Osady 2

Niejednorodne układy reakcyjne – część 1
W niejednorodnym środowisku reakcyjnym tworzące je reagenty występują przynajmniej w dwóch różnych stanach skupienia. Stan ciekły przyjmuje się za podstawowy w symbolicznym zapisie reakcji chemicznej

i nie wyróżnia się go żadnym dodatkowym symbolem poza wzorem związku.
Dla reagentów w innych stanach skupienia stosuje się następującą symbolikę: 1. stan gazowy: strzałka za wzorem związku skierowana w górę (np. H2↑) 2. stan stały: strzałka za wzorem związku skierowana w dół (np. BaSO4↓). W innej konwencji stosuje się specyficzną symbolikę dla substancji we wszystkich stanach skupienia: ciekłym - NH3 aq, gazowym - H2 g oraz stałym - BaSO4 s.

Osady 3

Niejednorodne układy reakcyjne – część 2
Typy niejednorodnych układów reakcyjnych o największym praktycznym znaczeniu:
1. faza stała – faza ciekła 2. faza gazowa – faza ciekła 3. dwie niemieszające się fazy ciekłe

Uwaga!
Reakcje wytrącania i rozpuszczania osadów przebiegają w niejednorodnych układach reakcyjnych typu faza stała – faza ciekła. Współistnienie różnych faz w układzie reakcyjnym pozwala na łatwe stosowanie wielu

technik rozdziału (np. sączenie, filtracja, adsorpcja i wymiana jonów w układzie faza
stała - faza ciekła; ekstrakcja w układzie dwóch niemieszających się faz ciekłych).

Aktywność a stężenie – część 1

Osady 4

Stężenie – wielkość fizykochemiczna (uwaga! - nie fizyczna), niemająca atrybutów parametru stanu, bo nieliczona na podstawie zachowania się substancji w roztworze, a jedynie na podstawie „parametrów zewnętrznych”, czyli znanej ilości substancji jaka uległa rozpuszczeniu i objętości (lub masy) roztworu (lub rozpuszczalnika). Aktywność (czasami nazywana aktywnością stężeniową) – parametr stanu, czyli wielkość fizykochemiczna obliczana na podstawie rzeczywistego zachowania się substancji w roztworze (z uwzględnieniem wszelkich oddziaływań) – można zatem powiedzieć, że jest to efektywne stężenie substancji w roztworze. Aktywność (a) i stężenie (c) połączone są ze sobą zależnością:

a = γ∙c
w której współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. współczynnik aktywności (γ).

Uwaga!
Współczynnik aktywności jest wielkością bezwymiarową (zazwyczaj jego wartość mieści się w przedziale 0÷1), natomiast stężenie i aktywność są wielkościami fizykochemicznymi o wymiarze stężenia (najczęściej mol/l).

od którego można w praktyce zaniedbać różnicę pomiędzy wartością stężenia i aktywności. współczynnik aktywności γ → 1 i wtedy a → c (dla nieskończenie dużych rozcieńczeń γ = 1 – czyli a = c). jak też oddziaływań substancji rozpuszczonej z cząsteczkami rozpuszczalnika. Dla bardzo niskich stężeń substancji w roztworze. Przyjmuje się. w których nie ma jakichkolwiek oddziaływań wzajemnych pomiędzy jonami i cząsteczkami. Dla wysokich rosną (dla wielu jonów w roztworze wodnym.Aktywność a stężenie – część 2 Osady 5 Współczynnik aktywności (γ) jest swego rodzaju współczynnikiem korekcyjnym. . nawet powyżej jedności). w stosunku do warunków idealnych.01 mola/l (wartość ta zależy m. od budowy związku będącego w roztworze – czyli od tego na jakie jony dysocjuje w roztworze).in. że jest to wartość stężenia w zakresie 0. najczęściej współczynniki aktywności najpierw maleją a następnie Nie ma ostrego stężenia granicznego. stężeń substancji.001÷0. uwzględniającym wszelkie odstępstwa w zachowaniu się substancji w roztworach rzeczywistych.

73 0.45 0.87 0. W idealnym roztworze wszystkie te wartości byłyby równe jedności.80 0.47 0.89 0.32 0.50 2.Aktywność a stężenie – część 3 Osady 6 W tabeli podano przykładowe wartości współczynnika aktywności dla chlorku sodu w roztworze wodnym (podwyższone ciśnienie).64 0.17 0.82 0.64 0.07 0.68 0.59 0. Molalność NaCl (mol/kg) 0. Odchylenia mają tendencję do zwiększania się wraz ze wzrostem stężenia i temperatury.47 0.21 0.70 0.18 0.05 0.00 25 °C 50 °C 100 °C 200 °C 300 °C 350 °C 0. choć istnieje od tej reguły wiele wyjątków.00 5.81 0.68 0.79 0.68 0.62 0.04 .

w celu zapewnienia jasnego opisu i niezmienności wyliczanej wielkości. 0 °C (273 K) * Warunki standardowe (warunki umowne) . stężeniowej stałej równowagi powinno się liczyć tzw.ciśnienie 1 atm. wynikającą z prawa działania mas (prawo Guldberga-Waagego). 25 °C (298 K) . otrzymuje się zależność na aktywnościową stałą równowagi w ustalonych warunkach*. i temp. powinno używać się aktywności reagentów a nie stężeń (czyli zamiast tzw. Dla zapisanego w postaci ogólnej stanu równowagi reakcji chemicznej: aA + bB↓ + cC = mM + nN↑ + pP zakładając. aktywnościową stałą równowagi). w której nie występują aktywności składników stałych (B) i gazowych (N): K= [M]m ▪ [P]p [A]a ▪ [C]c Uwaga! * Warunki normalne (warunki umowne) .Stan równowagi – prawo działania mas Osady 7 We wszystkich wyrażeniach na termodynamiczną stałą równowagi. że aktywność fazy stałej i aktywność gazów pod ciśnieniem atmosferycznym wynosi γ = 1.ciśnienie 1 atm. i temp.

25 oC). Polarne cząsteczki wody hydratują rozpuszczone w niej cząsteczki soli nieorganicznych. Związki organiczne zazwyczaj rozpuszczają się tylko w formie cząsteczkowej. powodując zawsze ich dysocjację na jony. .4 w temp.Rozpuszczanie w wodzie związków o różnej budowie Osady 8 Woda to rozpuszczalnik silnie polarny (stała dielektryczna ε = 80.

że energia sieciowa tego związku była mniejsza od sumarycznej energii hydratacji jonów powstałych w wyniku jego dysocjacji. „nierozpuszczalnych”) energia sieciowa jest znacznie wyższa od energii hydratacji jonów w roztworze. a następnie zdysocjować na jony. że zniszczeniu uległa jego sieć krystaliczna. Podsumowanie: Dla związków trudno rozpuszczalnych w wodzie (lub tzw. Dla związków dobrze rozpuszczalnych w wodzie ma miejsce odwrotna zależność. Ostateczna dysocjacja związku na jony świadczy o tym. najpierw musi przejść do roztworu w formie molekularnej. To zaś oznacza.Osady 9 Termodynamiczne uwarunkowania procesu rozpuszczania – część 1 Aby związek nieorganiczny uległ rozpuszczeniu w wodzie. .

Osady 10 Termodynamiczne uwarunkowania procesu rozpuszczania – część 2 Rozpuszczalność jodków litowców maleje w kierunku LiI → CsI. Związek LiF NaF KF RbF CsF Energia hydratacji [kJ/mol] -1034 -921 -837 -808 -779 Energia sieciowa [kJ/mol] -1039 -919 -817 -779 -730 Rozpuszczalność [g/kg H2O] 3 42 923 1306 3670 . Związek LiI NaI KI RbI CsI Energia hydratacji [kJ/mol] -824 -711 -627 -598 -569 Energia sieciowa [kJ/mol] -763 -703 -647 -624 -601 Rozpuszczalność fluorków litowców drastycznie rośnie w kierunku LiF → CsF.

zapis można uprościć do formy: AmBn↓ = mAn+ + nBmTak więc opis procesu rozpuszczania związku sprowadza się do charakterystyki równowagi pomiędzy związkiem w fazie stałej.Osady 11 Rozpuszczanie w wodzie związków nieorganicznych – część 1 Proces rozpuszczania w wodzie związku nieorganicznego składa się z dwóch etapów: 1. pozostającym w kontakcie z roztworem wysyconym jonami pochodzącymi z jego dysocjacji. . rozpuszczania w formie molekularnej z jednoczesną hydratacją cząsteczki 2. dysocjacji hydratowanej cząsteczki na jony. W postaci ogólnej dla związku AmBn↓ proces ten można zapisać następująco: AmBn↓ = AmBn aq = mAn+aq + nBm-aq Ze względu na fakt. która wcześniej rozpuściła się w formie molekularnej. że na jony może zdysocjować tylko ta część związku.

dla procesu rozpuszczania związku: AmBn↓ = mAn+ + nBmmożna. zapisać matematyczną postać wyrażenia na aktywnościową stałą równowagi (Kso): Kso = [An+]m ∙ [Bm-]n [AmBn ↓] Pamiętając. powyższy wzór można uprościć do postaci: Ir = [An+]m ∙ [Bm-]n Z fizykochemicznego punktu widzenia. tak zdefiniowana wielkość ma sens aktywnościowej stałej równowagi. zgodnie z prawem działania mas. i nazywana jest iloczynem rozpuszczalności związku trudno rozpuszczalnego.Osady 12 Rozpuszczanie w wodzie związków nieorganicznych – część 2 W stanie równowagi. że aktywność fazy stałej wynosi jeden (aAmBn = [AmBn↓] = 1). .

Przykłady: chlorek srebra: AgCl↓ = Ag+ + Cl- IrAgCl = [Ag+] · [Cl-] siarczek bizmutu(III): Bi2S3↓ = 2Bi3+ + 3S2IrBi2S3 = [Bi3+]2 · [S2-]3 Iloczyny rozpuszczalności różnych związków przyjmują wartości liczbowe w zakresie 10-2÷10-100 (przykładowo: pIrPbCl2 = 4.iloczyn rozpuszczalności obliczany jest jako iloczyn aktywności jonów (kationów oraz anionów) powstałych w wyniku dysocjacji tego związku.dla związku trudno rozpuszczalnego .Iloczyn rozpuszczalności – część 1 AmBn↓ = mAn+ + nBmIr = [An+]m · [Bm-]n Osady 13 W ujęciu ogólnym . Wartość iloczynu rozpuszczalności jest w ustalonych warunkach wartością stałą. podniesionych do odpowiednich potęg. pIrBi2S3 = 97. pIrHgS = 52). .8. równych współczynnikom przy poszczególnych jonach w reakcji dysocjacji.

symboliczny zapis aktywności jonów srebra Zatem – w poprawnej formie – wyrażenie na iloczyn rozpuszczalności chlorku srebra powinno być zapisane następująco: IrAgCl = aAg+ · aClNależy jednak pamiętać o tym. Dla każdego związku trudno rozpuszczalnego jest zatem poprawne wyrażenie na iloczyn rozpuszczalności.Iloczyn rozpuszczalności – część 2 AgCl↓ = Ag+ + ClIrAgCl = [Ag+] · [Cl-] Osady 14 Czy zapisanie iloczynu rozpuszczalności w podanej wyżej formie jest błędem? [Ag+] (lub cAg+) – symboliczny zapis stężenia jonów srebra aAg+ . W przypadku równowag w roztworach związków trudno rozpuszczalnych osiągane stężenia są tak niskie. charakterystyczną dla związków trudno rozpuszczalnych. . jak i symboli aktywności (stwierdzenie to jest słuszne dla każdego procesu rozpuszczania związku trudno rozpuszczalnego w czystej wodzie). zapisane zarówno z użyciem symboli stężeń. że w tych warunkach różnica pomiędzy stężeniem i aktywnością jest praktycznie do zaniedbania. opisującą równowagę pomiędzy tymi związkami w fazie stałej i odpowiednimi jonami pochodzącymi z ich dysocjacji. że iloczyn rozpuszczalności jest wielkością termodynamiczną. znajdującymi się w roztworze wodnym.

Różnic w ich podatności na rozpuszczanie nie można ustalić przez porównanie wartości iloczynów rozpuszczalności. mają różny wymiar iloczynu rozpuszczalności. której wymiarem (ze względu na sposób jej liczenia) jest wymiar stężenia molowego do odpowiedniej potęgi (równej liczbowo ilości jonów na jakie związek dysocjuje w roztworze). BaSO4. Związki o identycznej budowie AB A2B i AB2 A3B i AB3 A4B. A2B3 i A3B2 AgCl.Iloczyn rozpuszczalności – część 3 Osady 15 Iloczyn rozpuszczalności jest wielkością termodynamiczną. Takie postępowanie jest poprawne tylko dla związków o identycznej budowie (dysocjujących na tyle samo jonów w roztworze). Ca3(PO4)2 . AlPO4 Ag2CO3. Zr(OH)4. Związek AgCl PbCl2 BiI3 Dysocjacja Ilość jonów 2 3 4 Ir Ir = [Ag+] · [Cl-] Ir = [Pb2+] · [Cl-]2 Ir = [Bi3+] · [I-]3 Wymiar Ir (mol/l)2 (mol/l)3 (mol/l)4 AgCl↓ = Ag+ + ClPbCl2↓ = Pb2+ + 2Cl- BiI3↓ = Bi3+ + 3I- Uwaga! Związki dysocjujące na różną ilość jonów. PbCl2 Ag3PO4. Bi2S3. Jest to wielkość wymierna. AB4. Al(OH)3 Ag4P2O7. charakteryzującą jednoznacznie podatność na rozpuszczanie związku trudno rozpuszczalnego.

podniesionych do odpowiednich potęg. Wątpliwości może budzić także sposób zapisywania wyrażeń na iloczyn rozpuszczalności dla związków zawierających jony kompleksowe. „iloczyn aktywności jonów (kationów i anionów) powstałych w wyniku dysocjacji trudno rozpuszczalnego związku.VO2+ ([VO](OH)2↓) lub uranylowy – UO22+ (NaZn[UO2](CH3COO)9▪H2O↓). W innym ujęciu iloczyn rozpuszczalności definiowany jest jako: . zachowują się jak kompleksy doskonałe. (NH4)2[PtCl6]↓ oraz kationy – szczególnie oksokationy. a zwłaszcza w powszechnym użyciu. że jony kompleksowe pochodzące z rozpuszczenia osadu. W takich przypadkach należy kierować się zasadą. podniesionych do odpowiednich potęg. Druga z nich nie daje się jednak zastosować m. Jego iloczyn rozpuszczalności (zgodnie z zapisem reakcji dysocjacji) należy podawać w postaci: IrHg2Cl2 = [Hg22+]·[Cl-]2. Przykładowo. równych współczynnikom przy poszczególnych jonach w reakcji dysocjacji” nie jest jedynym sposobem spotykanym w literaturze. do związków rtęci(I). wanadylowy . czyli w praktyce nie dysocjują na jony składowe.Iloczyn rozpuszczalności – część 4 Definiowanie iloczynu rozpuszczalności jako: Osady 16 „iloczynu aktywności jonów (kationów i anionów) powstałych w wyniku dysocjacji trudno rozpuszczalnego związku. w tym aniony. które zawierają kation Hg22+.in. np. równych współczynnikom wynikającym ze wzoru stechiometrycznego tego związku”. chlorek rtęci(I): Hg2Cl2↓ = Hg22+ + 2Clnie jest związkiem o budowie A2B2 tylko AB2. np. Zazwyczaj obydwie definicje prowadzą do identycznej postaci wyrażenia na iloczyn rozpuszczalności.

czy jest taka wielkość. Czy jest jakaś wielkość fizykochemiczna. . która ma taki sam wymiar dla związków o różnej budowie?). Wymiarem rozpuszczalności (niezależnie od budowy związku!) jest wymiar stężenia .Osady 17 Rozpuszczalność – część 1 Wadą iloczynu rozpuszczalności jest to.głównie stężenia molowego – mol/l. Bezpośrednio można zatem porównywać iloczyny rozpuszczalności tylko dla związków o takiej samej budowie. że jego wartość liczbowa zależy od liczby jonów powstających podczas dysocjacji związku. Wprowadzamy pojęcie rozpuszczalności: W ustalonych warunkach rozpuszczalność trudno rozpuszczalnego związku (s) równa jest stężeniu jego nasyconego roztworu. która byłaby wolna od tej wady? (czyli.

taką rozpuszczalność ma siarczek rtęci(II) .HgS). Rozpuszczalności najtrudniej rozpuszczalnych związków są rzędu 1·10-25 mola/l (przykładowo.01 Związki rozpuszczalne trudno rozpuszczalne „nierozpuszczalne” Związki mogą znacznie różnić się rozpuszczalnością. .01 poniżej 0.1÷0.1 0.Osady 18 Rozpuszczalność – część 2 Jakiego rzędu są wartości rozpuszczalności związków? Rozpuszczalność w wodzie. Związki zupełnie nierozpuszczalne w praktyce nie istnieją. 25 °C [mol/l] powyżej 0. w temp.

Rozpuszczalność – część 3 Osady 19 Jaka jest zależność funkcyjna między rozpuszczalnością i iloczynem rozpuszczalności? Dla każdego trudno rozpuszczalnego związku można podać funkcję wiążącą jego rozpuszczalność z iloczynem rozpuszczalności. Przykład: wyprowadzenie zależności s = f(Ir) dla węglanu srebra Jeżeli rozpuszczalność Ag2CO3 wynosi s. a rozpuszczalność kationu jest dwa razy większa (2s): s 2s s Ag2CO3↓ = 2Ag+ + CO32Po wstawieniu tych wartości do wyrażenia na iloczyn rozpuszczalności. to zgodnie z reakcją dysocjacji. otrzymujemy: IrAg2CO3 = [Ag+]2 · [CO32-] IrAg2CO3 = (2s)2 · s IrAg2CO3 = 4s 3 3 s= IrAg2CO3 4 . Zawsze jest to funkcja pierwiastkowa takiego stopnia. tyle samo wynosi rozpuszczalność anionu. aby wymiar iloczynu rozpuszczalności sprowadzić do wymiaru stężenia molowego. Dla związków o identycznej budowie ma ona identyczną postać.

otrzymujemy następującą postać funkcji pierwiastkowej. dla związków trudno rozpuszczalnych o dowolnej budowie (dysocjujących zgodnie z powyższym równaniem). .Osady 20 Rozpuszczalność – część 4 AmBn↓ = mAn+aq + nBm-aq W ogólnym przypadku. łączącej rozpuszczalność (s) z iloczynem rozpuszczalności (Ir): m+n s= IrAmBn mm · nn Zależność ta jest słuszna dla wszystkich przypadków rozpuszczania związków trudno rozpuszczalnych w czystej wodzie.

efekt kompleksowania) 3. efekt wysalania). temperatury i ciśnienia. Rozpuszczalność bardzo silnie modyfikują także takie czynniki. Wadą natomiast jest duża podatność na zmiany pod wpływem różnych czynników. że ma taki sam wymiar dla związków o różnej budowie. zmiana siły jonowej roztworu (tzw. dodatek wspólnego jonu (tzw. Rozpuszczalność zależy między innymi od: rodzaju substancji rozpuszczanej.Osady 21 Rozpuszczalność – część 5 W porównaniu do iloczynu rozpuszczalności. . jak: 1. efekt wspólnego jonu) 2. rodzaju rozpuszczalnika. zaletą rozpuszczalności jest to. kompleksowanie (tzw.

Skoro więc maleją współczynniki aktywności (γ). Zatem w stężonych roztworach soli związki trudno rozpuszczalne rozpuszczają się lepiej niż w wodzie. konieczne jest obniżenie stężenia jonów Ag+. Aby zachować niezmienioną wartość IrAgCl. AgI↓ + I. Na2SO4) ruchliwość jonów jest wyraźnie ograniczona (współczynniki aktywności silnie maleją – γ → 0) .+ Cl. Efekt kompleksowania: Aniony o silnych cechach kompleksotwórczych (np. I-). musi wzrastać stężenie.(np. to nawet najtrudniej rozpuszczalne osady mogą się rozpuścić wskutek kompleksowania.także tych pochodzących z rozpuszczania osadów.= [AgI2]- W stężonych roztworach soli nieorganicznych (np.Rozpuszczalność – część 6 Osady 22 Jak modyfikują rozpuszczalność efekty: wspólnego jonu. z wieloma kationami metali tworzą trudno rozpuszczalne osady. kompleksowania i wysalania? Efekt wspólnego jonu: AgCl↓ = Ag+ + Cl. czyli rozpuszczalność osadu AgCl↓ musi się w tych warunkach zmniejszyć.+ 2Na+ + SO42- Efekt wysalania: . w postaci NaCl) Wprowadzone dodatkowo jony chlorkowe (uwaga – w niewielkim stężeniu!) zwiększają całkowite stężenie jonów Cl. to żeby zachować stałą wartość Ir.w roztworze. Gdy ich nadmiar w roztworze jest duży. AgCl↓ + Na2SO4 = Ag+ + Cl.

efekt wysalania rozpuszczalność efekt kompleksowania so so – rozpuszczalność w czystej wodzie efekt wspólnego jonu stężenie jonów dodanych . kompleksowania i wysalania na rozpuszczalność trudno rozpuszczalnych związków.Rozpuszczalność – część 7 Osady 23 Podsumowanie wpływu efektów wspólnego jonu.

Iloczyn rozpuszczalności.zatem należą do klasy AB2. Hg2I2). rozpuszczalność a budowa związku Osady 24 Klasy podobieństwa budowy związków pokrywają się dla związków dysocjujących na niewielką ilość jonów w roztworze. Od związków dysocjujących na 5 jonów pojawiają się w ramach klas różnice w postaci funkcji s=f(Ir). wynikające z innej proporcji kationów do anionów. zawierające kation Hg22+. Hg2Cl2. Sole rtęci(I). W rzeczywistości dysocjują one z utworzeniem w roztworze wodnym kationu Hg22+ . mają sumaryczne wzory pasujące pozornie do tej klasy (np. . zarówno z punktu widzenia wymiaru iloczynu rozpuszczalności. Klasa budowy AB AB2 i A2B AB3 i A3B A2B3 i A3B2 Wymiar Ir (mol/l)2 (mol/l)3 (mol/l)4 Postać funkcji s=f(Ir) s= s= s= s= 3 Ir Ir 4 Ir 27 Ir 108 Ir 256 4 5 (mol/l)5 AB4 i A4B s= 5 Uwaga! Nie ma klasy związków A2B2. dlatego wszystkie związki dysocjujące na 4 jony mają taką samą postać wyrażenia s=f(Ir). jak i postaci funkcji wiążącej rozpuszczalność z iloczynem rozpuszczalności.

ale produkt reakcji w której bierze on udział podczas tego procesu. polegające na przejściu substancji stałej do roztworu. jednak spowodowane jest przebiegiem reakcji chemicznych: Fe↓ + 2HCl → FeCl2 aq + H2↑ Cu↓ + 4HNO3 → Cu(NO3)2 aq + 2NO2↑ + 2H2O Uwaga! Cechą odróżniającą roztwarzanie od rozpuszczania jest to. że po odparowaniu rozpuszczalnika. Przykładowo. roztwarzaniem są reakcje metalicznego żelaza z kwasem solnym lub metalicznej miedzi z kwasem azotowym(V).zjawisko fizykochemiczne. Zewnętrznie zjawisko to jest podobne do rozpuszczania (stopniowy ubytek żelaza i miedzi wraz z ich przechodzeniem do roztworu). w wyniku jej reakcji z rozpuszczalnikiem lub innym składnikiem roztworu.Osady 25 Roztwarzanie Roztwarzanie . z zatężonego roztworu nie krystalizuje substrat użyty do roztwarzania. .

MgCO3↓ i np. . głównie Ca2+ oraz Mg2+. twardość trwała. 3.. magnezu . SO42– i NO3-. dlatego.Twardość wody – część 1 Osady 26 Twardość wody jest pojęciem umownym. 2. Z powodu dużego stężenia jonów Ca2+ i Mg2+ oraz małego innych kationów dwuwartościowych.: Fe2+. twardość ogólną (jest to całkowita zawartość w wodzie jonów Ca2+ i Mg2+ oraz innych dwuwartościowych jonów metali. Nazywana jest ona twardością przemijającą.CaCO3↓. Mn2+. Ba2+. Określa ona zawartość jonów dwuwartościowych związanych zwłaszcza z anionami Cl. jest to różnica między twardością ogólną a węglanową).FeCO3↓. np. twardość niewęglanową (tzw. że zanika podczas gotowania wody. Rozróżnia się: 1. żelaza . twardość ogólną wywołują w praktyce tylko Ca2+ i Mg2+. Wytrącają się wtedy osady węglanów: wapnia . określającym zawartość w wodzie dwuwartościowych kationów metali. Sr2+). twardość węglanową (jest to całkowita zawartość węglanów i wodorowęglanów - głownie wapnia i magnezu – w wodzie).

Usuwanie twardości przez wytrącanie osadów Twardość przemijającą redukuje znacznie gotowanie wody: 2Ca(HCO3)2 = CaCO3↓ + H2O + CO2↑ Twardość można usunąć dodając węglan sodu lub ortofosforan(V) sodu: CaCl2 + Na2CO3 = CaCO3↓ + 2NaCl 2. i w mniejszej ilości MgCO3↓. .Osady 27 Twardość wody – część 2 1. Jest to efekt niepożądany – tak w przemyśle. kamienia kotłowego. Strącanie osadów jako czynnik szkodliwy Tendencja jonów Ca2+ i Mg2+ do wytrącania się w postaci osadów jest przyczyną tworzenia się tzw. Podstawowymi składnikami kamienia kotłowego są CaCO3↓ i Mg(OH)2↓ jako składniki dominujące. jak i w gospodarstwie domowym.

Większość wodorotlenków metali to trudno rozpuszczalne osady w środowisku obojętnym i umiarkowanie alkalicznym.Rozpuszczanie osadów a amfoteryczność Osady 28 W ujęciu współczesnej chemii nieorganicznej. właściwości amfoteryczne niektórych pierwiastków metalicznych i ich związków. może prowadzić do hydroksykompleksów wielordzeniowych: 2Be(OH)2↓ + 2OH.= [Be2(OH)6]2. powoduje ujawnienie się amfoterycznych cech niektórych metali. wynikają bezpośrednio z ich zdolności do tworzenia hydroksykompleksów. jak np.(Be2O32-) . Zwiększenie stężenia jonów wodorotlenowych w roztworze.= [Al(OH)4]. glinu i jego wodorotlenku: Al(OH)3↓ + OH.(AlO2-) Działanie na niektóre trudno rozpuszczalne wodorotlenki metali amfoterycznych stężonymi zasadami.

Na2SO3.+ H2O = HCO3.in. Na2CO3.+ OHObydwa aniony są dostępne dla wprowadzanych do roztworu kationów metali. Osady te w nadmiarze amoniaku rozpuszczają się. NaCN). w roztworze ustala się równowaga między słabą zasadą (anion CO32-.Osady 29 Wytrącanie osadów wodorotlenków roztworami słabych zasad Po rozpuszczeniu w wodzie soli słabego kwasu (np. CN-) oraz mocną zasadą (anion OH-). dla anionu CO32-: CO32. Ti3+. kationy Cu2+. dla następujących kationów: Al3+. Cr3+. Be2+: Cr3+ + 3CO32. W tych warunkach wodorotlenki wytrącają się m. Teoretycznie mogą więc wytrącić się osady węglanów lub wodorotlenków. tworząc aminakompleksy (tak z amoniakiem reagują m. SO32-.+ 3H2O= Cr(OH)3↓ + 3HCO3Także amoniak wytrąca osady wodorotlenków z roztworów wodnych niektórych jonów metali. np. . Zn2+ i Mn2+). Ni2+.in.

HCO3Związki rozpuszczalne wszystkie Związki nierozpuszczalne brak Ag+. Wśród związków pozostałych metali często spotyka się rozpuszczalne azotany(V). Pb2+ pozostałe Cl-. CH3COO-. S2- O2-. Br-. octany. ClO4-. chlorany(VII) oraz niektóre halogenki. Pb2+ oraz np. PO43-. I- pozostałe pozostałe NH4+ i kationy metali alkalicznych NH4+. chlorany(V). siarczany(VI). Sr2+.Osady 30 Przegląd rozpuszczalności związków nieorganicznych Rozpuszczalność związków ze względu na rodzaj kationu: Do dobrze rozpuszczalnych zaliczana jest zdecydowana większość związków zawierających kation amonowy (NH4+) i kationy metali alkalicznych. Ba2+. Cu+. Rozpuszczalność związków ze względu na rodzaj anionu: Anion w związku NO3-. ClO3-. CdI2 i BiI3 Ca2+. OH- pozostałe . kationy metali alkalicznych i metali ziem alkalicznych (od Ca2+) SO42CO32-. Hg22+.

siarczany(IV) – SO32-. węglany – CO32-. cyjanki – CN-.Osady 31 Wpływ kwasowości roztworu na rozpuszczanie osadów Dużą grupą związków trudno rozpuszczalnych są sole słabych kwasów protonowych (ortofosforany(V) – PO43-. NiCO3↓ + 2H+ = Ni2+ + H2CO3 (H2O + CO2↑) Stała równowagi takich reakcji zależy od wartości iloczynu rozpuszczalności trudno rozpuszczalnego związku i od stałej dysocjacji kwasowej słabego kwasu: K = f(Ir.9.3). .4. pKa H2CO3 = 16. siarczki – S2-). Ka) Dla podanego przykładu: pIrNiCO3 = 6. pka2 = 10. Rozpuszczalność takich związków silnie zależy od odczynu roztworu.6 (pka1 = 6.

w tym także z resztami kwasowymi mocnych kwasów protonowych (np.7.Wpływ kompleksowania na rozpuszczanie osadów Osady 32 Kationy metali tworzą liczne kompleksy z wieloma ligandami.7. Kc) Dla podanego przykładu: pIrAgBr = 12. .0). pk2 = 3. Metale amfoteryczne dodatkowo są zdolne do tworzenia hydroksykompleksów z jonami wodorotlenowymi – OH-: AgBr↓ + Br.= [AgBr2]Na kompleksowanie podatne są też kationy metali związane w trudno rozpuszczalne osady. chlorki – Cl-. Stała równowagi takich reakcji zależy od iloczynu rozpuszczalności trudno rozpuszczalnego związku i od stałej nietrwałości powstającego kompleksu: K = f(Ir. jodki – I-). pKc AgBr2- = 7.7 (pk1 = 4. bromki – Br-.

Mo.= CoS↓ słabo (V(IV). Pd. U(IV).= SnS↓ (Au(III) i Ge.= AgCl↓ Powstają osady siarczków: Hg2+ + S2. Sc(III). Ga(III)) (grupa siarczku III kwaśnym. Os na różnych stopniach utlenienia) Osady 33 Reakcja wytrącania osadu z odczynnikiem grupowym Powstają osady chlorków: Ag+ + Cl. In(III). Pb(II). Pb(II). Ir. Th(IV). Rb(I). Na(I) V odczynnika brak brak (Li(I). Ni(II). Ta(V). K(I). Fe(III) Co2+ + S2. Rh. As(V). Powstają osady siarczków: środowisku Mn(II). Zr(IV). Tl(I)) Podgrupa IIA: Hg(II).= HgS↓ (grupa siarkowodoru w H 2S II środowisku w 0. Y(III).= CaCO3↓ amonowego) (NH4)2CO3 (Ra(II)) (bez Mg(II). Cr(III) alkalicznego) obojętnym (Ti(IV).2 M HCl Podgrupa IIB: As(III). W. Au(I). Cu(II). Hg2(II) (Cu(I).1 M HCl Kationy wchodzące w skład grupy Ag(I). Pt na SnS↓ + S2. Bi(III). Ru. Cd(II) (Re.Klasyczny podział kationów na grupy analityczne według Freseniusa Grupa analityczna kationów I (grupa kwasu solnego) Odczynnik grupowy 0. Sn(II). Sn(IV) w (NH4)2S tworząc tiosole: Sn2+ + S2. Co(II). Sb(III). Fr(I)) grupowego) . Sr(II). Powstają osady wodorotlenków: Al3+ + 3OH.= [SnS2]2-aq różnych stopniach utlenienia) (NH4)2S w Podgrupa IIIA: Zn(II). Podgrupa IIIB: Al(III). Hf(IV). Be(II) alkalicznym i lantanowce) (grupa węglanu 1M Ca(II).= Al(OH)3↓ lub słabo La(III). Cs(I). Osady siarczków rozpuszczają się kwasu solnego) Sb(V). Ba(II) Powstają osady węglanów: IV Ca2+ + CO32.

ClO-. CH3COO-. CN-. CrO42-. ClO3- brak . Ba2+ + 2BO2. NO2-. F-.2 M BaCl2 CO32-. SCN-.Osady 34 Podział anionów na grupy analityczne według Aleksiejewa Grupa analityczna anionów Odczynnik grupowy Aniony wchodzące w skład grupy Reakcja wytrącania osadu z odczynnikiem grupowym (grupa anionów tworzących I osady z kationem baru) (grupa anionów tworzących II osady z kationem srebra) (grupa anionów tworzących rozpuszczalne III sole z jonami baru i srebra) 0. S2-.= Ag2S↓ brak NO3-.1 M AgNO3 2Ag+ + S2. PO43-.= Ba(BO2)2↓ 2C4H4O6 oraz aniony siarki: SO42-. SO32-.(S2-) Cl-. [Fe(CN)6]3- 0. Br-. BO2-. S2O32. I-. [Fe(CN)6]4-. C2O42-. AsO43-. AsO33-. SiO32-.

Charakterystyka podatności na rozpuszczanie w wodzie związków grup głównych układu okresowego .

Osady 36 Rozpuszczalność związków litowców w wodzie Wszystkie proste sole litowców (z pewnymi wyjątkami dla litu) są dobrze rozpuszczalne w wodzie. K[B(C6H5)4] Rubid: Rb[B(C6H5)4] Cez: Cs[B(C6H5)4] . Oznacza to. że energia tworzenia sieci krystalicznej tych soli jest mniejsza od energii hydratacji jonów w roztworze. LiF. Li3PO4. LiOH (słabo rozpuszczalny) Sód: NaZnUO2(CH3COO)9▪H2O Potas: KClO4. Wśród nielicznych trudno rozpuszczalnych soli litowców można wymienić: Lit: Li2CO3. K3[Co(NO2)6].

Osady 37 Rozpuszczalność związków berylowców w wodzie Te związki berylowców. halogenki z wyjątkiem fluorków. ortofosforany i ortoarseniany berylowców są związkami nierozpuszczalnymi w wodzie. octany). azotany(V). . są dobrze rozpuszczalne w wodzie (np. dla których energia hydratacji jonów jest większa od energii tworzenia sieci krystalicznej. Rozpuszczalność wodorotlenków i fluorków berylowców rośnie (nietypowy efekt!) wraz ze wzrostem liczby atomowej berylowca (nierozpuszczalne są tylko Be(OH)2 i Mg(OH)2 oraz (BeF2)n). Wszystkie węglany. Spośród siarczanów(VI) berylowców rozpuszczalne w wodzie są tylko BeSO4 i MgSO4. Siarczany(VI) wyższych berylowców są nierozpuszczalne (iloczyn rozpuszczalności maleje ze wzrostem liczby atomowej berylowca).

Do najtrudniej rozpuszczalnych związków boru należą tetrafenyloboran potasu – K[B(C6H5)4] i metaborany. Ga. zwłaszcza metali przejściowych – Me(BO2)2.in. Co. są umiarkowanie dobrze rozpuszczalne w wodzie. Wszystkie ortofosforany – MePO4 i ortoarseniany – MeAsO4 borowców (Me=Al. Siarczki indu i talu na +III stopniu utlenienia są nierozpuszczalne. Pb. Ga. . siarczany. Ni. a iloczyny rozpuszczalności maleją ze wzrostem liczby atomowej borowca. Tl) są wszystkie nierozpuszczalne. pozostałe są nierozpuszczalne. Al2S3 i Ga2S3 są dobrze rozpuszczalne w wodzie. dla których energia hydratacji jest większa od energii sieciowej. Spośród siarczków borowców B2S3. Tl) należą do najtrudniej rozpuszczalnych w wodzie związków tych metali. Związki talu na +I stopniu utlenienia są zazwyczaj trudniej rozpuszczalne niż analogi na +III stopniu utlenienia (jedne z niewielu wyjątków to wodorotlenek i selenian(IV)). In.Rozpuszczalność związków borowców w wodzie Osady 38 Te związki borowców. In. Kwas ortoborowy – H3BO3 i tlenek boru – B2O3 . halogenki z wyjątkiem niektórych fluorków. Zn. są dobrze rozpuszczalne w wodzie (m. Wodorotlenki borowców Me(OH)3 (Me=Al. gdzie Me=Cd. azotany. Z tlenków metalicznych borowców tylko Al2O3 wykazuje minimalną rozpuszczalność w wodzie. częściowo siarczki).

0) < PbS (pIr=28. SiS2. GeS i GeS2 wykazują zróżnicowaną rozpuszczalność w wodzie. ołów).0 PbTe (pIr=48. wszystkie octany są związkami dobrze rozpuszczalnymi.0) < PbSe (pIr=38. halogenki – poza związkami ołowiu(II)). pIrSnS =25.5) i ortoarseniany (pIrPb3(AsO4)2 =35. są dobrze rozpuszczalne w wodzie (m. Spośród krzemianów rozpuszczalne są tylko sole sodowe i potasowe. wszystkie azotany (cyna. Węgiel tworzy gazowe tlenki (CO i CO2) – CO2 w większym stopniu niż CO rozpuszcza się w wodzie. np.Rozpuszczalność związków węglowców w wodzie Węglowiec w anionie kwasu tlenowego Osady 39 Dobrze rozpuszczalne w wodzie są węglany.in. są praktycznie nierozpuszczalne w wodzie. pIrSn(OH)2 =28. Związki z węglowcem w pozycji kationu Te związki węglowców. Poza nielicznymi wyjątkami.1.0) Z halogenków węglowców trudno w wodzie rozpuszczają się wszystkie związki ołowiu(II). pIrSn(OH)4 =56. których energia hydratacji jest większa od energii sieciowej. Siarczki cyny i ołowiu są nierozpuszczalne. Wodorotlenki i różne formy tlenków (w tym uwodnionych) pozostałych węglowców.4). natomiast jeszcze mniejsze iloczyny rozpuszczalności od siarczków mają odpowiednie selenki i tellurki.0 pIrPb(OH)2 =16.0. a także niektóre związki węgla.0 Spośród siarczków węglowców CS2. pIrPbS =28. .8. Do trudno rozpuszczalnych związków cyny i ołowiu należą ortofosforany (pIrPb3(PO4)2 =43. pIrPb(OH)4 =64. szczawiany i mrówczany metali alkalicznych. np. Do trudno rozpuszczalnych w wodzie związków ołowiu(II) należą też siarczan(VI) i chromian.

ortofosforany(V). HSbO3 oraz H3SbO4 są trudno rozpuszczalne w wodzie. .. że wśród trudno rozpuszczalnych ortofosforanów(V) są sole mieszane. Interesujące jest to. wodoroortofosforany(V) i pirofosforany(V). zawierające kation amonowy (UO2NH4PO4 – pIr=25. Hg22+. Pb2+ i Tl+. MgNH4PO4 – pIr=12. Do trudno rozpuszczalnych należą także ortoantymoniany(V) i heksahydroksyantymoniany(V) – nawet gdy zawierają kation metalu alkalicznego. Kwasy HSbO2. Ortofosforany(I) – PO23. Trudno rozpuszczalne są wszystkie podfosforany (P2O54-). Cu2+. Sole kwasów arsenowych są pod względem rozpuszczalności w wodzie analogami soli odpowiednich kwasów fosforowych. Th4+ i U4+. Jedynie metale alkaliczne tworzą rozpuszczalne w wodzie ortofosforany(III). Wszystkie diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne.6 i BeNH4PO4 – pIr=12. poza solami Pb2+. Spośród azydków (sole zawierające anion N3-) trudno rozpuszczalne są sole: Ag+.4. Dość trudno rozpuszczają się tylko AgNO2 i zasadowe azotany Hg22+ i Bi3+.6).są dobrze rozpuszczalne. Cu+.Rozpuszczalność związków azotowców w wodzie Azotowiec w anionie kwasu tlenowego lub beztlenowego Osady 40 Azotany(III) i azotany(V) są generalnie związkami dobrze rozpuszczalnymi.

Siarczki arsenu i antymonu – As2S3. gdzie X = Br. wodorotlenek – Bi(OH)3 (pIr=31. Istnienia kationów na stopniu utlenienia 5+ do tej pory nie potwierdzono.1). antymon i bizmut mogą w środowisku kwaśnym występować w postaci oksokationów: (AsO+. . Znane są trudno rozpuszczalne w wodzie sole zawierające takie oksokationy (SbOCl. Obok siarczku Bi2S3 do najtrudniej rozpuszczalnych soli bizmutu należą: ostofosforan(V) BiPO4 (pIr=21. Tlenki pozostałych azotowców są ciałami stałymi – ich rozpuszczalność maleje ze wzrostem masy atomowej azotowca (tlenki antymonu i bizmutu są trudno rozpuszczalne w wodzie). Sb2S3. Istnieją trudno rozpuszczalne jodki o wzorze ogólnym XI3 (X = As.5) oraz jodek – BiI3 (pIr=18. SbO2+. AsO3+. nieco liczniejsze z kationem Sb3+ i powszechnie występujące z kationem Bi3+.Rozpuszczalność związków azotowców w wodzie Osady 41 Związki z azotowcem w pozycji kationu Azot (ze względu na możliwość tworzenia wiązań wielokrotnych) tworzy tlenki gazowe. NO3). BiOX. Znane są nieliczne związki zawierające kation As3+. As2S5 i Sb2S5 są bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie.= 2[AsS2]-). SbO+.1). BiO+). Arsen. Sb. SCN. Cl. Rozpuszczają się natomiast w nadmiarze siarczków alkalicznych dając tiosole (np. Siarczek bizmutu(III) – Bi2S3 – należy do najtrudniej rozpuszczalnych w wodzie związków (pIr=97). SbO2Cl. I. As2S3↓ + S2. Bi). AsO2+.

Siarczany(VI) (SO42-) należą generalnie do dobrze rozpuszczalnych. Związki zawierające tlenowiec w anionie .1). pIrBi2S3 =97. Wiele tiosiarczanów (S2O32-) i siarczanów(IV) (SO32-) trudno rozpuszcza się w wodzie.8). Ra2+. Sr2+. berylu i magnezu) są dobrze rozpuszczalne w wodzie. są dobrze rozpuszczalne w wodzie. berylowców. pIrHgS =52. Trudno rozpuszczalne są siarczany(VI) następujących pierwiastków: Ag+. Siarczki (S2-) litowców. lżejszych borowców (poza indem i talem na +III stopniu utlenienia) i lantanowców. w tym najtrudniej – BaSO4 i RaSO4 (dla obydwu pIr~11). Wszystkie związki zawierające aniony selenu i telluru są pod względem rozpuszczalności w wodzie analogami związków zawierających siarkę. pIrCu2S =48. Inne należą do najtrudniej rozpuszczalnych związków (np. Pb2+ i Hg22+. Do najtrudniej rozpuszczalnych należą Hg2S2O3 (pIr=14.Rozpuszczalność związków tlenowców w wodzie Osady 42 Mimo że udowodniono istnienie w roztworach wodnych kationów Te4+ i Po4+.7. Selenki (Se2-) i tellurki (Te2-) są nawet trudniej rozpuszczalne od siarczków. Ca2+. Najtrudniej rozpuszczalne wodorotlenki mają wykładniki iloczynu rozpuszczalności w zakresie pIr~25÷35. Ba2+.2) i Ag2SO3 (pIr=13. Tlenki (O2-) i wodorotlenki (OH-) metali alkalicznych i ziem alkalicznych (poza związkami litu. nie jest pewne jakie związki tworzą i jakie są ich właściwości.

6). I-) rozpuszcza się łatwo w wodzie. Ze związków trudno rozpuszczalnych można wymienić AgIO oraz sporo jodanów(V) (IO3-) – w tym Hg2(IO3)2 (pIr=18. Spośród soli tlenowych kwasów fluorowców większość bardzo dobrze i dobrze rozpuszcza się w wodzie.Osady 43 Rozpuszczalność związków fluorowców w wodzie Fluorki (F-) metali alkalicznych i Ag+ są dobrze rozpuszczalne w wodzie. Tl+.7) i Pb(IO3)2 (pIr=12. Cu+. Ag+ i Hg22+. . Większość halogenków (Cl-. Do trudno rozpuszczalnych należą halogenki Pb2+. Br-.

Andrzej Szymański .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful