTYNIAN III wydali "konstytucję o cytowaniu" (konstytucja raweńska) .n. 2. Nale y ich odró niać od tych wybitnych .Kodeks Hermogenianus .PRZEDJUSTYNIAŃSKIE ZBIORY PRAW 1.

z której fragment pochodzi.poprawki wprowadzane do tekstów oryginalnych. Rzymskie prawo wulgarne/pospolite .prawo. Dą ył do uporządkowania prawa.(ius) Kompilacja . powstałym w wyniku tych działań. co zostało w spuściźnie po prawie klasycznym.JUSTYNIAŃSKIE ZBIORY PRAW Ius . Interpolacje . co jest najwa niejsze (redukcja). Leges . jeszcze z czasów jego świetności. które mieści się w tekstach uczonych prawników. które mają nagłówki. dlatego o zbiorze Justyniańskim. dochodziło do zacierania pojęć. czyli ius i leges. wchodzące w skład kodyfikacji/kompilacji justynańskiej: 1) Digesta justyniańskie (PANDECTAE) . która zawiera usystematyzowany merytorycznie wybór z tekstów klasycznych uczonych prawników.polega na przejrzeniu całego materiału i na zredukowaniu go do takiej masy. która miała dokonać tej kodyfikacji. Wybiera się to. Justynian redukował i systematyzował. liczba księgi. upraszczania struktur prawnych.antologia klasycznej literatury prawniczej (ius). W efekcie tych prac powstały 3 zbiory.okres prawa poklasycznego zwulgaryzował prawo rzymskie. Podjęto decyzję o skompilowaniu/skodyfikowaniu tego.(leges) • ogromna ilość tekstów literackich autorstwa ro nego rodzaju prawników. Kodyfikacja . porządkowanie wg jakiegoś kryterium (systematyzacja). Te zaś dzielą się w większości na tytuły. Powołano komisję z TRYBONIANEM na czele. kazusy . Postanowiono powrócić do klasycznej postaci prawa. . Język prawa stał się niejasny.systematyzacja materiału. Na początku ka dego fragmentu podane jest nazwisko autora. Digesta dzielą się na 50ksiąg. Nale ało skompilować i skodyfikować teksty i ustawy. Po prawie klasycznym pozostały: • ogromna ilość konstytucji cesarskich . którą daje się opanować. Jest to najwa niejsza część kodyfikacji/kompilacji justynańskiej. konkretne przypadki. tytuł dzieła. Były to odpowiedzi na konkretne pytania prawne. dzielą się na paragrafy itd. Prawo przyniesione z centrali w prowincjach rywalizowało z prawami lokalnymi. Zawierają fragmenty z dzieł prawników rzymskich. Dą ył do odrodzenia państwa pod względem terytorialnym i merytorycznym. Justynian zetknął się z tym prawem pospolitym.akty prawa stanowionego. mówimy zamiennie kodyfikacja/kompilacja justyniańska.

kodeks i instytucje to nazwy ogólnie u ywane dla tego typu dzieł. które dzielą się na poszczególne konstytucje (uwzględnia się kto i do kogo te konstytucje skierował).kodyfikacja leges. kazał zniszczyć teksty. wydane przez Justyniana ju po sporządzeniu kodeksu nazywamy nowelami. HEXABILOS . by określać. uło onych merytorycznie w zbiorze podzielonym na księgi i tytuły.n. jedna z "przeróbek" prawa justyniańskiego. Po sporządzeniu kodeksu Justynian wydawał jeszcze konstytucje cesarskie.2) Kodeks justyniański (II wersja kodeksu) . Moc obowiązującą uzyskała nowa wersja kodeksu ("kodeks ponownie przejrzany"). a więc kodyfikacja konstytucji cesarskich.n.kodyfikacja prawa bizantyjskiego z ok. które stało się kodeksem cywilnym XIX i XXwiecznej Grecji. CORPUS IURIS CIVILIS .e. Najpierw sporządzono kodeks. Jak zakończono prace nad digestami okazało się.podręcznik dla studentów. Wschód Europy Dokonywano opracowań na podstawie Corpus Iuris Civilis: EKLOGA . Mają moc obowiązującą ustawy. CORPUS IURIS CANONICI .kodyfikacja prawa bizantyjskiego z VIIIw.zbiory prawa kanonicznego. 3) Instytucje justyniańskie . BAZYLIKI . Te nowe konstytucje.kodyfikacja justyniańska i nowele. dlatego wa ne jest. Nie udało się oczywiście zniszczyć wszystkiego.e. przejrzano go i zredagowano na nowo. Powstawał etapami. małe kompendium prawa karnego i cywilnego. Stara wersja kodeksu (codex vetus) nie obowiązywała ju i nie jest częścią kodyfikacji. Nazwa ta została nadana w średniowieczu. Wydał zakaz komentowania i tłumaczeniu digestów. ale nie powstał nigdy ich oficjalny zbiór. dlatego Justynian dą ył do zapewnienia temu zbiorowi nale ytego miejsca w praktyce sądowej. e chodzi konkretnie o części kodyfikacji justyniańskiej poprzez określenie ich przymiotnikiem "justyniański".streszczenie Bazyliki powstałe w 1345r.. zbiór przepisów prawa karnego i cywilnego. które nie zostały wykorzystane do przygotowania kodyfikacji (w szczególności digestów). . Dlatego dokonano w kodeksie poprawek. Kodyfikacja/ kompilacja justyniańska była wielkim dziełem. a dopiero potem przystąpiono do pracy nad digestami. e kodeks jest nieaktualny. który został skonstruowany na wzór podręcznika/instytucji Gaiusa. Digesta. która zawiera materiały kodyfikacji justyniańskiej. 900r.

barbarzyńskie zbiory praw z V/VIw. który by się nadał do praktycznego stosowania powszechnie. szczególnie w formie klasycznej.Lex Romana Burgundionum METODY BADANIA PRAWA RZYMSKIEGO 1) Metoda egzegetyczna W XI w potrzeby gospodarcze i społeczne wymuszają wypracowanie jakiegoś systemu prawa. Ich celem było zrozumienie niezrozumiałego wcześniej tekstu. ACCURSIUS . .Breviarium Alaricianum . GLOSA . Wokół gramatyka Irneriusa skupiło się grono badaczy.glosa interlinearna .umieszczana między wierszami . jaką przybierały dzieła glosatorów.Jacobus . notatki umieszczane na badanych tekstach oryginalnych: . Najeźdźcy zaczęli korzystać z urządzeń prawa rzymskiego. która polega na wyjaśnianiu sensu poszczególnych słów i zdań po to.Hugo Zajęli się badaniem digestów z punktu widzenia gramatycznego. Glosatorzy spowodowali. w tym jego uczniowie (tzw. Dokonywali EGZEGEZY .badanie i krytyczna interpretacja tekstu.Martinus .umieszczana na marginesie W XIII w szkoła zaprzestała działalności.jeden z ostatnich glosatorów. Najsłynniejsze z tych zbiorów: . Przez pewien czas plemiona te znajdowały się na terytorium pod panowaniem państwa rzymskiego.powstała grupa badaczy .Bulgarus .SZKOŁA GLOSATORÓW. Do rąk badaczy trafiły digesta (najwa niejszy skład kodyfikacji justyniańskiej). e łacińskie teksty digestów stały się zrozumiałe. wprowadzając modyfikacje wywiedzione z ich własnych praw i kodyfikując te normy .forma.Bolonia . objaśnienia. Prawo rzymskie było wówczas prawie całkowicie zapomniane. Był to pierwszy etap badania prawa rzymskiego.glosa marginalna . czyli zbiory prawa rzymskiego zmodyfikowane przez barbarzyńców.LEGES ROMANAE BARBARORUM . XIw .Zachód Europy został opanowany przez plemiona barbarzyńskie. by zrozumieć myśl w nich zawartą a tak e zestawianiu pokrewnych tekstów i likwidowaniu występujących w nich sprzeczności.Edykt Teodoryka . który sporządził zbiór glos. czterej doktorzy): .

które stało się podstawą do wielkich kodyfikacji europejskich. RÓ NE ZNACZENIA TERMINU PRAWA RZYMSKIEGO były formułowane w związku z historycznym przekształcaniem się prawa rzymskiego • • • • Prawo rzymskie antyczne . Obszerne komentarze m.badano ewolucje poszczególnych instytucji prawa prywatnego.w postaci wypracowanej przez komentatorów Usus modernus pandectarum .prawo powszechne.XIXw . Ius commune . 3) Metoda historyczna Humaniści francuscy stosowali METODĘ FILOLOGICZNO . Stosowano METODĘ HISTORYCZNĄ . z którego to prawa rzymskiego recypowanego w drodze dalszych praw wytworzyła się pandektystyka.działalność w zakresie badania prawa rzymskiego rozpoczyna SZKOŁA KOMENTATORÓW. czy z tych konkretnych rozstrzygnięć mo na wyciągnąć jakieś wnioski. prawo statutowe miast. wykryli interpolacje. czyli kierunek badań zmierzający do wydobycia z klasycznego dorobku konstrukcji prawnych.badali teksty z punktu widzenia językowego. uniwersalne. czyli ogólnie obowiązujące zasady. kodeks cywilny Napoleona). Pandektyści z całego dorobku prawa rzymskiego wydobyli konstrukcje prawne. którzy stosowali METODĘ DEDUKCYJNĄ . Prawo rzymskie recypowane .forma literacka. Biegli w wykrywaniu interpolacji. Zauwa ono. obejmowało prawo rzymskie.in.HISTORYCZNĄ .prawo rzymskie w ujęciu pandektystów. Szkoła historyczna w Niemczech .prawo. Przedstawicielami byli Bartolus i Baldus. do glos. które obowiązywało w średniowiecznej Europie. • . rozwijane przez glosatorów. ich rozwój historyczny od momentu powstania a do prawa justyniańskiego. Starali się odtworzyć klasyczną łacinę. Na gruncie badań szkoły historycznej wykształciła się SZKOŁA PANDEKTYSTÓW.zestawiali podobne stany faktyczne. siatkę pojęciową. Prawo rzymskie pandektowe . siatki pojęciowej etc.2) Metoda dedukcyjna XIV/XVw . jaką przybierała ich działalność. które funkcjonowało w państwie rzymskim od jego powstania do jego upadku. komentatorów.w kontekście prawa rzymskiego recypowanego to prawo w ujęciu komentatorów. KOMENTARZE . wedle których te konkretne stany faktyczne rozstrzygano. Kodeksy te są czystą recepcją prawa rzymskiego. podobne rozstrzygnięcia kazuistyczne i starali się wydedukować. e teksty oryginalne zostały zmienione. co stało się podstawą do tworzenia wielkich kodeksów cywilnych XIXw (np.Savigny.

oparte na zasadach powszechnie obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. Grek posługuje się greckim prawem swojej polis.kanoniczne .polega na tym. stanowi symbol wartości. ZASADA TERYTORIALNOŚCI PRAWA .bizantyjskie . Jest podstawą europejskiej kultury prawnej. Pers prawem perskim itd. • Prawo rzymsko .obywatel. Obywatel rzymski posługuje się ius civile.wywodzi się od "civis" . Du e znaczenie tego prawa ujawniało się szczególnie w sytuacjach. które uosabiają paremie: "Ius est ars boni et aequi" "Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere.na terenie ka dego państwa obowiązuje prawo tego państwa i wszyscy znajdujący się na jego terytorium mają obowiązek go przestrzegać. • . co świadczy o jego ogromnym znaczeniu w historii prawa. e w antyku powszechnie obowiązywała ZASADA PERSONALNOŚCI PRAWA . e ka dy wolny człowiek posługuje się swoim prawem rodzimym. gdy Rzymianin chciał zawrzeć transakcje z cudzoziemcem.funkcjonuje w holenderskich koloniach Afryki do dziś. Ograniczenie to wynikało z tego. stworzone przez obywateli dla nich samych. ju po kodyfikacji justyniańskiej.(nie obowiązywała w antyku! obowiązuje teraz) . Nie-obywatele rzymscy nie mogli z niego korzystać. suum cuique tribuere".holenderskie .Ius civile . • Prawo rzymsko . Prawo rzymskie występuje w ró nych kontekstach. uniwersalne. w kwestiach nie uregulowanych zaś stosował prawo rzymskie.elastyczne. • Prawo rzymsko . alterum non laedere. Zakres podmiotowy tego prawa ograniczał się tylko do obywateli rzymskich.wykształciło się na gruncie prawa rzymskiego. posługiwał się skróconymi digestami. który wykształcił się we wschodniej części cesarstwa. Jest to zatem prawo obywatelskie. Kościół uregulował swoje wewnętrzne sprawy związane bezpośrednio z kwestiami kanonicznymi w określony sposób. • Ius gentium .system norm.

publiczne . tego obowiązku nie wykona. je eli prawo materialne mówi. działa legalnie. kto wykonuje swoje prawo.do nadu ycia prawa dochodzi wtedy. Funkcja środków ochrony prawnej polega na zastosowaniu przymusu. albo będąc do czegoś zobowiązanym. przysługujących drugiemu. zgodne z prawem. Wykonywanie prawa polega na urzeczywistnianiu jego treści. Nadu ycie prawa . to właścicielowi tej działki przysługuje uprawnienie ądania. Jurysprudencja .prywatne 2. które określają uprawnienia.nauka prawa. czyli tryb dochodzenia roszczeń. czyli systemem środków procesowych.prawo w znaczeniu przedmiotowym . by sąsiad przestał chodzić po jego działce. Środki ochrony prawnej stosowane są pod kontrolą państwa.procedura. Np.procesowe . . słu ących do ochrony roszczeń. urzeczywistniając jego treść. który ma na celu zaspokojenie ądań osoby uprawnionej i eliminowanie dalszych naruszeń. Swoich roszczeń będzie dochodził za pomocą prawa procesowego. neminem laedit" .II. Proces rzymski Podziały prawa: 1. tego obowiązku nie wykona. e właściciel nieruchomości ma prawo korzystać z tej nieruchomości na zasadzie wyłączności.kto korzysta ze swojego prawa. albo będąc do czegoś zobowiązanym. jakie przysługują podmiotowi prawa . nie szkodzi drugiemu.gdy ktoś nie będąc uprawnionym do określonego zachowania wkracza w zakres uprawnień. przysługujących drugiemu. drugiemu nie szkodzi. regulująca tryb udzielania ochrony prawnej. Wykracza to poza pojęcie urzeczywistniania prawa. . gdy prawo wykonywane jest w celu szykanowania innego podmiotu (czyli w sposób nieobywatelski). a sąsiad chodzi sobie pod tej działce. Zatem ten. gdy ktoś nie będąc uprawnionym do określonego zachowania wkracza w zakres uprawnień.zespół norm. gdy realizacja uprawnień napotyka na przeszkody . Jest to działanie legalne. Środki ochrony prawnej znajdują zastosowanie prawne wtedy. interesu . . 3.materialne . przestaje być działaniem legalnym. "Qui iure suo utitur. wynikających z prawa materialnego. Wg kryterium korzyści.prawo w znaczeniu podmiotowym Prawo rzymskie jest systemem skarg.

Jurysdykcja . postępowanie niesporne i inne postępowania szczególne.polega na odparciu bezpośredniego.kilka znaczeń: . e nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa ("Male nostro iure uti non debemus") Są jednak sytuacje. 2) Pomoc własna (samopomoc) . .przeprowadzenie procesu. Zastosowanie obrony koniecznej było i jest dozwolone pod warunkiem.siłę godzi się odeprzeć siłą. .skarga .działalność zmierzająca do urzeczywistnienia prawa . Ma charakter defensywny. Dopuszczona przez prawo. Stopień natę enia środka defensywnego musi odpowiadać natę eniu samego ataku. W innym kontekście jurysdykcja to działalność konkretnego urzędnika w konkretnym procesie. które ma na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia ądania. gdy : "Vim vi repellere licet" . słu ący do dochodzenia roszczeń Instytucje pozwalające na urzeczywistnianie prawa z pominięciem ingerencji państwa: "Non omne quod licet honestum est" . Takim urzędnikiem wyposa onym w jurysdykcję był przede wszystkim pretor. egzekucji. e nie zachodzi przekroczenie granic niezbędnej potrzeby. Dlatego był w stanie rozeznać się w potrzebach i uwzględnić je w swoim edykcie. Zachowanie. Wynika to z tego. co dozwolone jest uczciwe. gdy dochodzi do nadu ycia prawa i wtedy mo na zastosować: 1) Obrona konieczna .rozpoznanie sprawy spornej przez urzędnika lub sędziego w drodze ustalenia okoliczności faktycznych i prawnych Actio . Jednocześnie musi być wystarczający do odparcia tego ataku.uprawnienie do dochodzenia roszczeń i realizowanie tego uprawnienia. Kognicja . zmierzający do urzeczywistnienia prawa przez zastosowania przymusu wobec przeciwnika.nie wszystko. bezprawnego i powa nego ataku na dobro prawem chronione.prawo skargi .uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem do sądu .środek o charakterze zaczepnym (ofensywnym).środek procesowy.władza sądownicza i cała związana z nią działalność . Jest więc samowolną (gdy dokonana z pominięciem przewidzianych prawem procedur) egzekucją.

jaki sąd jest odpowiedni (właściwy) do rozpoznania sprawy. • Strony procesowe .Actor . to mo na zastosować samopomoc. to mo na odstąpić od tej reguły.miejsce popełnienia czynu niedozwolonego • właściwości rzeczowej . "Audiatur et altera pars" . określa. gdy państwo nie było w stanie objąć nad wszystkim kontroli. eby nie oddać pieniędzy. Np. jest stroną aktywną w procesie. Prawo prywatne charakteryzuje swoboda umów. która reguluje tryb udzielania ochrony prawnej. którzy występują w postępowaniu sądowym: . czyli ten.pozwanego (reus). która jest do rozstrzygnięcia. czyli ten. dlatego doznaje modyfikacji. Jeśli strony umówią się inaczej. to stosuje się regułę ogólną przewidzianą w prawie. strony wytaczają przeciwko sobie nawzajem ró ne argumenty. gdzie usytuowany jest sąd odpowiedni do rozstrzygnięcia sprawy. . który inicjuje proces i formułuje ądanie względem przeciwnika. Jeśli czegoś nie ustalą. Jest określona przez paremię "Actor sequitur forum rei" powód postępuje za sądem pozwanego. są aktywnymi uczestnikami procesu. Proces ma na celu zmuszenie przeciwnika do zaniechania nadu ycia prawa. Niezale nie od fazy rozwoju podstawową i niezmienną cechą procesu cywilnego jest KONTRADYKTORYJNOŚĆ . Jeśli natomiast coś twierdzi. Musi udowodnić zasadność swojego ądania. Właściwość miejscową sądu mogą określać tak e: .miejsce poło enia spornej nieruchomości . Nie ma jednak obowiązku niczego twierdzić. Mo e przybrać formę: właściwości miejscowej . W pryncypacie zakazano pod rygorem utraty uprawnienia dochodzonego w ten sposób.określa. PROCES CYWILNY . rodzaj sprawy.procedura. Jest to zasada funkcjonująca na gruncie prawa prywatnego. choć ów zakaz był nieskuteczny. Ma zastosowanie we wszystkich przypadkach.ma charakter sporu.pozwany.wskazuje. wobec którego roszczenie jest sformułowanie. Broni się. gdy są trudności z urzeczywistnieniem swojego prawa. Samopomoc była dopuszczalna. jeśli jej poniechanie mogło narazić uprawnionego na niepowetowaną szkodę. dlatego to strony swobodnie kreują relacje między sobą. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania jednej ze stron procesowych .Do końca republiki sposób dochodzenia roszczeń poprzez stosowanie samopomocy był akceptowany przez państwo i powszechny. chyba e jest to jakiś szczególny przypadek. jeśli dłu nik zamierza uciec za granicę.przeciwnicy. musi to udowodnić. przeciwko któremu występuje powód. CONTRADICTIO – przeciwstawienie się pozwanego roszczeniu powoda.jest określona przez istotę.powód. Właściwość sądu . .Reus . Ochrona prawna znajduje zastosowanie wtedy.niech będzie wysłuchana i druga strona.

rozpoczyna się od prywatnego.Rzymski proces cywilny podlegał ewolucji.czynności procesowe nie są odpłatne. gdzie publiczność ma swobodny dostęp • bezpłatny . Jeśli nie wypowie formuły zaprzeczenia roszczenia powoda. • prowadzący do bardzo surowej egzekucji. Kandydat na powoda sam formułuje ądanie w stosunku do kandydata na pozwanego. postępowanie jak i wyrok są wydawane ustnie • wyrok ma charakter ostateczny • publiczny charakter . Zaprzecza we właściwy sposób roszczeniu powoda . decydują na jakim etapie proces się skończy. In iure . Eliminuje spory. Jego zadaniem jest ustalenie. • bardzo sformalizowany. który byłby dostępny dla wszystkich. Sprawę rozpoznaje urzędnik wyposa ony w jurysdykcję (przede wszystkim pretor). występuje w 3 fazach rozwojowych: Postępowania zwyczajne: 1) Legisakcyjny • kontradyktoryjny • proces obywatelski (ściśle określony zakres podmiotowy). czy istnieje rzeczywisty spór między stronami i czy spór ten mo e być w trybie procesu rozstrzygnięty. czy edykt zawiera opis tego stanu faktycznego i obiecuje udzielenie skargi. które nie mogą być rozstrzygane przed sądem.strony są gospodarzami procesu. przed urzędnikiem. Etap kończy udzielenie skargi przez urzędnika lub odmowa jej udzielenia. sąd ma jedynie doprowadzić do wyroku. Na tym etapie postępowanie odbywa się z udziałem czynnika państwowego. Po wypowiedzeniu przez powoda formuły roszczenia pozwany mógł: 1. Sprawdza. • ukształtowany na gruncie prawa cywilnego. ustnego pozwania do sądu. • ściśle prywatny . dokonywanego przez powoda. nie tylko dla obywateli rzymskich • bezpłatny • prywatny • ustny • publiczny charakter Proces zwyczajny (legisakcyjny i formułkowy) przebiega 2 etapowo: 1. • ustny. strona nie ponosi kosztów procesowych 2) Formułkowy • kontradyktoryjny • powstał ze względu na potrzebę stworzenia procesu. to był uznawany za nie broniącego się 3.odbywa się w miejscu. poniewa nie przewidziano dla nich środka procesowego. Uznać roszczenie (confessio in iure) 2.

która stabilizuje ycie społeczne. by ten uwolnił lub zasądził pozwanego w zale ności od tego. Stanowi gwarancję pewności prawa. a na jego miejsce pojawiało się nowe.na zawsze wykluczają zasądzenie pozwanego . Skutkiem litis contestatio była konsumpcja uprawnienia do wniesienia powództwa . Ró nica pomiędzy procesem legisakcyjnym a formułkowym .zawiera podstawę roszczenia powoda. Dotychczasowe uprawnienie powoda gasło.zastrze enie ściśle określające zakres roszczeń powoda. jak podany w formułce.odpowiedź pozwanego na replikę i) TRYPLIKA . Powołuje się te świadków co do istoty sporu.zawiera sformułowane roszczenie powoda b) DEMONSTRATIO . CONDEMNATIO PECUNIARIA – zasądzenie w procesie formułkowym mogło opiewać tylko na sumę pienię ną.ekscepcje peremptoryjne . który ma rozstrzygnąć spór. Urzędnik w porozumieniu ze stronami procesowymi wyznacza sędziego prywatnego. choć niewygodna.powód nie mógł wystąpić po raz drugi z tym samym roszczeniem.odpowiedź powoda na duplikę .zarzut procesowy ze strony pozwanego . Po udzieleniu skargi urzędnik przy współdziałaniu stron przystępuje do ujęcia w formułkę pisemnej instrukcji procesowej dla tego sporu. intentio oparta na prawie cywilnym. zaś w formułkowym sędzia jest związany instrukcją. Znacznie ograniczała władzę sędziego.LITIS CONTESTATIO . "Bis de eadem re agere non licet / Ne bis in idem" .utwierdzenie sporu. gdy skarga była z powództwa osobowego. Formułkę rozpoczyna wyznaczenie sędziego. f) EXCEPTIO .upowa nienie dla sędziego do przenoszenia własności między stronami Na wniosek stron urzędnik mógł wprowadzić tak e do formułki części nadzwyczajne: e) PRAESCRIPTIO . wynikające z litis contestatio.zawiera polecenie urzędnika dla sędziego. czy stan faktyczny oka e się taki. Nie występowała w skargach o ustalenie (zawierały tylko intentio).w procesie legisakcyjnym sędzia jest pozostawiony sam sobie. zaś roszczenie w niej zawarte ściśle określone.czasowo wykluczają zasądzenie pozwanego g) REPLIKA . Występuje w formułce wówczas.nie mo na się dwa razy procesować w tej samej sprawie. Części formułki: a) INTENTIO . Zasada wa na.ekscepcje dylatoryjne . Akt kończący postępowanie in iure.odpowiedź powoda na zarzut procesowy h) DUPLIKA . c) CONDEMNATIO . wydano wyrok ostateczny. umieszczane przed demonstratio i intentio. nie mo na wystąpić z ponownym roszczeniem w tej samej sprawie. W skargach działowych dodatkowo znajdowały się: d) ADIUDICATIO . formułką. tzw. którą dostał od urzędnika. Je eli spór jest rozstrzygnięty.

sąsiad). . jeśli zaprzecza. przedstawiają swoje stanowiska. "Ei incumbit probatio qui dicit. Zeznania jednego świadka nie mają takiej mocy przekonywania. nie musi nic udowadniać. Istnieje te ZASADA LEGALNEJ OCENY DOWODÓW . ale nie dowolnie. Postępowanie dowodowe Urzędnik wyposa ony w jurysdykcję (pretor) zakończył pierwszą fazę postępowania. jest uczciwy. cieszącym się powszechnym szacunkiem.sędzia oceniając dowody przedstawione przez strony nie jest związany adnymi ściśle określonymi regułami. Apud iudicem . Musi się jednak opierać na pewnych racjonalnych kryteriach.nikt nie jest sędzią we własnej sprawie. to nie mo e tego sporu rozstrzygać.odbywa się przed sędzią prywatnym. rozsądza sprawę i wydaje wyrok w oparciu o doświadczenie yciowe. kto twierdzi a nie na tym. lecz zwykłym prywatnym człowiekiem (np.2. to nie mo e być zainteresowany w sprawie. Etap kończy się wydaniem wyroku. Istnieje hierarchia dowodów. W postępowaniu zwyczajnym rola sędziego ma pasywny charakter . Ocenia dowody opierając się na swojej wiedzy i doświadczeniu yciowym.jeden świadek to aden świadek. Jeśli sędzia jest zainteresowany konkretnym rozstrzygnięciem sporu. Gdy strony znalazły się ju przed sędzią. W postępowaniu zwyczajnym obowiązuje ZASADA SWOBODNEJ OCENY DOWODÓW . rzetelny. Sędzia wysłuchuje stron: Powód formułuje ądanie i przedstawia dowody na jego poparcie. non qui negat" . jaka będzie siła przekonywania tych dowodów. czyli przed człowiekiem. Jego obowiązkiem jest udowodnić ka de swoje twierdzenie. Rozpoczyna się faza przed sędzią prywatnym. uczciwy wyrok. Nie jest urzędnikiem. testis nullus" . Ocenia dowody swobodnie. którym daje się wiarę w pierwszej kolejności. który ma bezstronnie rozstrzygnąć spór i wydać rzetelny. jakie dowody zostaną przedstawione. Pozwany. "Testis unus. kto zaprzecza. "Nemo est iudex in propria causa" . Nie ma w tym postępowaniu czynnika państwowego. Jeśli ma być bezstronny. by miały znaczenie. Zasada ta obowiązuje na gruncie legalnej oceny dowodów. Są dowody.sędzia oceniając dowody przedstawione przez strony jest związany ściśle określonymi regułami.od aktywności stron zale y.cię ar dowodu spoczywa na tym. któremu strony powierzyły rozstrzygnięcie sporu. Nie ma wykształcenia prawniczego.

rozstrzygające spór.dominowała w procesie legisakcyjnym.osobista .majątkowa . w najwy szym stopniu . na podstawie którego wyda WYROK orzeczenie. Powód mógł się dopuścić pluris petitio na 4 sposoby: 1) Co do przedmiotu sporu – gdy ądał więcej. gdy w momencie litis contestatio następowała konsumpcja procesowa. Wyrok jest podstawą egzekucji.zwycięski powód egzekwuje wyrok. Przejmuje cały majątek dłu nika. jaki jest stan faktyczny. z jakimi przeciw dłu nikowi wystąpiono. e umówiono się na rzecz oznaczoną gatunkowo. Tylko w sytuacjach wyjątkowych mo na było liczyć na pretorskie restitutio in integrum. to zastosowanie znajduje ZASADA INTERPRETOWANIA WĄTPLIWOŚCI NA KORZYŚĆ POZWANEGO . ni mu się nale ało 2) Co do czasu – gdy przy terminowej nale ności ądał jej przed upływem terminu 3) Co do miejsca – gdy ądał swej nale ności w innym miejscu. dostarczenia rzeczy oznaczonej indywidualnie mimo. to trzeba interpretować na korzyść pozwanego a nie powoda. . Je eli coś da się interpretować na 2 sposoby. Skutki pluris petitio: sędzia nie mógł zredukować nadmiernego ądania powoda. ustala stan faktyczny. Wyrok jest ustny. niezale nie od wielkości zadłu enia."In dubio pro reo". podlega wykonaniu niezwłocznie po jego wydaniu. Egzekucje w procesie zwyczajnym: . którą wygrywa ten z uczestników. Sędzia ocenia dowody.Jeśli dowody sędziego nie przekonują. obowiązku cią ącego na przegranym pozwanym) i konkursowy (odbywa się w trybie licytacji. ni się umówiono 4) Co do przyczyny prawnej – gdy ądał np. który gwarantuje pokrycie wszystkich roszczeń.ma charakter uniwersalny (jej przedmiotem jest cały majątek dłu nika. Je eli pozwany nie wykona dobrowolnie orzeczenia. Postępowanie zwyczajne nie przewiduje apelacji. Musiał uwolnić pozwanego i to ze skutkiem definitywnym. zobowiązując się pokryć jego długi). sędzia nie jest w stanie jednoznacznie określić. gdy intentio i condemnatio opiewały na określoną wartość majątkową. to wykonuje się egzekucję o charakterze prywatnym .niekoniecznie w całości. wydany publicznie i ostateczny. Występowało. . Dokonywana na osobie dłu nika. PLURIS PETITIO – nadmierne ądanie.

ale nie ma ostatecznego charakteru • przewiduje apelację (odwołanie od wyroku). choć proces ten nie jest całkowicie zamknięty dla publiczności • wyrok wydaje ten sam sędzia. gdzie dłu nik tracił cały majątek).sprzedaje się kolejne składniki majątku dłu nika. wszystkie czynności maja charakter urzędowy. ale jest te uczestnikiem postępowania. który od początku prowadzi postępowanie • wyrok . składany na ręce urzędnika państwowego.instancyjność • sędzia swój wyrok opiera na zaprezentowanych przez strony dowodach.Legitymacja procesowa czynna .Egzekucja osobista .Postępowanie nadzwyczajne (proces ekstraordynaryjny. jest pisemny.ma charakter urzędowy. a do pokrycia jego zadłu enia. kognicyjny • kontradyktoryjny • 1-stopniowy . Polega na umieszczeniu dłu nika w państwowym więzieniu. mo e zarządzić przeprowadzenie dowodu • nie obowiązuje go legalna zasada dowodów.urzędowa. (Inaczej. prowadzona przez egzekutora .urzędnika sądowego Egzekucje w procesie nadzwyczajnym: . ale związany jest pewnymi regułami .Legitymacja procesowa bierna . mógł być pozywany do sądu . ni w egzekucji uniwersalnej."cognitio extra ordinem": 3) tzw.w całości odbywa się przed urzędnikiem • sędzią jest urzędnik cesarski powoływany do rozstrzygania sporu • od początku do końca urzędowy (nie jest prywatny tak jak proces zwyczajny) urzędowy. dokumenty są najwy ej postawione w hierarchii dowodów • gdy wyrok się uprawomocni dochodzi do egzekucji • egzekucja .prawo do występowania w sądzie w charakterze pozwanego. ZDOLNOŚĆ PROCESOWA . . który dostarcza go przeciwnikowi procesowemu.Egzekucja majątkowa ma charakter singularny . . pisemny pozew. bo jest czymś nadzwyczajnym w stosunku do zwyczajnego) . która rozstrzygana jest przez urzędnika wy szego szczebla . dokonywane na piśmie • odpłatny • rozstrzygnięcie odbywa się w zamkniętej sali.prawo do uczestniczenia jako strona w rzymskim postępowaniu sądowym.prawo do występowania w sądzie w charakterze powoda (prawo do dochodzenia swoich roszczeń przed sądem) .zeznania jednego świadka nie mają wią ącej wartości dowodowej.ma mniejsze zastosowanie w procesie nadzwyczajnym.

przeciwstawiana złej wierze . w obecności przeciwnika procesowego po to. lecz osobą prywatną. Pełnił zastępstwo w ramach pełnienia funkcji zarządcy majątku bogatego Rzymianina lub w ramach powołania go specjalnie do prowadzenia procesu. Z czasem zostały objęte kontrolą sądową. Największe znaczenie ma w prawie rzeczowym. osiągnięte metodą wzajemnych ustępstw. której strony zaufały. Rozstrzyga spór na podstawie doświadczenia yciowego. by ów przeciwnik nie miał wątpliwości co do upowa nienia zastępcy. np. Dzieje się to poza kontrolą państwa.uczciwość. Kompromis (compromissum) . Z czasem dopuszczono w procesie formułkowym zastępstwo procesowe w osobie: • KOGNITORA . które mo e być stosowane przez strony prywatnie. Mógł występować w ogóle bez upowa nienia. ale robi to w sposób nieobywatelski. Samopomoc Bona fides . Obrona konieczna 2. Rozwiązanie najprostsze. Inne środki: 1.uprawniony robi to. gdy zauwa ono. Do poddania się wyrokowi arbitra strony zmusza PRZYSIĘGA.ZASTĘPSTWO PROCESOWE Proces legisakcyjny trzeba było prowadzić osobiście. ŚRODKI OCHRONY POZAPROCESOWEJ 1.porozumienie zwaśnionych stron. działanie w przeświadczeniu.dobra wiara . gdy arbiter nie jest sędzią urzędnikiem. "Male nostro iure uti non debemus" . Bierze się ją pod uwagę w ró nych okolicznościach. której niedotrzymanie skutkuje na gruncie ius sacrum. Ma swoje źródła w procesie zwyczajnym. m. Ewentualne zastępstwo dopuszczano jedynie w wyjątkowych przypadkach. Ograniczało to ochronę praw prywatnych. Pewna miara etyczna. rzetelność. e dochodziło do zawierania ugód z oczywistym pokrzywdzeniem jednej ze stron.ustanawiany w sposób formalny.poddanie sporu rozstrzygnięciu sędziego polubownego (arbitra).mala fides Bona fides .dobra wiara . dla osób chorych. Ugoda (transactio) . • PROKURATORA . bez obecności przeciwnika. e nie narusza się praw innych osób. 2. Oznacza przestrzeganie zasad uczciwego obrotu.in. . poza wszelką kontrolą państwa. co mu teoretycznie wolno. Z czasem za niepodporządkowanie się orzeczeniu sędziego polubownego groziła kara prywatna. dotrzymywanie słowa.ustanawiany w sposób nieformalny.

mogą być przeniesione na inną osobę. który określi stan prawny.człowiek. gdy trzeba było usunąć skutki czynności. Powszechnie stosowany przez urzędników. kompensacji pod kontrolą pretora. Realizowana pod ścisłą kontrolą urzędnika.prawa rzeczowe . prawo do nazwiska). są z reguły niezbywalne (np.przywrócenie do stanu poprzedniego . e jedna osoba ma prawo domagać się od drugiej osoby określonego zachowania Osoba .wierzytelności . • interdykty pretorskie . polegające na tym.pretor mógł zmusić zwaśnione strony do udzielenia sobie wzajemnych przyrzeczeń. są w zasadzie zbywalne Kategorie praw majątkowych: . który oceniając stan faktyczny wydawał decyzję administracyjną. która wyposa ona jest w zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych . mająca na celu załatwienie sprawy doraźnie lub trwale w zale ności od sprawy.3. • wprowadzenie w posiadanie .byt. Dochodzi do tzw. Miało miejsce w wielu przypadkach przewidzianych prawem. • restitutio in integrum . którym najczęściej jest czynność prawna. Prawa prywatne: • osobiste . bądź umo liwiając zachowanie porządku publicznego.prawa związane ściśle z określoną osobą.roszczenia. które były niesprawiedliwe lub skutki czynności.byt. • majątkowe . która została wymuszona. Prawo osobowe Prawo osobowe to dział prawa. sztuczna konstrukcja.polega na usunięciu skutków zdarzenia prawnego. zabezpieczając w ten sposób jego interesy. mogą być przedmiotem obrotu. czyli wydania wyroku. Pretorskie środki ochrony pozaprocesowej mają na celu załagodzenie sporu lub doraźne wstrzymanie sporu na czas zakończenia postępowania sądowego.fundacje . w przypadku dziedziczenia . istota. W niektórych sytuacjach przewidzianych prawem urzędnik wprowadzał w posiadanie podmiot. III. np. Równie była to decyzja administracyjna. dokonana ze względu na podstęp.nakazy lub zakazy administracyjne wydawane przez pretora. zajmujący się osobami i ich prawnymi właściwościami. która mo e być podmiotem praw i obowiązków. doszło do wyzysku.nie są ściśle związane z określoną osobą. który wyposa ony jest w zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków 2) osoba prawna . Znajdowało zastosowanie w szczególnych sytuacjach.korporacje . • stypulacje pretorskie . Dzielą się na: 1) osoba fizyczna .wprowadzenie w faktyczne władztwo nad rzeczą mocą decyzji urzędnika. Wtedy. Polecenie stronom określonego zachowania się. wygasają najpóźniej z chwilą śmierci danego podmiotu.pretor mógł wprowadzić w posiadanie dziedzica majątku spadkowego do czasu rozstrzygnięcia sporu.władztwa człowieka nad rzeczą .

Koniec osoby fizycznej Śmierć faktyczna . Trzeba wyjaśnić sytuację prawną członków rodziny pozostałych przy yciu. Ma to znaczenie w sytuacji. będzie ono wa ne i skuteczne pod warunkiem. Wprowadzono takie rozwiązanie w prawie spadkowym. Chroni się jednak jego interesy majątkowe. w jakimś gwałtownym zdarzeniu ginie większa ilość członków tej samej rodziny.nie ma odrębnego bytu prawnego. Stara się określić kolejność. o ile chodzi o jego korzyści. czy jakakolwiek inna oznaka ycia.zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków Zdolność do czynności prawnych .dziecko poczęte. którego oznaką jest krzyk. Jeśli w okresie od poczęcia do narodzin nasciturusa zostanie dokonane przysporzenie majątkowe (udzielenie mu korzyści majątkowej).oczywista. którzy mieli lub mogli mieć własne dzieci . "Nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur" . by nie pominąć nasciturusa w procesie spadkowym. Nasciturus .mający się urodzić uwa any jest za ju narodzonego. e dziecko urodzi się ywe.ci. gdy człowiek umiera otoczony rodziną.zdolność do kształtowania własnej sytuacji prawnej i sytuacji prawnej innych osób własnym działaniem. Ma to ogromne znaczenie w prawie spadkowym. gdy ojciec dziecka umiera przed jego narodzeniem. Stosuje się wtedy domniemanie. Początek osoby fizycznej Za początek osoby fizycznej uwa a się ywe urodzenie. Nie zawsze jest to jednak takie oczywiste. Rodzice 3. Dzieci dojrzałe . ale jeszcze nienarodzone. Ów byt ma początek dopiero w chwili narodzenia. Do chwili ywego narodzenia uwa any jest za część organizmu matki . gdy np. to przysporzenie uwa ane jest za nigdy nie dokonane. Jeśli natomiast urodzi się martwe.Osoba fizyczna i jej prawne właściwości: • • Zdolność prawna . Dzieci niedojrzałe 2. Śmierć prawna Domniemania pozwalają na uznanie za udowodnione faktów na podstawie innych faktów. ruch. Domniemania śmierci: Kolejność śmierci: 1. w której umierali.

wyznaczające pozycję prawną człowieka: . Następuje dziedziczenie. jak i pozamał eńskim. Jako niewolnik nie mo e być podmiotem praw i obowiązków.Status familiae . W przypadku ra ącej niewdzięczności patron mógł odwołać wyzwolenie. PRAWO POWROTU . mał eństwo przestaje istnieć. którego właścicielem był przed popadnięciem w niewolę. Jednym z nich jest STATUS.pozycja w rodzinie rzymskiej. Nie od ywają tylko stany faktyczne. to dziecko rodziło się jako wolny człowiek. Wyzwoleniec był zobowiązany do posłuszeństwa i szacunku wobec patrona. Na pozycję prawną jednostki składają się ró ne elementy. CAPUT .jeśli w chwili poczęcia lub w okresie cią y matka .pozycja w społeczeństwie rzymskim .ludzie zrodzeni z wolnej kobiety zarówno w związku mał eńskim. Status libertatis .Ius postliminii .uznanie wyzwoleńca (za zgodą patrona) przez cesarza za wolno urodzonego .niewolnica chocia by przez krótki czas była wolna. mógł dziedziczyć po wyzwoleńcu. Zasadniczym podziałem był podział na: a) Ludzie wolni wolno urodzeni .podstawowe okoliczności. e obywatel rzymski umiera z chwilą popadnięcia w niewolę.przepisy utrzymujące więź między wyzwoleńcem a patronem. Prawo patronatu było w rodzinie patrona dziedziczne.Status libertatis . Wygaśnięcie prawa patronatu: .pozycja prawna jednostki. Status .Popadnięcie w niewolę . Nie od ywają jednak stany faktyczne.gdy cofnięto wyzwolenie . Przyjęto zasadę.patron nie wypełnił obowiązku alimentacyjnego . Patron mógł domagać się świadczenia mu pewnych usług. Uprawnienia i obowiązki osoby fizycznej określano w zale ności od jej statusu: 1.pozycja człowieka w społeczeństwie rzymskim.Status civitatis . od ywają wszystkie jego prawa. • wyzwoleńcy (libertyni) .jeśli jeniec powraca z niewoli. jego mał eństwa.niewolnicy wyzwoleni z prawnej niewoli. Po wyzwoleniu pozostawali jednak pod patronatem swojego byłego pana. FAVOR LIBERTATIS .patron dopuścił się w stosunku do wyzwoleńca przestępstwa zagro onego karą śmierci . Staje się na powrót właścicielem majątku. dlatego nie przywróci się np. miał prawo karcenia wyzwoleńca. posiadania.pozycja w państwie rzymskim .domniemanie śmierci związane jest równie z popadnięciem w niewolę. jeśli miał jakiś majątek. • PRAWO PATRONATU . to wraca do swojej poprzedniej sytuacji prawnej.

człowiek. będący własnością państwową lub prywatną. Na gruncie prawa naturalnego natomiast jest takim samym człowiekiem. Taki sam charakter miały związki mieszane między niewolnikami a wolnymi.uzyskanie wolności przez oświadczenie woli pana Sposoby uzyskania wolności przez niewolnika: • z mocy prawa np.majątek powierzony w zarząd osobom alieni iuris.mógł dokonywać formalnych lub nieformalnych czynności prawnych.pan odpowiadał za przestępstwa prawa prywatnego (delicta) dokonane przez niewolnika . Peculium . a więc nie ma zdolności majątkowej.niewolnik państwowy mógł rozporządzić połową majątku. . Uwa any za stan faktyczny. jaki otrzymał od państwa jako peculium .na gruncie prawa rzymskiego jest PRZEDMIOTEM PRAWA.nie mógł występować w procesie zwyczajnym jako strona . Pan mógł się uwolnić od zasądzenia oddając niewolnika pokrzywdzonemu . nie miał znaczenia prawnego. co umo liwiało mu wykupienie się z niewoli za pośrednictwem osoby trzeciej . co niewolnik nabywał przypadało jego właścicielowi . . co przekładało się np. na podstawie których stawał się wierzycielem lub właścicielem .manumissio . na jego pełnoprawne uczestniczenie w obrzędach religijnych .popadanie w niewolę przez długi .za zgodą pana lub w granicach samodzielnego gospodarowania peculium mógł rozporządzać prawami nale ącymi do pana .niewolnik samodzielnie odpowiadał za przestępstwa prawa publicznego .jeniectwo wojenne . Źródła zniewolenia: . a więc rzeczą. jak człowiek wolny. WYZWOLENIE .CONTUBERNIUM – trwały związek niewolnika z niewolnicą. Część zysków z gospodarowania mógł zatrzymać. porzucenie niewolnika przez pana • przez akt władzy państwowej za zasługi dla ogółu • przez wyzwolenie . Inny sposób podjęcia przez niewolnika zobowiązań nie wią e adnych skutków prawnych względem niego.nie miał praw publicznych .b) Niewolnicy .mógł otrzymać od swojego pana wydzielony majątek do samodzielnego gospodarowania (peculium).przeciwko panu wnosi się wtedy skargi noksalne. Byli przedmiotami prawa. nie będący mał eństwem.nie ma zdolności prawnej.zdolność do podejmowania zobowiązań na podstawie przysięgi – mo e podjąć się wykonywania pewnych świadczeń na rzecz patrona w trybie przysięgi.wszystko.urodzenie w niewoli Niewolnik: . Zale ne od przyzwolenia właściciela.

za pomocą testamentu (manumissio testamento) .posiadał czynne i bierne prawa wyborcze . Z punktu widzenia prawa cywilnego jego status nie ulegał zmianie. Maksymalnie 100niewolników mo na uwolnić w testamencie.Wyzwolenia: • formalne . Człowiek wolny mógł być w państwie rzymskim: a) Obywatelem rzymskim . aby mógł być wyzwolony musiał mieć 30lat.za pomocą pozornego procesu windykacyjnego (manumissio vindicata) wyzwolenie przed urzędnikiem (pretorem) .za pomocą cenzusu (manumissio censu) .w obecności duchowieństwa i wiernych • nieformalne . którego dokonuje. Było to wyzwolenie wg prawa cywilnego .między przyjaciółmi.manumissio per mensam .obywatel rzymski jako testator bezpośrednio wyzwalał niewolnika lub zwracał się do dziedzica z prośbą o dokonanie wyzwolenia . Posiadali całą gamę uprawnień: W zakresie prawa publicznego: .w liście pana do niewolnika Ustawy: Lex Fufia Caninia .brała pod opiekę nieformalnie wyzwolonych. przy którym pan spo ywał posiłek .manumissio inter amicos . 2. którzy zostali wyzwoleni nieformalnie nie mogą być ponownie wtrąceni w stan niewoli. w obecności świadków .niewolnik staje się libertynem.tzw. Status civitatis .narodzony ze związku między obywatelami rzymskim. jeśli został formalnie wyzwolony.manumissio per epistulam . Iunia Norbana .wyzwalający musi mieć co najmniej 20 lat.pozycja człowieka w państwie rzymskim. Niewolnik natomiast. Lex Aelia Sentia . musi doceniać czyn.prawo do noszenia srebrnego pierścienia . która w okresie poczęcia lub cią y była wolna.prawo do słu by wojskowej w legionach .istnieje mo liwość cofnięcia wyzwolenia.ograniczenia wyzwoleń testamentowych.wyzwolenie w kościele (manumissio in eclesia) . Człowiek wolny przez urodzenie z matki. . Jego były właściciel nie mógł go cofnąć. obrońca wolności występował jako powód przeciwko właścicielowi niewolnika jako pozwanemu. człowiekiem wolnym. którym władza państwowa obywatelstwo nadała.dopuszczenie niewolnika do stołu. Mógł jedynie popaść w niewolę przez długi. Było to wyzwolenie wg prawa pretorskiego i dawało niewolnikowi jedynie wolność faktyczną. wyzwoleńcem i nie mógł zostać cofnięty do stanu niewoli. Ci. . Równie obywatelami byli ludzie wyzwoleni wg prawa cywilnego oraz ci.cenzor za zgodą pana wpisywał niewolnika na listę obywateli .

wskutek przesiedlenia się do gminy latyńskiej lub cudzoziemskiej .dziedziczenia z rzymskiego testamentu .prawo do występowania w sądzie w charakterze pozwanego. ~ Legitymacja procesowa czynna . Tracił swe stanowisko w społeczeństwie.mieli legis actio . Tracił swe stanowisko w państwie i rodzinie.prawo do zawierania mał eństwa wa nego wg prawa cywilnego (CONUBIUM) .uzyskali uprawnienia zwane prawem latyńskim . • CAPITIS DEMINUTIO MEDIA .IUS CONUBII . ale zachowywał stanowisko w społeczeństwie rzymskim .średnie umniejszenie uprawnień osobowych. mógł być pozywany do sądu UTRATA OBYWATELSTWA RZYMSKIEGO: • następowała wskutek utraty wolności.prawo do uczestniczenia jako strona w rzymskim postępowaniu sądowym.prawo do sporządzania wa nego testamentu .wskutek skazania na wygnanie z Italii lub deportację b) Latynem • Dawni .wyjątkowo przysługiwało im ius conubii . państwie i rodzinie rzymskiej. co prowadziło do maksymalnego umniejszenia uprawnień osobowych (CAPITIS DEMINUTIO MAXIMA).prawo własności opartej na prawie cywilnym .W zakresie prawa prywatnego: wolno urodzeni obywatele rzymscy mieli prawa: .prawo do występowania w sądzie w charakterze powoda (prawo do dochodzenia swoich roszczeń przed sądem) ~ Legitymacja procesowa bierna .prawo do udziału w obrocie gospodarczo-prawnym i dokonywania tam czynności wa nych wg prawa cywilnego(COMMERCIUM) .nie mieli prawa wybieralności na urzędy (ius honorum) . czyli sprawowanie władzy osobistej i majątkowej nad wszystkimi podległymi sobie członkami tej rodziny .sprawowanie władzy ojca rodziny.PATER FAMILIAS .łatwo mogli uzyskać obywatelstwo rzymskie .mieszkańcy miast na obszarze Lacjum. związanych z Rzymem traktatami .IUS COMMERCII .ZDOLNOŚĆ PROCESOWA .mieli ius comercii .nie mieli prawa do słu by w legionach .

.korzystali z rzymskiej ochrony sądowej.rządzili się ius gentium i swoim prawem rodzimym .nie mieli prawa wybieralności na urzędy .mogli uzyskać obywatelstwo rzymskie • Ci. które były formalnie wolne.e.nie przysługiwało im prawo rzymskie .wskutek capitis deminutio maxima .w niektórych przypadkach ius commercii i ius conubii .wyjątkowo ius conubii . prostytutki . które poza Rzymianami nale ały do status civitatis i wśród osób. którzy pozostali w walce orę nej z Rzymem i ulegli zagładzie .osoby znajdujące się w stanie zale ności.nie mieli prawa do słu by w legionach . którzy poddali się pod zwierzchnictwo Rzymu .spadek po nich przepadał na rzecz patrona UTRATA STATUSU LATYNA: .status wzorowany na latynach kolonialnych.wskutek przesiedlenia się do gminy cudzoziemskiej . nadającej obywatelstwo wszystkim mieszkańcom państwa rzymskiego • Juniańscy .mieszkańcy kolonii zało onych przez miasta latyńskie na obszarze Italii i w prowincjach .wskutek uzyskania obywatelstwa rzymskiego c) Cudzoziemcem (peregrynem) ludność państwa rzymskiego. która nie nale ała ani do obywateli rzymskich.nie mogli uzyskać obywatelstwa .• Kolonialni .ludzie wyzwoleni w sposób nieuznany przez prawo cywilne lub naruszający ustawę Aelia Sentia.łatwo mogli uzyskać obywatelstwo .formalnie oddawali swoją wolność w ręce właściciela stajni gladiatorskie .przestali istnieć wraz z wydaniem konstytucji Karakalli z 212r.n. udzielanej głównie przez pretora peregrynów .nie mieli prawa sporządzania testamentu .osoby wykonujące zawody gorszące .mieli ius commercii .nadano im prawo latyńskie .aktorzy. oddane w mancipium . ale ich wolność była ograniczana z ró nych powodów nauka prawa rzymskiego wykształciła pojęcie ludzi PÓŁWOLNYCH (wolni.gladiatorzy .nie mieli adnych politycznych uprawnień obywatela rzymskiego . cyrkowcy. ale ich wolność była ograniczona): .nie mieli adnych praw publicznych Wśród osób. ale z ograniczeniami uprawnień . ani do Latynów • Ci.mieli ius commercii .nie mieli ius conubii .nie mieli legis actio .

a tak e członkowie rodziny.związek społeczny oparty na pokrewieństwie prawnym. .w linii bocznej . uprawiający ziemie nale ące do państwa rzymskiego.pozycja człowieka w rodzinie rzymskiej. W linii bocznej nie ma pierwszego stopnia pokrewieństwa!! SUI IURIS . jak i niewolnicy. Miała pełną zdolność prawną. Biedacy.podstawowa komórka społeczeństwa rzymskiego. Linea obliqua . Alieni iuris miała ograniczoną zdolność prawną. wchodzili w zale ność od państwa rzymskiego.sztuczny .osoba samowładna. dzieci pozamał eńskie). Status familiae .ile urodzeń. jak i z samym ojcem rodziny. zwierzchnictwo nad pozostałymi członkami rodziny.naturalny .osoba poddana władzy sui iuris. Linea recta . której pater familias zmarł. tot gradus" . [Nie ma tutaj pokrewieństwa pierwszego stopnia!] "Quot generationes.jedna osoba pochodzi od drugiej Ascendenci .pochodzenie od wspólnego przodka. na fakcie podlegania władzy jednego ojca rodziny. Jest instytucją prawa cywilnego. Mogli to być zatem nawet ludzie w pełni dojrzali. nie mogli jej opuszczać . Łączy podległych tej władzy zarówno między sobą. była jedynym podmiotem praw i obowiązków w tej rodzinie. Obliczanie stopni pokrewieństwa ma znaczenie zarówno w prawie osobowym. Występowała w 2 postaciach: • Agnatio (agnacja) . biologiczne.kolonowie . uprawiali ziemię za czynsz. jak i w prawie spadkowym.w linii prostej . nie mieli swojej ziemi. sprawujący wa ne funkcje w państwie. Agnacja powstaje na 2 sposoby: . by osoby. pojawiły się na świecie. kobiety niemające zwierzchnika familijnego i niepozostające w mał eństwie cum manu. ALIENI IURIS . których pokrewieństwo obliczamy. Do alieni iuris zaliczali się zarówno wolni członkowie familii..prawne pochodzenie w linii męskiej . tyle stopni.pokrewieństwo naturalne. niepodlegająca władzy familijnej. pozbawiona zdolności majątkowej. Sui iuris mógł być dojrzały mę czyzna. Oparte na pochodzeniu jednej osoby od drugiej lub pochodzeniu od wspólnego przodka.przysposobienie.krewni zstępni 2."przypisańcy do ziemi" 3. Pokrewieństwo kognacyjne: 1. Paremia pozwala na obliczenie stopni pokrewieństwa. obywatelską. które są potrzebne. Oblicza się ilość urodzeń. rzeczywisty zwierzchnik familii.drobni dzier awcy.krewni wstępni Descendenci . które nie weszły do familii agnacyjnej (np. wejście pod władzę mę owską • Cognatio (kognacja) . Patriarchalna rodzina obywateli rzymskich (familia) . osoby.

pozostali członkowie rodziny podlegali jego władzy. jak i niewolnicy.CAPITIS DEMINUTIO MINIMA . UTRATA STANOWISKA W RODZINIE RZYMSKIEJ .zmiana stanowiska prawnego osoby pośredniego stopnia. .jedyna osoba samowładna (SUI IURIS). ojciec rodziny. będący obywatelem rzymskim.CAPITIS DEMINUTIO MEDIA . Alieni iuris: • ona podległa jego mę owskiej władzy • dzieci zrodzone w prawnym mał eństwie • ich ony podległe władzy mę owskiej • dalsi potomkowie w linii męskiej • osoby przysposobione (adoptowane) • osoby oddane pod władzę ojca rodziny Tylko osoba samowładna. Uprawnienia osób mu podległych były ograniczone. miał pełne uprawnienia prywatnoprawne obywatela rzymskiego.PATER FAMILIAS . jedynym podmiotem praw i obowiązków w tej rodzinie. • ojciec rodziny .CAPITIS DEMINUTIO MAXIMA .zmiana stanowiska prawnego osoby najni szego stopnia. utrata wolności (status libertatis) . Jest zwierzchnikiem rodziny. ale te z utratą aktualnego stanowiska w rodzinie przy jednoczesnym uzyskaniu stanowiska w innej rodzinie. ile było osób podległych.zmiana stanowiska prawnego osoby najwy szego stopnia. utrata obywatelstwa rzymskiego.Gdy ojciec umierał. utrata dotychczasowego stanowiska w rodzinie (status familiae). . Ich sytuacja prawna była podobna do sytuacji niewolników.Rodzina W jej skład wchodzili zarówno ludzie wolni. Byli ALIENI IURIS (osoby poddane władzy sui iuris). Ma związek nie tylko ze spadkiem ze stanowiska osoby sui iuris do osoby alieni iuris. to rodzina rozpadała się na tyle sui iuris.

jak infamii.jest jedynym podmiotem praw i obowiązków w rodzinie (status familiae). którzy uzyskali wolność za ycia mieli ograniczoną zdolność prawną. następujące w wyniku negatywnych ocen otoczenia. zaś infamia następuje z urzędu. które skutkuje infamią (np. Dopóki cieszy się pełną czcią obywatelską do czasu.popełnienie czynu lub zachowanie określone w ustawie. Turpitudo . która decyduje o tym. Członek rodziny sui iuris . Ograniczenie zaufania w sytuacjach.skazania za przestępstwo lub zasądzenia za delikty i sprzeniewierzenie się zaufaniu Osoba dotknięta infamią to INFAMIS. e turpitudo zale y od uznania sędziego. Oprócz statusu istniały tak e inne okoliczności decydujące o zdolności prawnej: 1. jaki się obywatelowi nale y z samego tytułu. e jest obywatelem. uczciwości itd. Następuje na skutek złego prowadzenia się. Dopiero ich dzieci miały pełną zdolność prawną. Człowiek wolny (niewolnik nie posiada zdolności prawnej). Jest więc instytucją o charakterze faktycznym.w wyniku orzeczenia sądu . Cześć obywatelska (existimatio) . Mo e nastąpić: . gdzie zachowanie jednostki budzi zastrze enia. e jednostce mo na przypisać tę zdolność jest status. Ograniczenie mo e nastąpić w 2 postaciach: • Infamia .Zdolność prawna . . gdy oczekuje się od obywatela rzetelności. Jeśli cześć obywatelska dozna umniejszenia. będący obywatelem rzymskim (status civitatis) Musi być wolno urodzony. która została nią dotknięta. • . jego caput nie podlega ograniczeniom. Osoba dotknięta turpitudo to PERSONA TURPIS.zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków Podstawową okolicznością. Pełną zdolność prawną posiada: 1. Tam.ograniczenie czci obywatelskiej. Skutki turpitudo są takie. które nie ma charakteru instytucji prawnej. Cofnięcie infamii mo e nastąpić tylko w wyniku cofnięcia decyzji władzy państwowej. polegająca na umniejszeniu czci obywatelskiej. Ró nica polega jednak na tym.instytucja prawna. wówczas następuję ograniczenie zdolności prawnej. 2. Mo na odzyskać cześć obywatelską przez poprawę zachowania. Ci. Skutkiem infamii jest urzędowe ograniczenie zaufania do osoby. zeznawania w procesie. Sędzia mo e własną decyzją dopuścić ją do np.z mocy prawa .szacunek.

Później wprowadzono zasadę. ale i tak nie mogły samodzielnie kształtować swojej sytuacji prawnej. ró niące się od siebie zakresem zdolności do czynności prawnej • Infantes .wyró nia się kategorie wiekowe.Pojawiła się dodatkowa cezura czasowa . Wiek . Mieli pełną zdolność do czynności prawnych.zdolność do kształtowania własnej sytuacji prawnej i sytuacji prawnej innych osób własnym działaniem.czyli takich. który doradzał im w sprawach majątkowych.dzieci . Natomiast na inne czynności musieli mieć zgodę opiekuna.mogli samodzielnie dokonywać tylko czynności przysparzających . O zdolności do czynności prawnych decydują: 1. gdy ich doktryny postrzegano jako zagra ające integralności państwa rzymskiego. albo opieka. jak i ograniczeń (np. . właściciel gospody.TUTELA .kobiety są ograniczone w zdolności do czynności prawnych. Nie podlegały zwierzchnictwu.2. . Ograniczano ich w zdolności prawnej. Kobiety alieni iuris były pozbawione zdolności prawnej jako podlegającej władzy sui iuris. które były sui iuris.Lex Plaetoria . e kobieta jest istotą lekkomyślną. później 7-12 roku ycia (kobiety). która mo e doprowadzić do umniejszenia jej majątku). jeśli były sui iuris. Zdolność do czynności prawnej . Powszechnie zakazano mał eństw z chrześcijaninami i posiadania niewolników wyznania chrześcijańskiego. 2. dlatego nie mo e celowo i świadomie podejmować decyzji w zakresie kształtowania swojej decyzji prawnej. Prześladowano chrześcijan. e kobieta wolno urodzona. mo e uzyskać zdolność do czynności prawnej.osoby od 7 roku ycia do chwili osiągnięcia dojrzałości. Wykonywany zawód .całkowicie pozbawione zdolności do czynności prawnej • Impuberes . Istniały jednak kobiety. zatwierdzał pewne czynności prawne.wiek 25 lat. Z mocy prawa. które miały zdolność prawną. Ma to na celu uchronienie jej przed podjęciem czynności obcią ającej (takiej. Ci 14-25roku ycia (minorzy) mogli mieć kuratora. Przyjęto zało enie.25 rok ycia.dała dojrzałym mo liwość przywrócenia stanu poprzedniego w przypadku wyzysku. Zdarzało się. Do dokonania tych czynności musi uzyskać akceptację opiekuna (tutora). Płeć . Mieli ograniczoną zdolność do czynności prawnych .osoby poni ej 7 roku ycia . które polepszały ich sytuację. Wyznanie . e ulegali wyzyskowi dlatego wprowadzono rozwiązania: . • Puberes . ołnierz). Była to albo piecza wynikająca ze struktury rodowej. zatem nie miały zdolności majątkowej. 3.niedojrzali . 7-14 (mę czyźni).osoby trudniące się pewnym zajęciem mogły doznawać z tego tytułu zarówno ulg (np. • Puberes minores . stajni). e były alieni iuris.powy ej 12/14 roku ycia. czyli tymi. Pełna zdolność do czynności prawnej.zaczęło mieć znaczenie dopiero w okresie chrześcijańskim.piecza sprawowana nad kobietami sui iure. Opieka . Kobiety były otoczone pieczą dorosłych mę czyzn. która urodziła co najmniej troje dzieci. z racji tego. w ramach struktury rodowej podlegały zwierzchnictwu ojca lub mę a. Kobiety zawsze więc podlegały jakiejś pieczy. Nie były podmiotami prawa.

ograniczenie w dokonywaniu czynności prawnej przez osobę niemą. później sądu poddawano marnotrawcę kurateli. zdrowy psychicznie i fizycznie. którzy: • mają zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych .alieni iuris podlega zwierzchnictwu pater familias niezale nie od wieku . nie będący pozbawiony czci obywatelskiej. a mają zdolność do czynności prawnych . sui iuris (kryterium status familiae). jak np.jako agnatka . to jego czynności prawne były wa ne i skuteczne. wolno urodzony. Na podstawie decyzji magistratury. .osoba pozbawiona kończyn nie mogła dokonać mancypacji. wykonujący szlachetne zajęcie. czyli ten. obywatel rzymski (kryterium status civitatis).nie miało wpływu na zakres zdolności do czynności prawnych poza ewidentnymi przypadkami. kto trwoni majątek odziedziczony po przodkach. mę czyzna powy ej 25r. . 4. ale na dokonywanie czynności obcią ających musi mieć zgodę kuratora. Bardzo wa ne w określaniu typu człowieka pod względem zdolności prawnej i do czynności prawnych są wszystkie wymienione powy ej kryteria!! Są tacy. mę czyzna alieni iuris • nie mają zdolności prawnej.człowiek wolny(kryterium status libertatis). Marnotrawstwo Marnotrawca. Mo e skutecznie dokonywać czynności przysparzające.jako sui iuris podlega opiece Nie podlega.np. niewolnicy . nie marnotrawca. w dobie chrześcijaństwa chrześcijanin. ale skutki tej czynności spadają na zwierzchnika. 3.Kobieta niezale nie od wieku podlega pieczy . która wymagała określonych gestów.np. marnotrawca. jeśli jest sui iuris i urodzi 3dzieci. jeśli czynność ta wymagała wypowiedzenia ściśle określonych słów . Jeśli doznawał przebłysków świadomości. kobieta sui iuris.: .ka dy przypadek oceniano indywidualnie. Chory umysłowo pozbawiony zdolności do czynności prawnych.dokonują czynności prawnych. b) psychiczne . • mają zdolność prawną i nie mają pełnej zdolności do czynności pranych . Kurator sprawował zarząd nad jego majątkiem. Stan zdrowia a) fizyczne .

kościół. Rzymskie mał eństwo trwa tak długo. gminy miejskie (municipia). Prawo rzymskie nie uznawało mał eństw poligamicznych. stowarzyszenia (collegia). Korporacje . Jest to rodzinna uroczystość. Fundacje . które współdziałają dla osiągnięcia ściśle określonego celu za pośrednictwem swoich przedstawicieli. Przez dłu szy czas przymiot osobowości wiązano tylko z człowiekiem. PRAWO MAŁ EŃSKIE Mał eństwo w prawie rzymskim (matrimonium iustum) . Ustanie affectio maritalis mo e się przejawiać np. Przykładem korporacji jest państwo rzymskie. . Wraz z chwilą popadnięcia jednego z mał onków w niewolę mał eństwo przestawało istnieć. mającym znaczenie prawne. Fundacje i korporacje działały i realizowały swoją zdolność do czynności prawnych za pośrednictwem swoich przedstawicieli.miały ulgi podatkowe. w kłótniach. panna młoda występuje w specjalnej fryzurze.uznany przez prawo cywilne związek jednego mę czyzny i jednej kobiety oparty na affectio maritalis (woli pozostawania w mał eństwie). sztuczna konstrukcja. wydarzeniem o charakterze prywatnym. Nie ma charakteru faktu formalnego. którym przypisywano tę osobowość niezale nie od osób fizycznych w nich uczestniczących: 1. nie odradza się. 2.związek osób fizycznych. 2 kategorie osób prawnych.OSOBA PRAWNA – byt.masa majątkowa wyodrębniona dla osiągnięcia pewnych celów.by korporacja mogła powstać musi liczyć co najmniej 3 członków. Jest więc stanem faktycznym. Polega na wprowadzeniu ony do domu mę a. Bigamia groziła utratą czci. Fundacje takie cieszyły się du ym uprzywilejowaniem . Prawo rzymskie nie wypracowało teorii osób prawnych. Zawarcie mał eństwa jest aktem nieformalnym. jakim jest mał eństwo. która wyposa ona jest w zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. Nawet po jego powrocie stan faktyczny. Wywołuje skutki na gruncie prawa cywilnego. choć związane z obyczajowością. głównie dobroczynnych (piae causae). Przykładem fundacji jest klasztor. TRES FACIUNT COLLEGIUM . jak długo trwa wola pozostawania w tym mał eństwie.

3. Fakt słu by wojskowej 3.prawo do pozostawania w związku mał eńskim uznawanym przez prawo cywilne. Ró nice stanowe pomiędzy mał onkami 2. Pokrewieństwo w linii prostej 3. Powstaje z chwilą zawarcia mał eństwa i nie ustaje z chwilą ustania mał eństwa. Mał eństwo mo e zawrzeć ka dy. mę czyźni 14.zaręczyny. które nie było związane z przeniesieniem zwierzchnictwa ojca nad córką na rzecz mę a. jeśli mał onkowie pozostawali pod władzą ojcowską. nie uznawane przez prawo cywilne. Sponsalia . Przysługiwało wszystkim obywatelom rzymskim.KONKUBINA . Zerwanie zaręczyn było niedopełnieniem umowy. Conubium .KONKUBENCI: . kto jest podmiotem prawa cywilnego. Dojrzałość . ograniczające mo liwość pozostawania w związku mał eńskim: 1. gdy mał onkowie pozostawali pod władzą ojcowską. Konkubinat jest trwałym związkiem między jednym mę czyzną a jedną kobietą.kobiety w wieku minimum lat 12. Zgoda zwierzchnika familijnego w przypadku.Mę czyzna . W przypadku zerwania zaręczyn zadatek przepadał. Z czasem wprowadzono zadatek. Uczestnicy konkubinatu . 2. Ius conubii .KONKUBENT Matrimonium iuris gentium to inne mał eństwo. PRZESZKODY ZAWARCIA MAŁ EŃSTWA: 3 podstawowe przesłanki dające mo liwość pozostawania w związku mał eńskim uznanym przez prawo cywilne: 1. który nie jest oparty na affectio maritalis. to trwałe formy wspólnego po ycia mogą mieć formę KONKUBINATU. Są aktem formalnym dokonywanym pomiędzy zwierzchnikami familijnymi mał onków. to ojciec mógł ją w ka dej chwili z mał eństwa wydobyć. Powinowactwo .Gdy zainteresowani nie mogą lub nie chcą pozostawać w związku mał eńskim. . za co mo na było się domagać odszkodowania pienię nego. Jeśli ojciec oddał córkę w mał eństwo.Kobieta . Inne dodatkowe okoliczności. Mają charakter uroczystej umowy.wyra enie słu ące te do określenia samego pojęcia mał eństwa. Pokrewieństwo w linii bocznej do III stopnia 4.relacja jaka zachodzi między mał onkiem a krewnymi drugiego mał onka.

Dzieci uzyskują status dzieci mał eńskich a o ich pozycji w państwie decyduje status ojca. Confarreatio i coëmptio były aktami o charakterze formalnym.MANUS .jeśli ona cum manu. Kobieta mogła uniknąć manus.w sytuacji.uroczysta ceremonia religijna. Zarezerwowana tylko dla określonych kategorii społecznych.mo e podlegać władzy zwierzchniej mę a lub teścia Prawo rzymskie dą yło do usytuowania ony w pozycji cum manu. .władza. Je eli nie została dokonana adna z formalnych czynności i ona dbała. Jeśli popełni jakieś przestępstwo.odmiana mancypacji. O pozycji dzieci spoza mał eństwa decyduje natomiast status matki. jeśli ona nieprzerwanie przez rok pozostawała w domu mę a. Po zawarciu mał eństwa nic się nie zmieniało. jeśli przez 3 kolejne noce w ciągu roku pozostawała poza domem mę a. . Istniały akty prawne. b) COËMPTIO . gdy akty formalne nie zostały dokonane. jaką sprawuje ojciec nad dziećmi. kobieta zajmuje miejsce agnacyjnej córki swojego mę a przechodzi pod jego władzę.ukształtowanie pozycji prawnej dzieci pochodzących z mał eństwa. W sferze stosunków osobistych . c) USUS . Polega na przenoszeniu władzy nad kobietą z ojca na mę a. Taka sama. Wtedy okres naliczania roku zaczynał się od nowa. Ich skutkiem jest przeniesienie władzy agnacyjnej na mę a. to nie wchodziła pod władzę mę a . Pozycja ony w mał eństwie mo e być dwojaka: .MAŁ EŃSTWO SINE MANU . Zazwyczaj jednak przeprowadzano sąd z udziałem dawnych agnatów ony.nie podlega władzy zwierzchniej ani mę a ani teścia. by przez kolejne 3 noce w ciągu roku pozostawać poza domem mę a. mą mo e ją zabić. które skutkowały CONVENTIO IN MANUM (wejściem kobiety pod władzę agnacyjną mę a): a) CONFARREATIO . skutek w postaci manus następował z mocy samego prawa. . pan nad niewolnikiem. Skutki mał eństwa (zale ne od pozycji ony w mał eństwie): 1. która przypomina nasze dzisiejsze zaślubiny. Zatem jest agnacyjną siostrą swoich dzieci. jaką sprawuje mą nad oną.zachowywała swój dotychczasowy stan sui iuris lub w dalszym ciągu pozostawała pod władzą ojca.powinowactwo . Zawarcie mał eństwa i wejście pod władzę mę a to 2 czynności prawne.MAŁ EŃSTWO CUM MANU . Funkcje kapłańskie mogły pełnić tylko dzieci z mał eństw konfarreowanych.

lecz osoba trzecia. 2. W sferze stosunków majątkowych . która jest przekazywana mę owi celem ułatwienia mu ponoszenia cię aru mał eństwa. Musi jednak pozostawać pod jakąś pieczą. . Mą jest właścicielem majątku i swobodnie nim rozporządza. .przyrzeczenie lub zgodne oświadczenie woli Sytuacja prawna majątku posagowego . którym nie jest mą . gdyby nie miała nic więcej. to wraz z momentem wejścia w mał eństwo cum manu traci status sui iuris.wartość majątkowa. ale nie musi. Formy ustanowienia posagu: . Wszystkie jej wartości majątkowe zasilają majątek mę a. Musieli wówczas zwrócić cały posag. jeśli złapał ją na gorącym uczynku. . Jest zabezpieczeniem na wypadek. to w jej sytuacji majątkowej nic się nie zmienia.jeśli była sui iuris.jeśli ona jest cum manu. Zdrada była tak e przyczyną rozwodu. Mo e majątek oddać w zarząd mę owi.ka dy mał onek jest właścicielem swojego majątku.mał eństwo sine manu związane jest z rozdzielnością majątkową . więc zarządzanie przez nią majątkiem wymaga akceptacji opiekuna.Adulterium . Dopiero potem pojęcie to odnosiło się tak e do mę czyzn. utrata wolności lub obywatelstwa = śmierć cywilna (z pkt widzenia skutków prawnych) 3. Początkowo odnosiła się tylko do ony.majątek posagowy staje się własnością mę a. Wprowadzono ograniczenia mę a w zakresie rozporządzania majątkiem posagowym dotyczyło gruntów posagowych.przez wydanie .jeśli wcią podlegała swojemu wcześniejszemu zwierzchnikowi. Znaczenie odgrywa tu jednak poło enie prawne ony.mą jest jedynym podmiotem praw i obowiązków majątkowych w mał eństwie. który mo e nim swobodnie rozporządzać. śmierci jednego z mał onków 2. to ma majątek. Jeśli mą rozrzutny. Posag . Ma słu yć tak e zapewnieniu onie środków do ycia w przypadku rozwodu. Z zawarciem mał eństwa związane jest ustanowienie posagu. to traci uprawnienia spadkowe w tej rodzinie a uzyskuje uprawnienia w nowej rodzinie agnacyjnej. . a co za tym idzie. Jeśli była wcześniej w innej rodzinie agnacyjnej. rozwód . Mą miał obowiązek utrzymania rodziny. Mał eństwo przestaje istnieć na skutek: 1. nie jest podmiotem adnych praw majątkowych.jeśli była sui iuris.kontrakt słowny . zdolność majątkową i pozostaje podmiotem tych praw majątkowych. którą mą mógł zabić. to nie jest podmiotem adnych praw i obowiązków.zdrada mał eńska. W mał eństwie cum manu panuje wspólność majątkowa . to zagro ona jest realizacja jednej z funkcji posagu (zabezpieczenia ony na wypadek rozwodu).

Początkowo obowiązek zwrotu posagu miał charakter moralny. to będzie to jedynie objaw nierzetelności i spotka się z potępieniem.pozwalała na dochodzenie zwrotu posagu przed sądem. Repudium . wykradanie przez onę kluczy do piwnicy).Gdy mał eństwo przestaje istnieć na mę u lub jego rodzinie spoczywa obowiązek zwrotu posagu. Actio rei uxoriae . a więc mo na było dochodzić tych roszczeń przed sądem.ony sine manu zabezpieczano na wypadek śmierci mę a zapisami testamentowymi. miał charakter prawny. to zachowuje tam swoje uprawnienia spadkowe. która dotyczyła reguł zwrotu posagu. . w których mał eństwo przestaje istnieć. jeśli nie było umowy. Miał dwie postacie: 1. przy okazji ustanawiania posagu. akt o charakterze prywatnym. Śmierć mę a nie ma wpływu na jej uprawnienia. .śmierci cywilnej mał onka. jest stanem faktycznym. Obowiązek zwrotu następował z mocy umowy. Dopuszczono więc mo liwość zawierania specjalnej umowy. Ustanie mał eństwa – termin. Znajdowało zastosowanie tylko w mał eństwach cum manu. Mą odsyłał onę z powrotem pod władzę ojca.Je eli pozostawała pod władzą ojcowską. komu przysługuje inicjatywa rozwodowa i jaka jest forma rozwodu zale y od pozycji ony.na skutek śmierci fizyczna jednego z mał onków .Je eli ona pozostawała w rodzinie agnacyjnej mę a a mał eństwo ustało wskutek śmierci mę a. . . np.mą mógł zatrzymać część posagu ze względu na pewne okoliczności. określający wszystkie sytuacje. Odtrącenie mogło nastąpić tylko w ściśle określonych przypadkach (np. onie nie przysługiwała inicjatywa rozwodu. jeśli mał eństwo zostało rozwiązane z winy ony. Prawo do odtrącenia miał tylko mą . Nie było środka prawnego. To. w wyniku której następuje utrata zdolności do pozostawania w mał eństwie .odtrącenie współmał onka. Jeśli nie zostanie wypełniony. Prawo retencji . Był konsekwencją ustania affectio maritalis.rozwiązanie mał eństwa przez rozwód ROZWÓD . za pomocą którego mo na było dochodzić spełnienia tego obowiązku. nie jest aktem o charakterze formalnym. W szczególności na równi ze swoimi dziećmi. . to dziedziczy w tej rodzinie na równi z innymi.rozwiązanie mał eństwa.

Mą musi wyjąć onę spod swojego zwierzchnictwa . jeśli mał onek zmarł). dla kobiet dłu szy (szczególnie okres wdowieństwa.ona ma prawo do zwrotu posagu częściowo lub w całości w zale ności od okoliczności. .2. Nawet je eli istniały mał eństwa. . mieli obowiązek pozostawać w związku mał eńskim • Nawet jeśli mał eństwo ustało. pozostają pod władzą zwierzchnią ojca. UNIVIRA – kobieta. coëmptio lub usus. Wola rozwiązania mał eństwa musi być wystarczająco zamanifestowana. to nale ało zawrzeć ponowny związek mał eński w określonym czasie. to przestaje nim. która przez całe ycie była oną jednego mę czyzny.czynność odwrotna w stosunku do confarreatio b) REMANCYPACJA – czynność odwrotna w stosunku do coëmptio i usus. Ma zastosowanie głównie w mał eństwach sine manu.druga dotyczyła cudzołóstwa .Rozdzielność majątkowa tak. Świadczyło to o rozluźnieniu obyczajów i powodowało spadek udziału obywateli rzymskich w yciu społeczeństwa. eby odwrócić skutki tych aktów istniały czynności odwrotne. . gdzie inicjatywa rozwiązania mał eństwa przysługuje obojgu mał onkom.ona nigdy nie była pod tą zwierzchnością.trzecia dotyczyła obowiązku pozostawania w mał eństwie i posiadania dzieci Ustawy te zawierały nakazy i zakazy: • Mę czyźni między 25-60 rokiem ycia i kobiety między 25-50r.forma rozwodu. Kobieta. Jeśli nie był zarządcą jej majątku.Dzieci nie tracą statusu dzieci mał eńskich. która zawierała związek mał eński w okresie wdowieństwa doznawała infamii. które mają na celu wyprowadzenie ony spod władzy mę a: a) DIFFARREATIO . tak istnieje nadal. to sytuacja majątkowa ony się nie zmienia. Polega na manifestowaniu ustania affectio maritalis na ró ne sposoby.pierwsza dotyczyła obowiązku zawierania mał eństw . Divortium . August wydał 3 ustawy: . np. Niezale nie od formy i powodu rozwodu onie przysługuje prawo domagania się zwrotu posagu !! USTAWODAWSTWO MAŁ EŃSKIE AUGUSTA Oktawian August chciał zaradzić rozpowszechniającym się rozwodom. . jak istniała. przez posłanie listu rozwodowego.ona pod manus mę a wchodziła poprzez confarreatio. Dla mę czyzn krótszy okres czasu.Je eli mą był zarządcą majątku ony. więc jej sytuacja się nie zmienia • W mał eństwie cum manu . SKUTKI ROZWODU • W mał eństwie sine manu skutki nie są tak daleko idące. . miała z nim dzieci i podlegała jego władzy stała się rzadkim zjawiskiem. . to często były to mał eństwa bezdzietne. być. by mał onek opuścił dom.

kto jest ojcem dziecka zgodnie z zasadą: „Mater semper certa est. które jest domniemaniem wzruszalnym – mo na wykazać. Przysposobienie (dziś adopcja) – pierwotnie miało charakter przysposobienia rzeczywistego. PRAWO WŁADZY OJCOWSKIEJ Patria potestas – władza ojcowska. np.wolno urodzeni mieli obowiązek posiadać min. Matką jest ta. Przyjmuje się. Mo na obalić to domniemanie. pater est quem nuptiae demonstrant” – matka zawsze jest pewna. to legitymacja mogła nastąpić poprzez decyzję cesarza. gdy zwierzchnik nie miał dzieci i nie miał kto kontynuować kultu domowego. Bezdzietni mogli dziedziczyć tylko połowę tego. który przyłapał onę na cudzołóstwie musiał się natychmiast rozwieść i w odpowiednim czasie zawrzeć drugi związek mał eński. Je eli dziecko urodzi się w trakcie trwania mał eństwa. Ci. Jest korelatem władzy . Ustawodawstwo to nigdy nie zostało zniesione. która to dziecko urodziła. dziedziczyć majątku itd. 3 dzieci. Następowało. e ojcem dziecka nie jest mą matki nawet.wyzwoleńcy min. Mogło nastąpić na skutek zawarcia z konkubiną mał eństwa (dzieci uzyskiwały wtedy status dzieci mał eńskich). Treściowo to zwierzchnictwo ma jednolity charakter.jako zwierzchnik familijny sprawuje władzę nad oną jako mą (manus). nad dziećmi (patria potestas) i nad niewolnikami jako właściciel. e dziecko pochodzi z mał eństwa. co powinni dziedziczyć wg testamentu. Jeśli zawarcie mał eństwa z konkubiną nie było mo liwe na skutek jej śmierci. to nie ma wątpliwości. Urodzenie w mał eństwie uznanym przez prawo cywilne (matrimonium iustum). ojcem jest ten. je eli urodziło się po 182 dniu od zawarcia mał eństwa i nie później. Przestało obowiązywać na skutek DESUETUDO. . Jeśli ktoś tych obowiązków nie wypełniał. • Mą . jednoroczne dziecko.• Obowiązek posiadania odpowiedniej ilości dzieci: . ojcem dziecka jest mą matki. Źródła władzy ojcowskiej: 1. jeśli dziecko urodziło się w trakcie trwania mał eństwa. gdy mą przebywa przez kilka lat poza granicami państwa a po powrocie zastaje w domu np. którzy nie pozostawali w związku mał eńskim nie mogli nic uzyskać z testamentu. Przypadało to skarbowi państwa lub pozostałym dziedzicom. Jest to domniemanie ojcostwa. to mógł zostać oskar ony o czerpanie korzyści z nierządu ony. 2. Legitymacja – uznanie dziecka pozamał eńskiego (pozamał eńskiego szczególności pochodzącego z konkubinatu). Jeśli się nie rozwiódł. 3. . 4 dzieci. to ponosił konsekwencje natury majątkowej. ni 300 dni po ustaniu mał eństwa. na kogo wskazuje mał eństwo.

to na skutek aktu przysposobienia zmieniała się osoba jego zwierzchnika familijnego. Przysposobiony pozostawał nadal w familii i pod władzą swojego ojca naturalnego. jakim dysponuje zwierzchnik familii. ale skutki tych czynności prawnych spadają na zwierzchnika. Zaczyna się z chwilą urodzenia. Prawo do porzucenia dziecka. Porzucenie było równoznaczne z wydaniem wyroku śmierci na to dziecko. a w nowej familii uzyskiwał jedynie prawo dziedziczenia ab intestato po ojcu adoptującym. Adoptio minus plena – przysposobienie. Wszystkie nabytki alieni iuris powiększają majątek rodowy. Nie mo e być więc podmiotem praw i obowiązków majątkowych. jaki był status przysposabianego: . Przyznanie synom podległym władzy ojcowskiej prawa do zatrzymania dla siebie jako podmiotom wartości majątkowych uzyskanych w wyniku: . a nawet niewolnikom pewne wartości majątkowe (PECULIUM) w zarząd.dziedziczenia po matce (BONA MATERNA) . czy nie.obozowe) . podjęcia decyzji o tym.dziedziczenia po krewnych matki (BONA MATERNI GENERIS) W zakresie stosunków osobistych • IUS VITAE AC NECIS / IUS VITAE NECISQUE – prawo ycia i śmierci. Przysposobienie mogło przyjmować 2 postaci w zale ności od tego. Status prawny tych wartości majątkowych był nieustannie ten sam – one stanowiły część majątku rodowego.Adoptio plena – adopcja rzeczywista. czyli osoba alieni iuris nie ma zdolności prawnych. DEZINTEGRACJA MAJĄTKU RODOWEGO – zwierzchnicy familijni chcąc pozyskać dochody ze swego majątku zaczęli wydzielać synom. Przybierało to postać szczególnej mancypacji.) „Adoptio naturam imitatur” – adopcja imituje naturę. przysposobiony wstępuje w miejsce dziecka ze wszystkimi konsekwencjami tego faktu i ze wszystkimi zewnętrznymi objawami tego faktu (przysposobiony jest odpowiednio młodszy od przysposabiającego itp. . Jest wyposa ona w zdolność do czynności prawnych. Zarządzający nimi mógł jednak zatrzymać dla siebie część dochodów. Odbywało się przed zgromadzeniem narodowym. Niewolnicy zyskiwali w ten sposób mo liwość wykupienia się z niewoli.jeśli przysposabiany był sui iuris. Treść władzy ojcowskiej W zakresie stosunków majątkowych • Pozostający pod władzą ojcowską. które nie naśladowało natury. to traci swój status sui iuris i wchodzi pod władzę ojcowską. czy chce się dziecko wychować.jeśli przysposabiany był alieni iuris (pozostawał pod czyjąś władzą ojcowską). .słu by wojskowej (PECULIUM CASTRENSE . ale mo e z czasem uzyskać pewne wartości majątkowe jako podmiot w postaci peculium. w szczególności zdolności majątkowej.sprawowania urzędów (PECULIUM QUASI CASTRENSE) .

cudzołóstwo. np. . których mo e doznawać na skutek popełnienia tych przewinień. jeśli szkodę wyrządzi niewolnik lub zwierzę zwierzchnika. Sąd domowy z udziałem jej dawnych agnatów. porzucenie dziecka (było podstawą do przeprowadzenia emancypacji).syn będący biskupem . która nie zmieniła przynale ności agnacyjnej mógł ją wydobyć ze związku mał eńskiego. emancypacja – akt prawny. Ojciec kobiety. utrata obywatelstwa (CAPITIS DEMINUTIO MEDIA lub MAXIMA) 3. Nale ało symbolicznie porzucić podwładnego (syna trzykrotnie. Jeśli ojciec nie sprawował władzy ojcowskiej porzucał dziecko. Zwierzchnik mo e rozporządzać podległymi nie tylko pozbawiając ich ycia.córka będąca westalką 5. który prowadził do wyjęcia podległego władzy spod tej władzy. skazać ją na karę śmierci.Zale ne od stanu fizycznego dziecka – dzieci niepełnosprawne były porzucane. ODPOWIEDZIALNOŚĆ NOKSALNA – w przypadku szkód wyrządzonych przez podległych jego władzy osobom trzecim odpowiada zwierzchnik familijny. ale mo e tak e poddać ich innemu zwierzchnikowi rodziny na słu bę. gdy podległy władzy osiągnął wystarczająco wysokie godności: .p. utratę uprawnień do dziedziczenia w dotychczasowej rodzinie. Ojciec powinien odznaczać się czułością. jeśli tamten go przetrzymywał wbrew woli ojca. w trybie przysposobienia itd. WYGAŚNIĘCIE WŁADZY OJCOWSKIEJ 1.n. Ma wtedy dwa wyjścia: • Mo e naprawić szkodę • Wydać sprawcę poszkodowanemu celem odpracowania szkody Takie same zasady obowiązują.e – ograniczano uprawnienia zwierzchnika familijnego. 4. śmierć (ojca rodziny jak i osoby podległej jego władzy) 2. mógł otrzymać uposa enie od rodziny agnacyjnej. nie wywiązywał się ze swych obowiązków odpowiednio. Ka dy zwierzchnik familijny ma obowiązek wychować wszystkich synów i pierworodną córkę. W szczególności prawo ycia i śmierci. nie przejawiał pietas (czułość). który mo e wydać orzeczenie o ró nym charakterze. Władza ojcowska miała szeroki zakres i zasięg – zwierzchnik familijny miał prawo wydobyć podległego jego władzy od innego. którą opuszczał. Mą musi wtedy tę karę wykonać. to nie zasługuje na sprawowanie władzy ojcowskiej. zyskanie zdolności majątkowej. opiekuńczością względem osób podległych jego władzy. Przewinienia ony i kary. córkę raz). IV w. Powoduje wyjście spod władzy ojcowskiej. np.

Gdy osoba nie jest zdolna na gruncie prawa do samodzielnego zajmowania się swoimi sprawami: . KURATELA – piecza sprawowana nad majątkiem. Opiekun – asystuje w czynności i udziela przyzwolenia na jej dokonanie. jeśli ten sprzeniewierzył część jego majątku. jakiemu nale ało sprostać z samego tytułu bycia obywatelem. .obywatelski obowiązek sprawowania opieki. gdy jakiś majątek spadkowy nie został jeszcze objęty przez dziedziców. które sprawowały ju trzy opieki. by majątek tej osoby nie uległ uszczupleniu w okresie. Po ustaniu opieki mogą się domagać od siebie nawzajem rozliczeń i świadczeń. Potrzebny jest opiekun. czyli nie pozostaje pod niczyim zwierzchnictwem agnacyjnym. .kobieta – musi pozostawać pod opieką. gdy zachodzi potrzeby sprawowania pieczy nad osobą. Opiekun mo e domagać się od pupila zwrotu nakładów. Konstrukcja zbli ona do opieki. Pomiędzy opiekunem i podopiecznym powstaje stosunek zobowiązaniowy. MUNUS . gdy trzeba zaopiekować się jakąś masą majątkową. która nie ukończyła 12/14 roku ycia) – musi pozostawać pod opieką. . ). Nie ma jednak zamkniętej listy przypadków jej zastosowania.OPIEKA – piecza sprawowana nad osobą i jej majątkiem.CURA FURIOSI – kuratela nad chorym umysłowo . .niedojrzały (osoba. Jeśli jest alieni iuris.kurateli podlegał jednak nie sam marnotrawca jako osoba. gdy jest ona opiece poddana. gdy jest sui iuris. Kurator miał uniemo liwić marnotrawcy trwonienie majątku. Kurator powoływany jest zawsze. Pupil ma prawo domagać się od opiekuna rozliczenia. Na opiekunie cią yły obowiązki i du a odpowiedzialność. Opieka stosowana jest wtedy. Takie osoby pozbawione zdolności do czynności prawnych nie mogą samodzielnie podejmować decyzji obcią ających ich majątek.kuratora powołuje się tak e. Pozostaje pod opieką. ale po zakończeniu opieki musi się z niej rozliczyć.CURA PRODIGI – kuratela nad marnotrawcą . jakie poniósł w związku ze sprawowaniem opieki. to podlega władzy ojcowskiej i opieka nie jest potrzebna. gdy jest sui iuris (niezale nie od wieku). Pozycja opiekuna jest dość silna. Sprawuje nadzór nad aktami prawnymi poddanego opiece po to. jeśli jest młodym mę czyzną(poni ej 14r. kobieta zaś niezale nie od wieku. Justynian zrównał opiekę i kuratelę. Od tego obowiązku mogły się uchylić tylko osoby powy ej 70 roku ycia lub osoby. Musi dbać o potrzeby pupila. ale jego majątek. Kurator musi wyrazić zgodę na czynności obcią ające. Wymagano od niego rzetelności. pozostaje bez opieki.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful