Osady 2

Niejednorodne układy reakcyjne – część 1
W niejednorodnym środowisku reakcyjnym tworzące je reagenty występują przynajmniej w dwóch różnych stanach skupienia. Stan ciekły przyjmuje się za podstawowy w symbolicznym zapisie reakcji chemicznej

i nie wyróżnia się go żadnym dodatkowym symbolem poza wzorem związku.
Dla reagentów w innych stanach skupienia stosuje się następującą symbolikę: 1. stan gazowy: strzałka za wzorem związku skierowana w górę (np. H2↑) 2. stan stały: strzałka za wzorem związku skierowana w dół (np. BaSO4↓). W innej konwencji stosuje się specyficzną symbolikę dla substancji we wszystkich stanach skupienia: ciekłym - NH3 aq, gazowym - H2 g oraz stałym - BaSO4 s.

Osady 3

Niejednorodne układy reakcyjne – część 2
Typy niejednorodnych układów reakcyjnych o największym praktycznym znaczeniu:
1. faza stała – faza ciekła 2. faza gazowa – faza ciekła 3. dwie niemieszające się fazy ciekłe

Uwaga!
Reakcje wytrącania i rozpuszczania osadów przebiegają w niejednorodnych układach reakcyjnych typu faza stała – faza ciekła. Współistnienie różnych faz w układzie reakcyjnym pozwala na łatwe stosowanie wielu

technik rozdziału (np. sączenie, filtracja, adsorpcja i wymiana jonów w układzie faza
stała - faza ciekła; ekstrakcja w układzie dwóch niemieszających się faz ciekłych).

Aktywność a stężenie – część 1

Osady 4

Stężenie – wielkość fizykochemiczna (uwaga! - nie fizyczna), niemająca atrybutów parametru stanu, bo nieliczona na podstawie zachowania się substancji w roztworze, a jedynie na podstawie „parametrów zewnętrznych”, czyli znanej ilości substancji jaka uległa rozpuszczeniu i objętości (lub masy) roztworu (lub rozpuszczalnika). Aktywność (czasami nazywana aktywnością stężeniową) – parametr stanu, czyli wielkość fizykochemiczna obliczana na podstawie rzeczywistego zachowania się substancji w roztworze (z uwzględnieniem wszelkich oddziaływań) – można zatem powiedzieć, że jest to efektywne stężenie substancji w roztworze. Aktywność (a) i stężenie (c) połączone są ze sobą zależnością:

a = γ∙c
w której współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. współczynnik aktywności (γ).

Uwaga!
Współczynnik aktywności jest wielkością bezwymiarową (zazwyczaj jego wartość mieści się w przedziale 0÷1), natomiast stężenie i aktywność są wielkościami fizykochemicznymi o wymiarze stężenia (najczęściej mol/l).

in. Przyjmuje się. najczęściej współczynniki aktywności najpierw maleją a następnie Nie ma ostrego stężenia granicznego. od którego można w praktyce zaniedbać różnicę pomiędzy wartością stężenia i aktywności. uwzględniającym wszelkie odstępstwa w zachowaniu się substancji w roztworach rzeczywistych.01 mola/l (wartość ta zależy m. od budowy związku będącego w roztworze – czyli od tego na jakie jony dysocjuje w roztworze). w których nie ma jakichkolwiek oddziaływań wzajemnych pomiędzy jonami i cząsteczkami. nawet powyżej jedności). .Aktywność a stężenie – część 2 Osady 5 Współczynnik aktywności (γ) jest swego rodzaju współczynnikiem korekcyjnym. że jest to wartość stężenia w zakresie 0. Dla bardzo niskich stężeń substancji w roztworze. w stosunku do warunków idealnych.001÷0. współczynnik aktywności γ → 1 i wtedy a → c (dla nieskończenie dużych rozcieńczeń γ = 1 – czyli a = c). stężeń substancji. Dla wysokich rosną (dla wielu jonów w roztworze wodnym. jak też oddziaływań substancji rozpuszczonej z cząsteczkami rozpuszczalnika.

Odchylenia mają tendencję do zwiększania się wraz ze wzrostem stężenia i temperatury.89 0.47 0.Aktywność a stężenie – część 3 Osady 6 W tabeli podano przykładowe wartości współczynnika aktywności dla chlorku sodu w roztworze wodnym (podwyższone ciśnienie).07 0.45 0.04 . choć istnieje od tej reguły wiele wyjątków.00 25 °C 50 °C 100 °C 200 °C 300 °C 350 °C 0.68 0.00 5.18 0.17 0.68 0.50 2.64 0.64 0.82 0. Molalność NaCl (mol/kg) 0.81 0.80 0.62 0.87 0.79 0.68 0.70 0.32 0. W idealnym roztworze wszystkie te wartości byłyby równe jedności.47 0.73 0.59 0.05 0.21 0.

ciśnienie 1 atm. i temp. Dla zapisanego w postaci ogólnej stanu równowagi reakcji chemicznej: aA + bB↓ + cC = mM + nN↑ + pP zakładając. stężeniowej stałej równowagi powinno się liczyć tzw.Stan równowagi – prawo działania mas Osady 7 We wszystkich wyrażeniach na termodynamiczną stałą równowagi. w celu zapewnienia jasnego opisu i niezmienności wyliczanej wielkości. w której nie występują aktywności składników stałych (B) i gazowych (N): K= [M]m ▪ [P]p [A]a ▪ [C]c Uwaga! * Warunki normalne (warunki umowne) . 0 °C (273 K) * Warunki standardowe (warunki umowne) . aktywnościową stałą równowagi). 25 °C (298 K) .ciśnienie 1 atm. wynikającą z prawa działania mas (prawo Guldberga-Waagego). otrzymuje się zależność na aktywnościową stałą równowagi w ustalonych warunkach*. i temp. że aktywność fazy stałej i aktywność gazów pod ciśnieniem atmosferycznym wynosi γ = 1. powinno używać się aktywności reagentów a nie stężeń (czyli zamiast tzw.

Związki organiczne zazwyczaj rozpuszczają się tylko w formie cząsteczkowej. . powodując zawsze ich dysocjację na jony. 25 oC).4 w temp.Rozpuszczanie w wodzie związków o różnej budowie Osady 8 Woda to rozpuszczalnik silnie polarny (stała dielektryczna ε = 80. Polarne cząsteczki wody hydratują rozpuszczone w niej cząsteczki soli nieorganicznych.

najpierw musi przejść do roztworu w formie molekularnej. Dla związków dobrze rozpuszczalnych w wodzie ma miejsce odwrotna zależność.Osady 9 Termodynamiczne uwarunkowania procesu rozpuszczania – część 1 Aby związek nieorganiczny uległ rozpuszczeniu w wodzie. . że zniszczeniu uległa jego sieć krystaliczna. „nierozpuszczalnych”) energia sieciowa jest znacznie wyższa od energii hydratacji jonów w roztworze. a następnie zdysocjować na jony. To zaś oznacza. że energia sieciowa tego związku była mniejsza od sumarycznej energii hydratacji jonów powstałych w wyniku jego dysocjacji. Ostateczna dysocjacja związku na jony świadczy o tym. Podsumowanie: Dla związków trudno rozpuszczalnych w wodzie (lub tzw.

Związek LiI NaI KI RbI CsI Energia hydratacji [kJ/mol] -824 -711 -627 -598 -569 Energia sieciowa [kJ/mol] -763 -703 -647 -624 -601 Rozpuszczalność fluorków litowców drastycznie rośnie w kierunku LiF → CsF. Związek LiF NaF KF RbF CsF Energia hydratacji [kJ/mol] -1034 -921 -837 -808 -779 Energia sieciowa [kJ/mol] -1039 -919 -817 -779 -730 Rozpuszczalność [g/kg H2O] 3 42 923 1306 3670 .Osady 10 Termodynamiczne uwarunkowania procesu rozpuszczania – część 2 Rozpuszczalność jodków litowców maleje w kierunku LiI → CsI.

.Osady 11 Rozpuszczanie w wodzie związków nieorganicznych – część 1 Proces rozpuszczania w wodzie związku nieorganicznego składa się z dwóch etapów: 1. zapis można uprościć do formy: AmBn↓ = mAn+ + nBmTak więc opis procesu rozpuszczania związku sprowadza się do charakterystyki równowagi pomiędzy związkiem w fazie stałej. rozpuszczania w formie molekularnej z jednoczesną hydratacją cząsteczki 2. że na jony może zdysocjować tylko ta część związku. dysocjacji hydratowanej cząsteczki na jony. która wcześniej rozpuściła się w formie molekularnej. W postaci ogólnej dla związku AmBn↓ proces ten można zapisać następująco: AmBn↓ = AmBn aq = mAn+aq + nBm-aq Ze względu na fakt. pozostającym w kontakcie z roztworem wysyconym jonami pochodzącymi z jego dysocjacji.

. zapisać matematyczną postać wyrażenia na aktywnościową stałą równowagi (Kso): Kso = [An+]m ∙ [Bm-]n [AmBn ↓] Pamiętając. tak zdefiniowana wielkość ma sens aktywnościowej stałej równowagi. że aktywność fazy stałej wynosi jeden (aAmBn = [AmBn↓] = 1).Osady 12 Rozpuszczanie w wodzie związków nieorganicznych – część 2 W stanie równowagi. zgodnie z prawem działania mas. i nazywana jest iloczynem rozpuszczalności związku trudno rozpuszczalnego. dla procesu rozpuszczania związku: AmBn↓ = mAn+ + nBmmożna. powyższy wzór można uprościć do postaci: Ir = [An+]m ∙ [Bm-]n Z fizykochemicznego punktu widzenia.

Iloczyn rozpuszczalności – część 1 AmBn↓ = mAn+ + nBmIr = [An+]m · [Bm-]n Osady 13 W ujęciu ogólnym . Przykłady: chlorek srebra: AgCl↓ = Ag+ + Cl- IrAgCl = [Ag+] · [Cl-] siarczek bizmutu(III): Bi2S3↓ = 2Bi3+ + 3S2IrBi2S3 = [Bi3+]2 · [S2-]3 Iloczyny rozpuszczalności różnych związków przyjmują wartości liczbowe w zakresie 10-2÷10-100 (przykładowo: pIrPbCl2 = 4.dla związku trudno rozpuszczalnego . pIrHgS = 52). pIrBi2S3 = 97. .iloczyn rozpuszczalności obliczany jest jako iloczyn aktywności jonów (kationów oraz anionów) powstałych w wyniku dysocjacji tego związku. równych współczynnikom przy poszczególnych jonach w reakcji dysocjacji. podniesionych do odpowiednich potęg.8. Wartość iloczynu rozpuszczalności jest w ustalonych warunkach wartością stałą.

jak i symboli aktywności (stwierdzenie to jest słuszne dla każdego procesu rozpuszczania związku trudno rozpuszczalnego w czystej wodzie). że iloczyn rozpuszczalności jest wielkością termodynamiczną. Dla każdego związku trudno rozpuszczalnego jest zatem poprawne wyrażenie na iloczyn rozpuszczalności. W przypadku równowag w roztworach związków trudno rozpuszczalnych osiągane stężenia są tak niskie. charakterystyczną dla związków trudno rozpuszczalnych. znajdującymi się w roztworze wodnym. zapisane zarówno z użyciem symboli stężeń. że w tych warunkach różnica pomiędzy stężeniem i aktywnością jest praktycznie do zaniedbania. opisującą równowagę pomiędzy tymi związkami w fazie stałej i odpowiednimi jonami pochodzącymi z ich dysocjacji. .symboliczny zapis aktywności jonów srebra Zatem – w poprawnej formie – wyrażenie na iloczyn rozpuszczalności chlorku srebra powinno być zapisane następująco: IrAgCl = aAg+ · aClNależy jednak pamiętać o tym.Iloczyn rozpuszczalności – część 2 AgCl↓ = Ag+ + ClIrAgCl = [Ag+] · [Cl-] Osady 14 Czy zapisanie iloczynu rozpuszczalności w podanej wyżej formie jest błędem? [Ag+] (lub cAg+) – symboliczny zapis stężenia jonów srebra aAg+ .

Jest to wielkość wymierna. Związki o identycznej budowie AB A2B i AB2 A3B i AB3 A4B. której wymiarem (ze względu na sposób jej liczenia) jest wymiar stężenia molowego do odpowiedniej potęgi (równej liczbowo ilości jonów na jakie związek dysocjuje w roztworze). charakteryzującą jednoznacznie podatność na rozpuszczanie związku trudno rozpuszczalnego. AlPO4 Ag2CO3.Iloczyn rozpuszczalności – część 3 Osady 15 Iloczyn rozpuszczalności jest wielkością termodynamiczną. mają różny wymiar iloczynu rozpuszczalności. Związek AgCl PbCl2 BiI3 Dysocjacja Ilość jonów 2 3 4 Ir Ir = [Ag+] · [Cl-] Ir = [Pb2+] · [Cl-]2 Ir = [Bi3+] · [I-]3 Wymiar Ir (mol/l)2 (mol/l)3 (mol/l)4 AgCl↓ = Ag+ + ClPbCl2↓ = Pb2+ + 2Cl- BiI3↓ = Bi3+ + 3I- Uwaga! Związki dysocjujące na różną ilość jonów. Zr(OH)4. PbCl2 Ag3PO4. Al(OH)3 Ag4P2O7. A2B3 i A3B2 AgCl. Różnic w ich podatności na rozpuszczanie nie można ustalić przez porównanie wartości iloczynów rozpuszczalności. Ca3(PO4)2 . Takie postępowanie jest poprawne tylko dla związków o identycznej budowie (dysocjujących na tyle samo jonów w roztworze). AB4. BaSO4. Bi2S3.

(NH4)2[PtCl6]↓ oraz kationy – szczególnie oksokationy. równych współczynnikom przy poszczególnych jonach w reakcji dysocjacji” nie jest jedynym sposobem spotykanym w literaturze. np. które zawierają kation Hg22+. zachowują się jak kompleksy doskonałe. Druga z nich nie daje się jednak zastosować m. „iloczyn aktywności jonów (kationów i anionów) powstałych w wyniku dysocjacji trudno rozpuszczalnego związku. czyli w praktyce nie dysocjują na jony składowe. w tym aniony. wanadylowy .in. Przykładowo. np.Iloczyn rozpuszczalności – część 4 Definiowanie iloczynu rozpuszczalności jako: Osady 16 „iloczynu aktywności jonów (kationów i anionów) powstałych w wyniku dysocjacji trudno rozpuszczalnego związku. do związków rtęci(I).VO2+ ([VO](OH)2↓) lub uranylowy – UO22+ (NaZn[UO2](CH3COO)9▪H2O↓). Zazwyczaj obydwie definicje prowadzą do identycznej postaci wyrażenia na iloczyn rozpuszczalności. że jony kompleksowe pochodzące z rozpuszczenia osadu. równych współczynnikom wynikającym ze wzoru stechiometrycznego tego związku”. podniesionych do odpowiednich potęg. Jego iloczyn rozpuszczalności (zgodnie z zapisem reakcji dysocjacji) należy podawać w postaci: IrHg2Cl2 = [Hg22+]·[Cl-]2. W takich przypadkach należy kierować się zasadą. a zwłaszcza w powszechnym użyciu. Wątpliwości może budzić także sposób zapisywania wyrażeń na iloczyn rozpuszczalności dla związków zawierających jony kompleksowe. chlorek rtęci(I): Hg2Cl2↓ = Hg22+ + 2Clnie jest związkiem o budowie A2B2 tylko AB2. podniesionych do odpowiednich potęg. W innym ujęciu iloczyn rozpuszczalności definiowany jest jako: .

Bezpośrednio można zatem porównywać iloczyny rozpuszczalności tylko dla związków o takiej samej budowie. czy jest taka wielkość.głównie stężenia molowego – mol/l. która byłaby wolna od tej wady? (czyli. . Wymiarem rozpuszczalności (niezależnie od budowy związku!) jest wymiar stężenia . która ma taki sam wymiar dla związków o różnej budowie?). Wprowadzamy pojęcie rozpuszczalności: W ustalonych warunkach rozpuszczalność trudno rozpuszczalnego związku (s) równa jest stężeniu jego nasyconego roztworu. Czy jest jakaś wielkość fizykochemiczna. że jego wartość liczbowa zależy od liczby jonów powstających podczas dysocjacji związku.Osady 17 Rozpuszczalność – część 1 Wadą iloczynu rozpuszczalności jest to.

01 Związki rozpuszczalne trudno rozpuszczalne „nierozpuszczalne” Związki mogą znacznie różnić się rozpuszczalnością.Osady 18 Rozpuszczalność – część 2 Jakiego rzędu są wartości rozpuszczalności związków? Rozpuszczalność w wodzie. taką rozpuszczalność ma siarczek rtęci(II) .HgS).01 poniżej 0. w temp. Rozpuszczalności najtrudniej rozpuszczalnych związków są rzędu 1·10-25 mola/l (przykładowo. Związki zupełnie nierozpuszczalne w praktyce nie istnieją.1÷0. . 25 °C [mol/l] powyżej 0.1 0.

tyle samo wynosi rozpuszczalność anionu. Przykład: wyprowadzenie zależności s = f(Ir) dla węglanu srebra Jeżeli rozpuszczalność Ag2CO3 wynosi s. Zawsze jest to funkcja pierwiastkowa takiego stopnia.Rozpuszczalność – część 3 Osady 19 Jaka jest zależność funkcyjna między rozpuszczalnością i iloczynem rozpuszczalności? Dla każdego trudno rozpuszczalnego związku można podać funkcję wiążącą jego rozpuszczalność z iloczynem rozpuszczalności. to zgodnie z reakcją dysocjacji. aby wymiar iloczynu rozpuszczalności sprowadzić do wymiaru stężenia molowego. Dla związków o identycznej budowie ma ona identyczną postać. otrzymujemy: IrAg2CO3 = [Ag+]2 · [CO32-] IrAg2CO3 = (2s)2 · s IrAg2CO3 = 4s 3 3 s= IrAg2CO3 4 . a rozpuszczalność kationu jest dwa razy większa (2s): s 2s s Ag2CO3↓ = 2Ag+ + CO32Po wstawieniu tych wartości do wyrażenia na iloczyn rozpuszczalności.

otrzymujemy następującą postać funkcji pierwiastkowej. dla związków trudno rozpuszczalnych o dowolnej budowie (dysocjujących zgodnie z powyższym równaniem). łączącej rozpuszczalność (s) z iloczynem rozpuszczalności (Ir): m+n s= IrAmBn mm · nn Zależność ta jest słuszna dla wszystkich przypadków rozpuszczania związków trudno rozpuszczalnych w czystej wodzie. .Osady 20 Rozpuszczalność – część 4 AmBn↓ = mAn+aq + nBm-aq W ogólnym przypadku.

. efekt wysalania). efekt wspólnego jonu) 2. jak: 1. kompleksowanie (tzw. że ma taki sam wymiar dla związków o różnej budowie. efekt kompleksowania) 3. Rozpuszczalność zależy między innymi od: rodzaju substancji rozpuszczanej.Osady 21 Rozpuszczalność – część 5 W porównaniu do iloczynu rozpuszczalności. rodzaju rozpuszczalnika. dodatek wspólnego jonu (tzw. zaletą rozpuszczalności jest to. Wadą natomiast jest duża podatność na zmiany pod wpływem różnych czynników. temperatury i ciśnienia. Rozpuszczalność bardzo silnie modyfikują także takie czynniki. zmiana siły jonowej roztworu (tzw.

z wieloma kationami metali tworzą trudno rozpuszczalne osady. czyli rozpuszczalność osadu AgCl↓ musi się w tych warunkach zmniejszyć.w roztworze.+ 2Na+ + SO42- Efekt wysalania: . w postaci NaCl) Wprowadzone dodatkowo jony chlorkowe (uwaga – w niewielkim stężeniu!) zwiększają całkowite stężenie jonów Cl. I-). konieczne jest obniżenie stężenia jonów Ag+.+ Cl. Skoro więc maleją współczynniki aktywności (γ). AgI↓ + I. Aby zachować niezmienioną wartość IrAgCl. Efekt kompleksowania: Aniony o silnych cechach kompleksotwórczych (np.(np. to nawet najtrudniej rozpuszczalne osady mogą się rozpuścić wskutek kompleksowania.także tych pochodzących z rozpuszczania osadów. Zatem w stężonych roztworach soli związki trudno rozpuszczalne rozpuszczają się lepiej niż w wodzie. AgCl↓ + Na2SO4 = Ag+ + Cl. kompleksowania i wysalania? Efekt wspólnego jonu: AgCl↓ = Ag+ + Cl. Gdy ich nadmiar w roztworze jest duży.= [AgI2]- W stężonych roztworach soli nieorganicznych (np. Na2SO4) ruchliwość jonów jest wyraźnie ograniczona (współczynniki aktywności silnie maleją – γ → 0) . musi wzrastać stężenie.Rozpuszczalność – część 6 Osady 22 Jak modyfikują rozpuszczalność efekty: wspólnego jonu. to żeby zachować stałą wartość Ir.

Rozpuszczalność – część 7 Osady 23 Podsumowanie wpływu efektów wspólnego jonu. kompleksowania i wysalania na rozpuszczalność trudno rozpuszczalnych związków. efekt wysalania rozpuszczalność efekt kompleksowania so so – rozpuszczalność w czystej wodzie efekt wspólnego jonu stężenie jonów dodanych .

zawierające kation Hg22+. Od związków dysocjujących na 5 jonów pojawiają się w ramach klas różnice w postaci funkcji s=f(Ir). Klasa budowy AB AB2 i A2B AB3 i A3B A2B3 i A3B2 Wymiar Ir (mol/l)2 (mol/l)3 (mol/l)4 Postać funkcji s=f(Ir) s= s= s= s= 3 Ir Ir 4 Ir 27 Ir 108 Ir 256 4 5 (mol/l)5 AB4 i A4B s= 5 Uwaga! Nie ma klasy związków A2B2. W rzeczywistości dysocjują one z utworzeniem w roztworze wodnym kationu Hg22+ .Iloczyn rozpuszczalności. wynikające z innej proporcji kationów do anionów. rozpuszczalność a budowa związku Osady 24 Klasy podobieństwa budowy związków pokrywają się dla związków dysocjujących na niewielką ilość jonów w roztworze. Hg2Cl2. mają sumaryczne wzory pasujące pozornie do tej klasy (np. . dlatego wszystkie związki dysocjujące na 4 jony mają taką samą postać wyrażenia s=f(Ir). jak i postaci funkcji wiążącej rozpuszczalność z iloczynem rozpuszczalności. Hg2I2).zatem należą do klasy AB2. zarówno z punktu widzenia wymiaru iloczynu rozpuszczalności. Sole rtęci(I).

że po odparowaniu rozpuszczalnika. roztwarzaniem są reakcje metalicznego żelaza z kwasem solnym lub metalicznej miedzi z kwasem azotowym(V). Zewnętrznie zjawisko to jest podobne do rozpuszczania (stopniowy ubytek żelaza i miedzi wraz z ich przechodzeniem do roztworu). ale produkt reakcji w której bierze on udział podczas tego procesu. polegające na przejściu substancji stałej do roztworu. .Osady 25 Roztwarzanie Roztwarzanie . jednak spowodowane jest przebiegiem reakcji chemicznych: Fe↓ + 2HCl → FeCl2 aq + H2↑ Cu↓ + 4HNO3 → Cu(NO3)2 aq + 2NO2↑ + 2H2O Uwaga! Cechą odróżniającą roztwarzanie od rozpuszczania jest to. w wyniku jej reakcji z rozpuszczalnikiem lub innym składnikiem roztworu.zjawisko fizykochemiczne. Przykładowo. z zatężonego roztworu nie krystalizuje substrat użyty do roztwarzania.

: Fe2+. SO42– i NO3-. twardość węglanową (jest to całkowita zawartość węglanów i wodorowęglanów - głownie wapnia i magnezu – w wodzie). twardość trwała.. twardość niewęglanową (tzw. żelaza . że zanika podczas gotowania wody. np. Z powodu dużego stężenia jonów Ca2+ i Mg2+ oraz małego innych kationów dwuwartościowych. 2.FeCO3↓.Twardość wody – część 1 Osady 26 Twardość wody jest pojęciem umownym. dlatego. twardość ogólną (jest to całkowita zawartość w wodzie jonów Ca2+ i Mg2+ oraz innych dwuwartościowych jonów metali. określającym zawartość w wodzie dwuwartościowych kationów metali. Nazywana jest ona twardością przemijającą. . Mn2+. 3. Określa ona zawartość jonów dwuwartościowych związanych zwłaszcza z anionami Cl. jest to różnica między twardością ogólną a węglanową). magnezu .MgCO3↓ i np. Ba2+. Rozróżnia się: 1. głównie Ca2+ oraz Mg2+. twardość ogólną wywołują w praktyce tylko Ca2+ i Mg2+. Sr2+).CaCO3↓. Wytrącają się wtedy osady węglanów: wapnia .

i w mniejszej ilości MgCO3↓. jak i w gospodarstwie domowym. Strącanie osadów jako czynnik szkodliwy Tendencja jonów Ca2+ i Mg2+ do wytrącania się w postaci osadów jest przyczyną tworzenia się tzw. Jest to efekt niepożądany – tak w przemyśle. . Podstawowymi składnikami kamienia kotłowego są CaCO3↓ i Mg(OH)2↓ jako składniki dominujące.Osady 27 Twardość wody – część 2 1. kamienia kotłowego. Usuwanie twardości przez wytrącanie osadów Twardość przemijającą redukuje znacznie gotowanie wody: 2Ca(HCO3)2 = CaCO3↓ + H2O + CO2↑ Twardość można usunąć dodając węglan sodu lub ortofosforan(V) sodu: CaCl2 + Na2CO3 = CaCO3↓ + 2NaCl 2.

= [Be2(OH)6]2. glinu i jego wodorotlenku: Al(OH)3↓ + OH. wynikają bezpośrednio z ich zdolności do tworzenia hydroksykompleksów.(Be2O32-) . właściwości amfoteryczne niektórych pierwiastków metalicznych i ich związków. może prowadzić do hydroksykompleksów wielordzeniowych: 2Be(OH)2↓ + 2OH.= [Al(OH)4].(AlO2-) Działanie na niektóre trudno rozpuszczalne wodorotlenki metali amfoterycznych stężonymi zasadami. powoduje ujawnienie się amfoterycznych cech niektórych metali. Większość wodorotlenków metali to trudno rozpuszczalne osady w środowisku obojętnym i umiarkowanie alkalicznym. Zwiększenie stężenia jonów wodorotlenowych w roztworze.Rozpuszczanie osadów a amfoteryczność Osady 28 W ujęciu współczesnej chemii nieorganicznej. jak np.

tworząc aminakompleksy (tak z amoniakiem reagują m. Teoretycznie mogą więc wytrącić się osady węglanów lub wodorotlenków. SO32-. dla anionu CO32-: CO32. dla następujących kationów: Al3+. Cr3+. CN-) oraz mocną zasadą (anion OH-). np.in. Na2CO3. Osady te w nadmiarze amoniaku rozpuszczają się. Na2SO3. Be2+: Cr3+ + 3CO32.in.+ OHObydwa aniony są dostępne dla wprowadzanych do roztworu kationów metali. Ni2+.Osady 29 Wytrącanie osadów wodorotlenków roztworami słabych zasad Po rozpuszczeniu w wodzie soli słabego kwasu (np. Ti3+. kationy Cu2+. W tych warunkach wodorotlenki wytrącają się m. . Zn2+ i Mn2+). w roztworze ustala się równowaga między słabą zasadą (anion CO32-.+ H2O = HCO3. NaCN).+ 3H2O= Cr(OH)3↓ + 3HCO3Także amoniak wytrąca osady wodorotlenków z roztworów wodnych niektórych jonów metali.

CdI2 i BiI3 Ca2+. ClO3-. Pb2+ pozostałe Cl-. ClO4-. OH- pozostałe . HCO3Związki rozpuszczalne wszystkie Związki nierozpuszczalne brak Ag+. chlorany(VII) oraz niektóre halogenki. Pb2+ oraz np.Osady 30 Przegląd rozpuszczalności związków nieorganicznych Rozpuszczalność związków ze względu na rodzaj kationu: Do dobrze rozpuszczalnych zaliczana jest zdecydowana większość związków zawierających kation amonowy (NH4+) i kationy metali alkalicznych. Br-. Sr2+. Wśród związków pozostałych metali często spotyka się rozpuszczalne azotany(V). S2- O2-. octany. CH3COO-. kationy metali alkalicznych i metali ziem alkalicznych (od Ca2+) SO42CO32-. Rozpuszczalność związków ze względu na rodzaj anionu: Anion w związku NO3-. chlorany(V). Ba2+. Cu+. PO43-. I- pozostałe pozostałe NH4+ i kationy metali alkalicznych NH4+. Hg22+. siarczany(VI).

pKa H2CO3 = 16. Rozpuszczalność takich związków silnie zależy od odczynu roztworu. węglany – CO32-.Osady 31 Wpływ kwasowości roztworu na rozpuszczanie osadów Dużą grupą związków trudno rozpuszczalnych są sole słabych kwasów protonowych (ortofosforany(V) – PO43-.9.3). Ka) Dla podanego przykładu: pIrNiCO3 = 6. cyjanki – CN-. siarczki – S2-).6 (pka1 = 6. pka2 = 10.4. NiCO3↓ + 2H+ = Ni2+ + H2CO3 (H2O + CO2↑) Stała równowagi takich reakcji zależy od wartości iloczynu rozpuszczalności trudno rozpuszczalnego związku i od stałej dysocjacji kwasowej słabego kwasu: K = f(Ir. . siarczany(IV) – SO32-.

7.0). Metale amfoteryczne dodatkowo są zdolne do tworzenia hydroksykompleksów z jonami wodorotlenowymi – OH-: AgBr↓ + Br.Wpływ kompleksowania na rozpuszczanie osadów Osady 32 Kationy metali tworzą liczne kompleksy z wieloma ligandami. . pKc AgBr2- = 7.7 (pk1 = 4.7. pk2 = 3. jodki – I-). bromki – Br-.= [AgBr2]Na kompleksowanie podatne są też kationy metali związane w trudno rozpuszczalne osady. chlorki – Cl-. w tym także z resztami kwasowymi mocnych kwasów protonowych (np. Kc) Dla podanego przykładu: pIrAgBr = 12. Stała równowagi takich reakcji zależy od iloczynu rozpuszczalności trudno rozpuszczalnego związku i od stałej nietrwałości powstającego kompleksu: K = f(Ir.

Ga(III)) (grupa siarczku III kwaśnym. Podgrupa IIIB: Al(III). Rh. Powstają osady siarczków: środowisku Mn(II). Au(I). Cs(I). Ni(II). Sc(III). Y(III). Ba(II) Powstają osady węglanów: IV Ca2+ + CO32.= CaCO3↓ amonowego) (NH4)2CO3 (Ra(II)) (bez Mg(II).Klasyczny podział kationów na grupy analityczne według Freseniusa Grupa analityczna kationów I (grupa kwasu solnego) Odczynnik grupowy 0.= SnS↓ (Au(III) i Ge. Pb(II). Tl(I)) Podgrupa IIA: Hg(II). K(I). Sn(IV) w (NH4)2S tworząc tiosole: Sn2+ + S2. Th(IV).= CoS↓ słabo (V(IV). Sr(II). U(IV). Rb(I). Hg2(II) (Cu(I). Mo. Hf(IV).= HgS↓ (grupa siarkowodoru w H 2S II środowisku w 0.2 M HCl Podgrupa IIB: As(III). W. Cr(III) alkalicznego) obojętnym (Ti(IV). Cd(II) (Re. Ir. Co(II). Osady siarczków rozpuszczają się kwasu solnego) Sb(V). Fr(I)) grupowego) . Sn(II).= [SnS2]2-aq różnych stopniach utlenienia) (NH4)2S w Podgrupa IIIA: Zn(II). Pt na SnS↓ + S2. Pb(II). Ta(V). Fe(III) Co2+ + S2. Sb(III). Zr(IV). Be(II) alkalicznym i lantanowce) (grupa węglanu 1M Ca(II).1 M HCl Kationy wchodzące w skład grupy Ag(I). As(V). Powstają osady wodorotlenków: Al3+ + 3OH. Os na różnych stopniach utlenienia) Osady 33 Reakcja wytrącania osadu z odczynnikiem grupowym Powstają osady chlorków: Ag+ + Cl. Cu(II). Ru.= AgCl↓ Powstają osady siarczków: Hg2+ + S2. Pd. In(III).= Al(OH)3↓ lub słabo La(III). Bi(III). Na(I) V odczynnika brak brak (Li(I).

SO32-. BO2-. CN-.(S2-) Cl-. Ba2+ + 2BO2. AsO33-. SiO32-.= Ba(BO2)2↓ 2C4H4O6 oraz aniony siarki: SO42-. Br-. PO43-. I-. C2O42-.2 M BaCl2 CO32-. S2O32. CH3COO-.1 M AgNO3 2Ag+ + S2. ClO3- brak . CrO42-.Osady 34 Podział anionów na grupy analityczne według Aleksiejewa Grupa analityczna anionów Odczynnik grupowy Aniony wchodzące w skład grupy Reakcja wytrącania osadu z odczynnikiem grupowym (grupa anionów tworzących I osady z kationem baru) (grupa anionów tworzących II osady z kationem srebra) (grupa anionów tworzących rozpuszczalne III sole z jonami baru i srebra) 0. NO2-. F-. ClO-. [Fe(CN)6]4-. S2-.= Ag2S↓ brak NO3-. [Fe(CN)6]3- 0. AsO43-. SCN-.

Charakterystyka podatności na rozpuszczanie w wodzie związków grup głównych układu okresowego .

K3[Co(NO2)6]. Oznacza to. Li3PO4. Wśród nielicznych trudno rozpuszczalnych soli litowców można wymienić: Lit: Li2CO3. LiOH (słabo rozpuszczalny) Sód: NaZnUO2(CH3COO)9▪H2O Potas: KClO4. że energia tworzenia sieci krystalicznej tych soli jest mniejsza od energii hydratacji jonów w roztworze.Osady 36 Rozpuszczalność związków litowców w wodzie Wszystkie proste sole litowców (z pewnymi wyjątkami dla litu) są dobrze rozpuszczalne w wodzie. K[B(C6H5)4] Rubid: Rb[B(C6H5)4] Cez: Cs[B(C6H5)4] . LiF.

Wszystkie węglany. dla których energia hydratacji jonów jest większa od energii tworzenia sieci krystalicznej. Siarczany(VI) wyższych berylowców są nierozpuszczalne (iloczyn rozpuszczalności maleje ze wzrostem liczby atomowej berylowca). ortofosforany i ortoarseniany berylowców są związkami nierozpuszczalnymi w wodzie. azotany(V). halogenki z wyjątkiem fluorków. Rozpuszczalność wodorotlenków i fluorków berylowców rośnie (nietypowy efekt!) wraz ze wzrostem liczby atomowej berylowca (nierozpuszczalne są tylko Be(OH)2 i Mg(OH)2 oraz (BeF2)n). Spośród siarczanów(VI) berylowców rozpuszczalne w wodzie są tylko BeSO4 i MgSO4. . są dobrze rozpuszczalne w wodzie (np.Osady 37 Rozpuszczalność związków berylowców w wodzie Te związki berylowców. octany).

dla których energia hydratacji jest większa od energii sieciowej. częściowo siarczki). Wszystkie ortofosforany – MePO4 i ortoarseniany – MeAsO4 borowców (Me=Al. siarczany. halogenki z wyjątkiem niektórych fluorków. są umiarkowanie dobrze rozpuszczalne w wodzie. Ni. są dobrze rozpuszczalne w wodzie (m. Pb.in. . Co. Tl) należą do najtrudniej rozpuszczalnych w wodzie związków tych metali. In. Al2S3 i Ga2S3 są dobrze rozpuszczalne w wodzie. Zn. Z tlenków metalicznych borowców tylko Al2O3 wykazuje minimalną rozpuszczalność w wodzie. Tl) są wszystkie nierozpuszczalne. a iloczyny rozpuszczalności maleją ze wzrostem liczby atomowej borowca. gdzie Me=Cd. Do najtrudniej rozpuszczalnych związków boru należą tetrafenyloboran potasu – K[B(C6H5)4] i metaborany. Wodorotlenki borowców Me(OH)3 (Me=Al. pozostałe są nierozpuszczalne. Kwas ortoborowy – H3BO3 i tlenek boru – B2O3 . zwłaszcza metali przejściowych – Me(BO2)2. Siarczki indu i talu na +III stopniu utlenienia są nierozpuszczalne.Rozpuszczalność związków borowców w wodzie Osady 38 Te związki borowców. In. azotany. Ga. Ga. Spośród siarczków borowców B2S3. Związki talu na +I stopniu utlenienia są zazwyczaj trudniej rozpuszczalne niż analogi na +III stopniu utlenienia (jedne z niewielu wyjątków to wodorotlenek i selenian(IV)).

np. Wodorotlenki i różne formy tlenków (w tym uwodnionych) pozostałych węglowców. Poza nielicznymi wyjątkami. Spośród krzemianów rozpuszczalne są tylko sole sodowe i potasowe.0) < PbS (pIr=28.0) Z halogenków węglowców trudno w wodzie rozpuszczają się wszystkie związki ołowiu(II). pIrPbS =28. pIrSn(OH)2 =28. Związki z węglowcem w pozycji kationu Te związki węglowców. a także niektóre związki węgla.5) i ortoarseniany (pIrPb3(AsO4)2 =35. pIrPb(OH)4 =64. pIrSnS =25. wszystkie azotany (cyna. są dobrze rozpuszczalne w wodzie (m. których energia hydratacji jest większa od energii sieciowej. wszystkie octany są związkami dobrze rozpuszczalnymi.4). są praktycznie nierozpuszczalne w wodzie. natomiast jeszcze mniejsze iloczyny rozpuszczalności od siarczków mają odpowiednie selenki i tellurki. Siarczki cyny i ołowiu są nierozpuszczalne.Rozpuszczalność związków węglowców w wodzie Węglowiec w anionie kwasu tlenowego Osady 39 Dobrze rozpuszczalne w wodzie są węglany.in.0. . halogenki – poza związkami ołowiu(II)).0 PbTe (pIr=48.0 Spośród siarczków węglowców CS2.0 pIrPb(OH)2 =16. pIrSn(OH)4 =56. SiS2. Węgiel tworzy gazowe tlenki (CO i CO2) – CO2 w większym stopniu niż CO rozpuszcza się w wodzie.8. np. GeS i GeS2 wykazują zróżnicowaną rozpuszczalność w wodzie. ołów). Do trudno rozpuszczalnych w wodzie związków ołowiu(II) należą też siarczan(VI) i chromian. Do trudno rozpuszczalnych związków cyny i ołowiu należą ortofosforany (pIrPb3(PO4)2 =43. szczawiany i mrówczany metali alkalicznych.0) < PbSe (pIr=38.1.

Interesujące jest to.Rozpuszczalność związków azotowców w wodzie Azotowiec w anionie kwasu tlenowego lub beztlenowego Osady 40 Azotany(III) i azotany(V) są generalnie związkami dobrze rozpuszczalnymi. .6 i BeNH4PO4 – pIr=12. MgNH4PO4 – pIr=12. Cu+.6). Jedynie metale alkaliczne tworzą rozpuszczalne w wodzie ortofosforany(III). Cu2+. Dość trudno rozpuszczają się tylko AgNO2 i zasadowe azotany Hg22+ i Bi3+. Pb2+ i Tl+. ortofosforany(V). Kwasy HSbO2. poza solami Pb2+. Th4+ i U4+. HSbO3 oraz H3SbO4 są trudno rozpuszczalne w wodzie. Trudno rozpuszczalne są wszystkie podfosforany (P2O54-).. Sole kwasów arsenowych są pod względem rozpuszczalności w wodzie analogami soli odpowiednich kwasów fosforowych. że wśród trudno rozpuszczalnych ortofosforanów(V) są sole mieszane. Ortofosforany(I) – PO23.4. Wszystkie diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne. Spośród azydków (sole zawierające anion N3-) trudno rozpuszczalne są sole: Ag+. Do trudno rozpuszczalnych należą także ortoantymoniany(V) i heksahydroksyantymoniany(V) – nawet gdy zawierają kation metalu alkalicznego.są dobrze rozpuszczalne. zawierające kation amonowy (UO2NH4PO4 – pIr=25. wodoroortofosforany(V) i pirofosforany(V). Hg22+.

Rozpuszczalność związków azotowców w wodzie Osady 41 Związki z azotowcem w pozycji kationu Azot (ze względu na możliwość tworzenia wiązań wielokrotnych) tworzy tlenki gazowe. As2S5 i Sb2S5 są bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie. Znane są nieliczne związki zawierające kation As3+. Rozpuszczają się natomiast w nadmiarze siarczków alkalicznych dając tiosole (np. Bi). Istnienia kationów na stopniu utlenienia 5+ do tej pory nie potwierdzono. Znane są trudno rozpuszczalne w wodzie sole zawierające takie oksokationy (SbOCl. Tlenki pozostałych azotowców są ciałami stałymi – ich rozpuszczalność maleje ze wzrostem masy atomowej azotowca (tlenki antymonu i bizmutu są trudno rozpuszczalne w wodzie). Obok siarczku Bi2S3 do najtrudniej rozpuszczalnych soli bizmutu należą: ostofosforan(V) BiPO4 (pIr=21. AsO3+. nieco liczniejsze z kationem Sb3+ i powszechnie występujące z kationem Bi3+. Siarczek bizmutu(III) – Bi2S3 – należy do najtrudniej rozpuszczalnych w wodzie związków (pIr=97). SCN. Siarczki arsenu i antymonu – As2S3. SbO2Cl. I. SbO+. Sb. Istnieją trudno rozpuszczalne jodki o wzorze ogólnym XI3 (X = As. . wodorotlenek – Bi(OH)3 (pIr=31.5) oraz jodek – BiI3 (pIr=18. BiO+). AsO2+. Arsen.= 2[AsS2]-). Sb2S3. NO3). antymon i bizmut mogą w środowisku kwaśnym występować w postaci oksokationów: (AsO+. gdzie X = Br.1).1). SbO2+. Cl. BiOX. As2S3↓ + S2.

lżejszych borowców (poza indem i talem na +III stopniu utlenienia) i lantanowców. Pb2+ i Hg22+.2) i Ag2SO3 (pIr=13. w tym najtrudniej – BaSO4 i RaSO4 (dla obydwu pIr~11). Wiele tiosiarczanów (S2O32-) i siarczanów(IV) (SO32-) trudno rozpuszcza się w wodzie.7. Trudno rozpuszczalne są siarczany(VI) następujących pierwiastków: Ag+.1). Selenki (Se2-) i tellurki (Te2-) są nawet trudniej rozpuszczalne od siarczków. Ra2+. Do najtrudniej rozpuszczalnych należą Hg2S2O3 (pIr=14. Związki zawierające tlenowiec w anionie . Wszystkie związki zawierające aniony selenu i telluru są pod względem rozpuszczalności w wodzie analogami związków zawierających siarkę. Ba2+. berylu i magnezu) są dobrze rozpuszczalne w wodzie. pIrBi2S3 =97.8). Ca2+. Najtrudniej rozpuszczalne wodorotlenki mają wykładniki iloczynu rozpuszczalności w zakresie pIr~25÷35. pIrHgS =52.Rozpuszczalność związków tlenowców w wodzie Osady 42 Mimo że udowodniono istnienie w roztworach wodnych kationów Te4+ i Po4+. są dobrze rozpuszczalne w wodzie. pIrCu2S =48. Inne należą do najtrudniej rozpuszczalnych związków (np. nie jest pewne jakie związki tworzą i jakie są ich właściwości. Siarczki (S2-) litowców. Tlenki (O2-) i wodorotlenki (OH-) metali alkalicznych i ziem alkalicznych (poza związkami litu. Sr2+. berylowców. Siarczany(VI) (SO42-) należą generalnie do dobrze rozpuszczalnych.

. I-) rozpuszcza się łatwo w wodzie. Tl+. Ze związków trudno rozpuszczalnych można wymienić AgIO oraz sporo jodanów(V) (IO3-) – w tym Hg2(IO3)2 (pIr=18. Ag+ i Hg22+.7) i Pb(IO3)2 (pIr=12. Większość halogenków (Cl-. Spośród soli tlenowych kwasów fluorowców większość bardzo dobrze i dobrze rozpuszcza się w wodzie. Br-. Do trudno rozpuszczalnych należą halogenki Pb2+.6). Cu+.Osady 43 Rozpuszczalność związków fluorowców w wodzie Fluorki (F-) metali alkalicznych i Ag+ są dobrze rozpuszczalne w wodzie.

Andrzej Szymański .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful