Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

„ZADANIA NA DOWODZENIE” GEOMETRIA CZ. 1

Autor: Wojciech Guzicki

Materiały konferencyjne Wrzesień 2010
Centralna Komisja Egzaminacyjna Zespół ds. realizacji projektów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego

ul. Lewartowskiego 6, 00-190 Warszawa tel./fax (022) 536-65-46 tel. (022) 536-65-31 www.cke-efs.pl

) i matury podstawowej (maj 2010 r. Dowód geometryczny sprowadza się do wyznaczenia miar pewnych istotnych w zadaniu kątów i wyciągnięciu właściwych wniosków z przeprowadzonych obliczeń. w dowodzie których wykorzystuje się tzw. 1a. Znów dokończenie rozwiązania może polegać na zebraniu razem tych nierówności. w których korzysta się z przystawania trójkątów. 4. że zdający „pokonał zasadnicze trudności zadania”. I Wojciech Guzicki W arkuszach maturalnych matury próbnej (listopad 2009 r. 1c. Przyjmuję. Za poprawne rozwiązanie takiego zadania zdający mógł otrzymać 2 pkt.ZADANIA NA DOWODZENIE GEOMETRIA. Wreszcie trzeci typ zadań to proste zadania. „zadania krótkiej odpowiedzi”. 2. W takich zadaniach pokonanie zasadniczych trudności zadania może polegać na właściwym wybraniu kątów „wyjściowych” i wyznaczeniu (za ich pomocą) miar innych kątów. stwierdzeniu ich przystawania i wyciągnięciu poprawnego wniosku przy braku pełnego uzasadnienia przystawania. Suma kątów ostrych trójkąta prostokątnego jest równa 90◦ . Zatem były to tzw. „rachunku kątów”. Natomiast kwestia. Pokazuję trzy typy zadań na dowodzenie. W tym opracowaniu pokazuję 21 zadań geometrycznych na dowodzenie o podobnym stopniu trudności jak zadania ze wspomnianych wyżej arkuszy. nierówność trójkąta. że dowód matematyczny powinien być kompletny i tylko w wyjątkowych sytuacjach można uznać. nie doprowadzając przy tym rozwiązania do końca. Suma kątów przyległych jest równa 180◦ . Pokonanie zasadniczych trudności zadania może polegać na właściwym wyborze trójkątów i zapisaniu nierówności trójkąta dla nich. 3. 1 . Kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe.) znalazły się zadania geometryczne na dowodzenie. jest w każdym przypadku sprawą dyskusyjną. Dokończenie rozwiązania sprowadza się wówczas do wyciągnięcia wniosków. Pierwszy polega na tzw. za jakie rozwiązanie częściowe można przyznać 1 pkt. Kąty wierzchołkowe są równe. 1b. które powinny być dobrze znane każdemu maturzyście: 1. Pokonanie zasadniczych trudności zadania może polegać na właściwym wyborze trójkątów i pełnym uzasadnieniu ich przystawania (dokończenie rozwiązania polega wówczas na wyciągnięciu wniosku) lub na właściwym wyborze trójkątów. Kąt zewnętrzny trójkąta jest równy sumie kątów wewnętrznych do niego nieprzyległych. że za poprawne rozwiązanie każdego z tych zadań przyznaje się 2 pkt. Przy wystawianiu oceny za rozwiązanie zadania na dowodzenie kierowano się zasadą. We wszystkich przedstawionych dowodach korzystamy z następujących twierdzeń geometrycznych. Suma kątów czworokąta jest równa 360◦ . 5. Kąty odpowiadające i naprzemianległe przy dwóch prostych równoległych są równe. Suma kątów trójkąta jest równa 180◦ . cz. Drugi typ zadań to proste nierówności geometryczne.

5a. Suma kątów położonych przy tym samym boku równoległoboku jest równa 180◦ . 6. 5b. 7. Suma dwóch boków trójkąta jest większa od boku trzeciego. Korzystamy także z trzech cech przystawania trójkątów. Boki trójkąta położone naprzeciw równych kątów są równe. Przeciwległe kąty równoległoboku są równe. 2 .

W równoległoboku ABCD. że DCE = 45◦ . że ACB = 2 · BAD. Dany jest czworokąt wypukły ABCD. AC i AB tego trójkąta wybrano odpowiednio punkty D. R i S są punktami przecięcia dwusiecznych kątów zewnętrznych czworokąta ABCD. Q. 4. 8. zbudowano dwa kwadraty BEF C i ACGH oraz trójkąt równoboczny ABD tak jak na rysunku: G C H E F A B D 3 . Udowodnij. że sumy przeciwległych kątów czworokąta P QRS są równe. 2. że AOB > ACB. by AE = AF . Odcinek AD jest wysokością tego trójkąta. by AC = AE oraz BC = BD. Punkt O leży wewnątrz trójkąta ABC. Punkty P . że CAD + DBE + ECA + ADB + BEC = 180◦ . że EF D = α+β γ = 90◦ − . Udowodnij. Rachunek kątów 1. 6. Udowodnij. że kąt CM D jest prosty. BD = BF i CD = CE. Punkty D i E leżą odpowiednio wewnątrz boków BC i AC trójkąta ABC. W pięciokącie wypukłym ABCDE poprowadzono wszystkie przekątne. 2 2 5. Udowodnij.ZADANIA 1. Dany jest trójkąt ABC. Na bokach trójkąta równobocznego ABC. w którym AC = BC. Udowodnij. że AEB + ADB = 2 · AF B. 3. 9. połączono środek M boku AB z wierzchołkami C i D. Udowodnij. na zewnątrz trójkąta. 7. Dany jest trójkąt ostrokątny równoramienny ABC. Punkt F jest punktem przecięcia dwusiecznych kątów CAD i CBE. ABC = β oraz ACB = γ. w którym BAC = α. E i F w taki sposób. Udowodnij. Na przeciwprostokątnej AB trójkąta prostokątnego ABC wybrano punkty D i E w taki sposób. Udowodnij. w którym bok AB jest dwa razy dłuższy od boku BC. Na bokach BC.

10. Udowodnij. Udowodnij. a na półprostej CB punkt N (N = B) taki. Trójkąt równoramienny ABC. BC i CA trójkąta ABC zbudowano (na zewnątrz trójkąta) trzy trójkąty równoboczne: AF B. że suma kątów BAF . 3. rozcięto odcinkiem CD na dwa trójkąty równoramienne DCA i BCD tak. Udowodnij. ◦ Udowodnij. w którym AC = BC. Udowodnij. w którym AC = BC. 14. 4 . Nierówność trójkąta 13. rozcięto odcinkiem AD na dwa trójkąty równoramienne BDA i CAD tak. Przystawanie trójkątów 15. Udowodnij. że kąt HDE jest prosty. W trójkącie ABC połączono wierzchołek A z dowolnym punktem D boku BC. 18. Trójkąt równoramienny ABC. że AB = DB oraz CD = AD. że obwód trójkąta KLC jest mniejszy od obwodu trójkąta ABC. Na półprostej AB wyznaczono punkt M (M = B) taki. że DM = DN . Udowodnij. BC i CA trójkąta ABC zbudowano trzy trójkąty równoboczne: AP B. rozcięto odcinkiem AD na dwa trójkąty równoramienne DAB i CAD tak. Udowodnij. że ACB = 180 . BRC i CQA. że EB + BF = AB. 12. że CB = CM . w którym AC = BC. Punkty K i L leżą na boku AB trójkąta ABC. EDF i ECB wynosi 90◦ . Udowodnij. Udowodnij. Trójkąt równoramienny ABC. że punkty A. 16. R i Q są współliniowe lub są wierzchołkami równoległoboku. że AB = AN . Dane są dwa kwadraty: ABCD i AEF G. 20. 11. W obu kwadratach podana kolejność wierzchołków jest przeciwna do ruchu wskazówek zegara. że BE = DG. Trójkąt BRC leży po tej samej stronie boku BC co trójkąt ABC. że AD = BE = CF . pozostałe dwa leżą na zewnątrz trójkąta ABC. że CAB = 36◦ . 7 2. P . Na bokach AB. że ACB = 36◦ . Na bokach BC i CD równoległoboku ABCD zbudowano (na zewnątrz równoległoboku) trójkąty równoboczne BCK i DCL. że trójkąt AKL jest równoboczny. BDC i CEA. że AB = AD = CD. 17. Udowodnij. że AC = AD oraz CD = BD. 19. Dany jest równoległobok ABCD z kątem ostrym przy wierzchołku A. że 2 · AD > AB + AC − BC.Udowodnij. Na bokach AB. Na bokach AB i BC kwadratu ABCD obrano odpowiednio punkty E i F takie.

że P Q + P R = AE. Punkt P leży na boku AB prostokąta ABCD. Udowodnij. 5 .21. Punkt E jest rzutem wierzchołka A na przekątną BD. Punkty Q i R są rzutami punktu P na przekątne AC i BD.

Odcinek AD jest wysokością tego trójkąta. że AOB > ACB. Stąd wynika. Przedłużmy odcinek AO do przecięcia z bokiem BC trójkąta ABC. Kąt BDO jest kątem zewnętrznym trójkąta ADC. że ACB = 180◦ − BAC − ABC = 180◦ − α − β − ε − η = = (180◦ − α − β) − (ε + η) = a więc ACB < AOB. Udowodnij. sposób II.ROZWIĄZANIA ZADAŃ 1. w którym AC = BC. zatem AOB > BDO. że ACB = 2 · BAD. Punkt O leży wewnątrz trójkąta ABC. ABC = β + η. Udowodnij. C D O A B Kąt AOB jest kątem zewnętrznym trójkąta BDO. β η B 2. Oznaczmy kąty tak jak na rysunku: C O ε α A Mamy wówczas BAC = α + ε. Rozwiązanie. sposób I. Dany jest trójkąt ostrokątny równoramienny ABC. Stąd wynika. 6 . Rozwiązanie. zatem BDO > ACD. AOB − (ε + η). że AOB > ACD. Rachunek kątów 1.

w którym BAC = α. D α A Wtedy γ = 180◦ − 2α. Oznaczmy kąty ostre trójkąta ABC tak jak na rysunku: C α A D E β B ◦ Ponieważ AC = AE. 3. Rozwiązanie. że 2 β α BCE = 2 . że DCE = 45◦ . Stąd wynika. Udowodnij. Udowodnij. 2 2 2 2 4. AC i AB tego trójkąta wybrano odpowiednio punkty D. E i F w taki sposób. ABC = β oraz ACB = γ. więc ACE = AEC = 1802 −α = 90◦ − α . by AE = AF . Na bokach BC.Rozwiązanie. by AC = AE oraz BC = BD. 2 2 Rozwiązanie. Oznaczmy ACB = γ oraz C γ BAC = α. W podobny sposób pokazujemy. C γ E D α A F 7 β B . BD = BF i CD = CE. że α+β γ EF D = = 90◦ − . Na przeciwprostokątnej AB trójkąta prostokątnego ABC wybrano punkty D i E w taki sposób. czyli α = 180 −γ 2 ◦ B czyli = 90◦ − γ . Stąd dostajemy 2 γ γ BAD = α − CAD = α − (90◦ − γ) = 90◦ − − 90◦ + γ = . że ACD = 2 . Dany jest trójkąt ABC. Zatem DCE = 90◦ − α β α+β 90◦ − = 90◦ − = 90◦ − = 45◦ . 2 2 ACB = γ = 2 · BAD.

W pięciokącie wypukłym ABCDE poprowadzono wszystkie przekątne. 2 2 Podobnie trójkąt DF B jest równoramienny. Oznaczmy kąty literami greckimi tak jak na rysunku: D δ Q ψ ϕ P α A β B γ C E ε Kąt ϕ jest kątem zewnętrznym trójkąta BDP . że α + β + γ + δ + ε = 180◦ . Oblicz sumę kątów CAD + DBE + ECA + ADB + BEC. więc 180◦ − α α AF E = AEF = = 90◦ − . że sumy przeciwległych kątów czworokąta P QRS są równe. Punkty P .Ponieważ trójkąt F EA jest równoramienny (z założenia mamy F A = EA). Dany jest czworokąt wypukły ABCD. 2 2 2 BDF = 90◦ − β . skąd wynika. Kąt ψ jest kątem zewnętrznym trójkąta ACQ. R i S są punktami przecięcia dwusiecznych kątów zewnętrznych czworokąta ABCD. Suma kątów trójkąta P QE jest równa ϕ + ψ + ε = 180◦ . 8 . Q. że BF D = Stąd dostajemy EF D = 180◦ − 90◦ − α β − 90◦ − 2 2 = α+β 180◦ − γ γ = = 90◦ − . Rozwiązanie. skąd wynika. a więc ϕ = β + δ. 6. 2 5. więc ψ = α + γ. Udowodnij. Niech P i Q będą punktami przecięcia przekątnej AD odpowiednio z przekątnymi BE i CE.

180◦ − α α + = 90◦ . Punkt F jest punktem przecięcia dwusiecznych kątów CAD i CBE.Rozwiązanie. bo AD = AM = M B = CB. Oznaczmy kąt BAD literą α. że AEB + ADB = 2 · AF B. Podobnie P BA = 90◦ − β . W równoległoboku ABCD. że kąt CM D jest prosty. Rozwiązanie. w którym bok AB jest dwa razy dłuższy od boku BC. Zatem 2 2 AP B + CRD = i podobnie α+β γ+δ α+β+γ+δ 360◦ + = = = 180◦ 2 2 2 2 BQC + DSA = 180◦ . 2 2 8. Udowodnij. W podobny sposób CRD = γ+δ . Trójkąty M DA i M CB są równoramienne. oraz 180◦ −(180◦ −α) 2 Stąd wynika. 7. 9 . D C α A Zatem AM D = 180◦ −α 2 M BM C = B = α 2. że AM D + BM C = czyli CM D = 90◦ . Oznaczmy kąty tak jak na rysunku: D δ S α A γ C β B Q R P Wówczas P AB = 1 ·(180◦ −α) = 90◦ − α . Punkty D i E leżą odpowiednio wewnątrz boków BC i AC trójkąta ABC. połączono środek M boku AB z wierzchołkami C i D. Udowodnij. Stąd dostajemy 2 2 2 AP B = α+β .

AEB + ADB = 360◦ − (α + β + δ + ε). że kąt HDE jest prosty. że ε B AEB = 180◦ − (α + ε) Zatem oraz ADB = 180◦ − (β + δ). więc F AB = Zatem α+δ 2 oraz F BA = β+ε . zbudowano dwa kwadraty BEF C i ACGH oraz trójkąt równoboczny ABD tak jak na rysunku: G C H E F A B D Udowodnij. Ponieważ punkt F leży na dwusiecznych kątów CAD i CBE.Rozwiązanie. DAB = δ oraz F E α β D δ A Zauważmy. Na bokach trójkąta równobocznego ABC. na zewnątrz trójkąta. 10 . 9. C CBA = β. Przyjmijmy oznaczenia: EBA = ε: CAB = α. 2 AEB + ADB = 2 · AF B. że α+β+δ+ε . 2 AF B = 180◦ − ( F AB + F BA) = 180◦ − Stąd natychmiast wynika.

więc kątem zewnętrznym trójkąta CAD. skąd wynika. rozcięto odcinkiem AD na dwa trójkąty równoramienne BDA i CAD tak. rozcięto odcinkiem CD na dwa trójkąty równoramienne DCA i BCD tak. Z twierdzenia o sumie kątów w trójkącie dostajemy teraz równanie BAC + ABC + ACB = 180◦ . Zatem HDA = Podobnie dowodzimy. że ACB = 36◦ . czyli α = 36◦ . w którym AC = BC. Oznaczmy kąt ACB literą α: C α D A Ponieważ trójkąt CAD jest równoramienny. że HDE = c. 2 BDE = 15◦ . Trójkąt równoramienny ABC. czyli 2α + 2α + α = 180◦ . Ponieważ kąt ADB jest ADB = CAD + ACD = 2α. d.Rozwiązanie. że CAB = 36◦ . bo trójkąt ABC jest równoramienny. Ponieważ AH = AC = AB = AD. 11. więc ABD = 2α. Trójkąt BDA jest równoramienny. Wreszcie BAC = ABC = ABD. o. Rozwiązanie. 11 . Udowodnij. że 1 · (180◦ − HAD) = 15◦ . 10. HDA + ADB + BDE = 15◦ + 60◦ + 15◦ = 90◦ . Trójkąt równoramienny ABC. Następnie HAD = 360◦ − HAC − CAB − BAD = 360◦ − 90◦ − 60◦ − 60◦ = 150◦ . Udowodnij. w którym AC = BC. więc trójkąt HDA jest równoramienny. więc B CAD = α. Zatem 5α = 180◦ . że AC = AD oraz CD = BD. b. że AB = AD = CD.

że AB = DB oraz CD = AD. ◦ Udowodnij. rozcięto odcinkiem AD na dwa trójkąty równoramienne DAB i CAD tak. Zatem ADC = DCB + BCD = 2α. Stąd wynika. czyli 3α + 3α + α = 180◦ . bo trójkąt ABC jest równoramienny. Trójkąt równoramienny ABC.Rozwiązanie. więc B CAD = α. Ponieważ trójkąt DCA jest równoramienny. Stąd wynika. że ACB = 180 . 7 Rozwiązanie. Z twierdzenia o sumie kątów w trójkącie dostajemy teraz równanie BAC + ABC + ACB = 180◦ . więc kątem zewnętrznym trójkąta CAD. . Oznaczmy kąt BAC literą α: C α A D B Wówczas ABC = α (bo trójkąt ABC jest równoramienny) oraz BCD = α (bo trójkąt BCD jest równoramienny). 12. Trójkąt DAB jest równoramienny. Mamy zatem równanie BAC + ABC + ACB = 180◦ . że BAC = 3α oraz ABC = BAC = 3α. czyli α = 36◦ . Zatem 7α = 180◦ . czyli α + 3α + α = 180◦ . więc ACD = 2α. Oznaczmy kąt ACB literą α: C α D A Ponieważ trójkąt CAD jest równoramienny. w którym AC = BC. Zatem 5α = 180◦ . Ponieważ kąt ADB jest ADB = CAD + ACD = 2α. czyli α = 12 180◦ 7 . że ACB = 3α. więc BAD = 2α.

Po dodaniu tych nierówności stronami. otrzymujemy AB + AC < 2 · AD + BD + CD = 2 · AD + BC. 13 B . 14. Dodajemy stronami te nierówności. Udowodnij. C A K L B Korzystamy dwukrotnie z nierówności trójkąta: KC < AK + AC. AC < AD + CD. Rozwiązanie. Rozwiązanie. Punkty K i L leżą na boku AB trójkąta ABC. Nierówność trójkąta 13.2. że 2 · AD > AB + AC − BC. Udowodnij. LC < LB + BC. Korzystamy dwukrotnie z nierówności trójkąta dla trójkątów ABD i ACD: C D A Otrzymujemy AB < AD + BD. czyli 2 · AD > AB + AC − BC. że obwód trójkąta KLC jest mniejszy od obwodu trójkąta ABC. a następnie do obu stron dodajemy KL: KC + LC + KL < AK + AC + LB + BC + KL = AB + AC + BC. W trójkącie ABC połączono wierzchołek A z dowolnym punktem D boku BC.

Rozwiązanie. że kąt α jest kątem ostrym równoległoboku oraz α < 60◦ . że ADF ≡ wynika. LCK = BCD + BCK + LCD = α + 60◦ + 60◦ = 120◦ + α. że AD = BE = CF . BED ≡ D B CF E (cecha przystawania BKB).3. Ponadto ABK = 360◦ − ABC − CBK = 360◦ − (180◦ − α) − 60◦ = 120◦ + α. więc DB = EC = F A. L D C α A B K Wówczas AB = LD = LC oraz BK = DA = CK. że trójkąt AKL jest równoboczny. Rozwiązanie. Przypuśćmy. Pozostałe przypadki pozostawimy jako ćwiczenie. Przystawanie trójkątów 15. Udowodnij. E i F tak. Na bokach BC i CD równoległoboku ABCD zbudowano (na zewnątrz równoległoboku) trójkąty równoboczne BCK i DCL. Na bokach AB. 14 . LDA = 360◦ − ADL − LDC = 360◦ − (180◦ − α) − 60◦ = 120◦ + α. C E F A Teraz zauważamy. Udowodnij. Ponieważ AD = BE = CF i AB = BC = CA. że DE = EF = F A. skąd 16. że trójkąt DEF jest równoboczny. BC i CA trójkąta równobocznego ABC leżą odpowiednio punkty D.

Dany jest równoległobok ABCD z kątem ostrym przy wierzchołku A. 17. Zauważmy następnie.Stąd wynika. a na półprostej CB punkt N (N = B) taki. Zatem trójkąty N AD i DCM są przystające (cecha przystawania BKB) i DN = DM . 18. D C F A 15 E B . Ponieważ EB = BF . Udowodnij. Udowodnij. że N AD = N AB + α = BCM + α = DCM. że EB + BF = AB. że DM = DN . że CB = CM . że suma kątów BAF . więc AE = AB − EB = AB − (AB − BF ) = BF . Na bokach AB i BC kwadratu ABCD obrano odpowiednio punkty E i F takie. a więc AK = LA = LK. że trójkąty ABK. Rozwiązanie. że trójkąty BM C i N BA są równoramienne i ich kąty przy podstawie są równe (bo kąty M BC i N BA są wierzchołkowe). LDA i LCK są przystające. Oznaczmy kąt BAD literą α D C α A B M N Wtedy BCD = α. EDF i ECB wynosi 90◦ . Na półprostej AB wyznaczono punkt M (M = B) taki. że AB = AN . Zatem także EB = F C. Rozwiązanie. Zatem BCM = N AB i stąd wynika.

że trójkąty ABF i DAE są przystające (AB = DA. 19. cecha przystawania BKB). że trójkąty BCA i RCQ są przystające. Przypuśćmy.Z założeń wynika. Podobnie trójkąty CBE i DCF są przystające. Rozpatrujemy przypadek. Rozwiązanie. Rozwiązanie. że P R = AQ. Z tego drugiego przystawania wynika również. BC i CA trójkąta ABC zbudowano trzy trójkąty równoboczne: AP B. 20. BC = BR. Zatem P R = AC. gdy CBA < 60◦ . gdy półprosta BA leży wewnątrz kąta CBR. P . P R A Q B C Trójkąty BAC i BRP są przystające ( CBA = 60◦ − ABR = RBP . Udowodnij. cecha przystawania BKB). Pozostałe przypadki zostawiamy Czytelnikowi. pozostałe dwa leżą na zewnątrz trójkąta ABC. AE = BF . AB = AD. D C F G E A B DAG. Zatem BE = DG. Czworokąt P AQR ma zatem przeciwległe boki równe. gdy wierzchołek E leży wewnątrz kwadratu ABCD. że BAF + EDF + ECB = ADE + EDF + F DC = ADC = 90◦ . R i Q nie są współliniowe. R i Q są współliniowe lub są wierzchołkami równoległoboku. Na bokach AB. BA = BP . W obu kwadratach podana kolejność wierzchołków jest przeciwna do ruchu wskazówek zegara. Rozpatrujemy tylko przypadek. ABF = DAE = 90◦ . BRC i CQA. P . tzn. że BE = DG. Udowodnij. 16 . że punkty A. Trójkąty ABE i ADG są przystające ( BAE = 90◦ − EAD = AE = AG. że P A = BA = RQ. W podobny sposób dowodzimy. Dane są dwa kwadraty: ABCD i AEF G. Trójkąt BRC leży po tej samej stronie boku BC co trójkąt ABC. Stąd wynika. że punkty A. cecha przystawania BKB). Zatem AQ = QC = AC. a więc jest równoległobokiem. Stąd wynika.

Stąd wynika. Punkt E jest rzutem wierzchołka A na przekątną BD. Rozwiązanie. Udowodnij. Niech E będzie rzutem punktu A na przekątną BD i niech F będzie rzutem punktu P na odcinek AE. że P F BD. czyli P Q+P R = AF +F E = AE. D E F A Q R C P B Czworokąt P REF jest prostokątem. Punkt P leży na boku AB prostokąta ABCD. więc P R = F E. co kończy dowód. Punkty Q i R są rzutami punktu P na przekątne AC i BD. że P Q + P R = AE. że AP F = ABD = BAC = P AQ. skąd wynika. że trójkąty prostokątne AP F i P AQ są przystające. 17 . Zauważamy teraz. Zatem P Q = AF .21.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful